Sözün hərf və səs tərkibi

Gündəlik danışığımızda işlətdiyimiz kənd və ya saat sözlərini düşün. Dəftərə yazanda bir cür yazırsan, ağzından çıxanda isə tamam başqa cür səsləndirirsən. Yazıda gördüyün hər bir işarə hərf, qulağınla eşitdiyin hər bir vahid isə səs sayılır. Sadə desək, hərfləri gözümüzlə görürük, səsləri isə tələffüz edib eşidirik. Bəzən sözü deyərkən hansısa səs itir, bəzən araya təzə səs girir, bəzən də səs dəyişir. Buna görə də hərf sayı ilə səs sayı həmişə üst-üstə düşmür:

• Səsdüşümü: Sözü oxuyarkən səslərdən biri itir və səs sayı azalır: saat (4 hərf) sözü [sa:t] (3 səs) kimi deyilir.
• Səsartımı: Sözün deyilişinə əlavə səs daxil olur və səs sayı çoxalır: ailə (4 hərf) sözü [a:yilə] (5 səs) kimi oxunur.
• Orfoqram: Sözün yazılışı ilə deyilişi arasında fərq verən səsə və ya hərfə deyilir; məsələn, kənd [kənt] yazılışındakı son səs orfoqramdır.

Dilimizdəki bəzi təkhecalı sözlərin sonunda iki samit yanaşı gəlir. Bu sözləri iki qrupda öyrənirik:

1. Eynicinsli qoşa samitlə bitənlər

Bu sözlər əsasən ərəb mənşəli sözlərdir: sirr, sədd, fənn, xətt, hədd, zidd, həzz, həll, rədd, hiss, küll, haqq və s.

Bu sözləri işlədərkən bu qaydaları yadda saxla:

• Samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda: Qoşa samitlərdən biri düşür: hədsiz, haqlı, sirli və s.
• Mürəkkəb sözün tərkib hissəsi olduqda: Bu sözlər mürəkkəb söz yaradarkən tək samitlə yazılır və elə tək səslə oxunur: rəsmxət, hüsnxət, dəst-xət və s.
• Defislə yazılan mürəkkəb sözlərin birinci tərəfi olduqda: Əgər ilk tərəf şəkilçi qəbul etməyibsə, qoşa samitlərin hər ikisi orfoqrafiyada saxlanılır: hədd-hüdud, haqq-hesab, həddi-büluğ, haqq-nahaq və s.
• Məna fərqinə diqqət et: Hiss və küll sözlərini tək samitlə yazdıqda tamam başqa söz yaranır:
  • His (tüstü hisi) – Hisdə bişirdim.
  • Kül (ocaq külü) – Ocağın külünü təmizlə!

2. Müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitənlər

Sonunda iki fərqli samit olan təkhecalı sözlərdə iki mühüm tələffüz xüsusiyyəti mövcuddur:

1. Araya qapalı sait artırılan sözlər: Sonundakı samitlərdən heç olmasa biri cingiltili olan sözlərdə tələffüz zamanı samitlərin arasına qapalı sait səs girir: qəbz, qəsr, əmr, zülm, nəbz, hüzn, həsr, üzv, kəsr, sədr, mətn, fəhm, sehr və s.

Həmin sözlərin sonuna samitlə başlanan şəkilçi artırdıqda da ortaya səs girir və səsartımı hadisəsi yaranır: zülmkar [zülümkar] · fəhmli [fəhimli] · zəhmli [zəhimli] · hökmsüz [hökümsüz] · sehrbaz [sehirbaz] · kəsrlər [kəsirrər] · elmli [elimli] · marşrut [marşurut] · üzrlü [üzürrü] · həcmli [həcimli] · sədrlik [sədirrix`] · həcmcə [həcimcə] · rəhmli [rəhimli] · lütfkar [lütvükar] · feyzyab [feyziyab]

2. «t» səsinin düşməsi: Sonu st, ft, şt kimi samit cütləri ilə qurtaran alınma sözlərin ardınca samitlə başlayan söz və ya şəkilçi gələndə t tələffüz olunmur, yəni səsdüşümü baş verir: neftçi [nefçi] · dostluq [doslux] · üstdə [üsdə] · güzəştsiz [güzəşsiz] · rastlaşmaq [raslaşmax] · şikəstlik [şikəslix] · *sərbəstlik* [sərbəslix] · xoşbəxtlik [xoşbaxlıx] · behiştdə [behişdə]

• Söz birləşməsində st ilə qurtaran sözün arxasına samitlə başlanan kəlmə gəldikdə t səsi tələffüzdən çıxır: üst paltarı [üs paltarı] · turist səfəri [turis səfəri] · sərbəst yazı [sərbəs yazı]
• Əgər bu sözlərdən sonra gələn kəlmə saitlə başlanarsa, t səsi yerində qalır və tam deyilir: neft avadanlığı [neft avadannığı] · üst otaq [üst otax] · dost əli [dost əli]

Vacib qeyd: Ağızda təkhecalı kimi səslənsə də, əslində ikihecalı olan sözlərin kökündə qapalı sait yazıda mütləq göstərilməlidir: qəbir, qədir, eyib, ətir, zehin, izin, səbir, ömür, isim, cisim, nəsil, sətir, sinif, fəsil, fikir, şəkil, heyif, meyil, şeir, əsil və s.

Söz ortasında iki samit yanaşı gəldikdə onların deyilişində fərqli dəyişikliklər baş verir:

Eyni kar samitlərin qoşa gəlməsi

Sözdə iki eyni kar samit — kk, pp, tt yanaşı yazıldıqda, deyilişdə birinci samit kar qalır, ikincisi isə cingiltiləşir: səkkiz [səkgiz] · hətta [hətda] · əlbəttə [əlbətdə] · guppultu [gupbultu] · hoppanmaq [hopbammax] · ittifaq [itdifak`] · tappıltı [tapbıltı] · ittiham [itdiham] · şappıltı [şapbıltı] · mütəkkə [mütəkgə] · təfəkkür [təfəkgür] · Səttar [Sətdar] · təşəkkür [təşəkgür] · məəttəl [mə:tdəl] · hikkə [hikgə] · müttəhim [mütdəhim] · Məkkə [Məkgə] · cikkilti [cikgilti]

Samitlərin dəyişməsinə aid digər hallar

1. «t» hərfinin [d] səsinə çevrilməsi: Kəlmənin daxilində müəyyən samitlərdən sonra gələn t hərfi cingiltiləşib [d] kimi səslənir: dəftər [dəfdər] · istirahət [isdira:hət] · həftə [həfdə] · müştük [müşdüx] · *usta* [usda] · *ustad* [usdat] · *müftə* [müfdə] · *istəmək* [isdəməx] · rəftar [rəfdar] · bastaboy [basdaboy] · bəxtəvər [bəxdəvər] · bəstəkar [bəsdəkar] · ixtiyar [ixdiyar] · axtarış [axdarış] · şaftalı [şafdalı] · cəftə [cəfdə] · küftə [küfdə] · taxta [taxda] · yastı [yasdı]

2. «vt» birləşməsi: Sözün ortasında vt yanaşı gələrsə, birinci samit karlaşaraq [f] səsinə çevrilir: avtomat [aftamat] · avtobus [aftobus] · avtoqraf [aftoqraf] və s.

3. «n» hərfinin [m] kimi deyilməsi: Kəlmə daxilində b, m, p səslərindən əvvəl yazılan n hərfi tələffüzdə dodaqlaşaraq [m] səsi verir: anbar [ambar] · qənbər [qəmbər] · zənbil [zəmbil] · zanbaq [zambax] · on bir [om bir] · on beş [om beş] · İstanbul [İstambul] · günbəz [gümbəz] · sünbül [sümbül] · şənbə [şəmbə] · sönməz [sömməz] · qonmaq [qommax] · donmaq [dommax] · tənbəl [təmbəl] · sönmək [sömməx] · *deyinmək* [deyimməx] · alınmaq [alımmax] · bürünmək [bürümməx`] · münbit [mümbit] · minbər [mimbər] · dinməz [dimməz] · monpası [mampası] · anmaq [ammax] · sanmaq [sammax]

Diqqət: Aşağıdakı sözlər yazıda da birbaşa m hərfi ilə yazılır: peyğəmbər, kombayn, kombinat, kompas, kombi, kompot, hambal, kömbə, pambıq, kombinasiya, simfoniya, qumbara, lampa, ambulans, embrion, amper, ansambl, olimpiya, kampaniya, ambisiya, imperiya, sambo.

1. «ç» samitinin [ş] kimi oxunuşu: Sözün sonundakı ç hərfindən sonra d, z, s, t, l, n səsləri (və ya bu səslərlə başlayan söz/şəkilçi) gələrsə, həmin səs [ş] kimi tələffüz edilir: qaçdı [qaşdı] · keçdi [keşdi] · içdi [işdi] · qaçsan [qaşsan] · heç zaman [heş zaman] · heç nə [heş nə] · üç dəfə [üş dəfə] · poçt [poşt] · poçtalyon [paştalyon] · saçlı [saşdı]

2. «c» samitinin [j] səsinə keçməsi: Söz daxilində c samitindən dərhal sonra d, l, s, z samitləri gələrsə, c səsi yumşalaraq [j] kimi deyilir: güclü [güjdü] · səcdə [səjdə] · əcdad [əjdad] · vicdan [vijdan] · ucdantutma [ujdantutma] · ucsuz-bucaqsız [ujsuz-bucaxsız]

3. Şəkilçi samitlərinin dəyişməsi: Kökün son samitindən asılı olaraq -lı⁴, -la², -lar², -lıq⁴ şəkilçilərinin başlanğıc samiti tələffüzdə fərqlənir: zərərli [zərərri] · sərinlik [sərinnix`] · oğlanlar [oğlannar] · hasarlamaq [hasarramax] və s.

4. «-stan» şəkilçisi: Bu şəkilçi [-sdan] şəklində oxunur: Dağıstan [Dağısdan].

5. «f» samitinin [v] kimi oxunması: Bir qrup sözlərdə f samiti cingiltiləşib [v] kimi səslənir: asfalt [asvalt] · kəşfiyyat [kəşviyat] · məxfi [məxvi] · lütfən [lütvən] · lütfkar [lütvükar] · töhfə [töhvə]

6. «b» samitinin fərqli oxunuşu: Bəzi sözlərdə b hərfi karlaşaraq tələffüz edilir: Abşeron [Apşeron] · ibtidai [iptida:yi] · corab [corap] və s.

7. «ğ» samitinin tələffüz xüsusiyyətləri:

• Bəzi sözlərdə ğ–[x] əvəzlənməsi baş verir: iğtişaş [ixtişaş] · məğşuşluq [maxşuşlux].
• Bağça və boğça sözlərində ğ hərfi [x] kimi oxunduğuna görə ç samiti də [c] səsinə çevrilir: [boxca], [baxca].
• Aşağıdakı kəlmələrdə isə ğ samiti heç bir dəyişikliyə uğramadan, elə yazıldığı şəkildə səsləndirilir: məşğələ, məşğul, məğlub, məğrur, nağıl, işğal, nağd, təbliğat, sorğu, məğz, portağal, onurğa, sırğa, qoğal, loğma, rəğbət, kəlağayı, rəğmən.

• Qazax, Yevlax, Samux, Azıx kimi yer adları yazıda x ilə yazılır. Bu sözlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşduqda son samit ğ-ya çevrilmir, olduğu kimi qalır: Yevlaxa, Qazaxa, Samuxu, Azıxa.
• Cingiltili samitin karlaşması sözün leksik mənasını dəyişirsə, həmin səs yazıldığı kimi tələffüz edilməlidir.