"k" və "q" samitlərinin yazılışı

Hər gün işlətdiyimiz qapaq və ya kəpənək sözlərinə diqqət yetir. Yazıda eyni hərfi görsək də, onları ağzımızdan çıxararkən tam fərqli səslər eşidirik. Məsələn, qapaq sözünün əvvəlindəki hərf [q], sonundakı isə [x] kimi səslənir. Sadə desək, q və k hərfləri yazıldığı kimi oxunmayan ən dəyişkən samitlərimizdir. Bu hərflərin necə oxunacağını bilmək üçün onların sözdəki mövqeyinə və sözün mənşəyinə baxmalısan.

Bu hərf işlənmə yerindən asılı olaraq əsasən dörd fərqli vəziyyətdə təzahür edir:

1. Sözün əvvəlində

Sözün ilk hərfi kimi gələn q samiti həmişə öz əsl səsi ilə, yəni [q] kimi oxunur: qanun [qa:nun] · qar [qar] · qaya [qaya] · qapı [qapı]

2. İki saitin arasında və ya saitlə cingiltili samit qonşuluğunda

Sözün ortasında q samiti iki saitin arasına düşəndə və ya saitlə cingiltili samitin yanında gələndə öz əsl səsini saxlayır, yəni [q] kimi tələffüz edilir: aqil [a:qil] · naqil [na:qil] · istiqamət [isdiqa:mət] · rəqib [rəqib] · təqib [tə:qib] · rəqəm [rəqəm] · naqis [na:qis] · təqribən [təqribən] · məqalə [məqa:lə] · iqamətgah [iqa:mətgah] · məqam [məqam] · maqnezium [maqneziyum] · maqnit [maqnit] · müqavilə [müqa:vilə] · iqlim [iqlim] · müqabil [müq`a:bil] · iqbal [iqbal]

3. Söz ortasında kar və cingiltili samitlərdən əvvəl

Sözün daxilində q hərfindən sonra gələn səs onun taleyini həll edir:

• Cingiltili samitdən əvvəl gələrsə, [q] kimi qalır.
• Kar samitdən əvvəl gələrsə, karlaşır və [k`] (ka) səsinə çevrilir.

4. Söz sonunda [x] səsi verən milli sözlər

Öz sözlərimizin sonunda yazılan q hərfi tək halda işlənərkən həmişə [x] kimi oxunur: yarpaq [yarpax] · çalışmaq [çalışmax] · torpaq [torpax] · dağlıq [dağlıx] · otaq [otax] · ağappaq [ağapbax] · bayraq [bayrax] · bulanıq [bulanıx] · toyuq [toyux] · qorxaq [qorxax] · qayıq [qayıx] · qırtlaq [qırtlax] · qulaq [qulax] · yaylaq [yaylax] · çarıq [çarıx] · qışlaq [qışlax] · dayaq [dayax] · qırxayaq [qırxayax] · qaymaq [qaymax] · sızanaq [sızanax] · sarıq [sarıx]

İstisna: Uşaq sözü ərəb mənşəli olsa da, milli sözlər kimi [uşax] səslənir.

Bu qrup sözlərdə aşağıdakı qaydaları tətbiq et:

• Saitlə başlayan şəkilçi artırdıqda: Yazıda və deyilişdə q – ğ əvəzlənməsi baş verir: budaq [x] – budağın – budağa – budağı – budaqda [x] – budaqdan [x]
• Saitlə başlayan söz qoşulduqda: Yazıda q qalır, lakin tələffüzdə [ğ] səsinə çevrilir: ocaq ətrafında [ocağ ətrafında] · yarpaq ətri [yarpağ ətri] · torpaq ətri [torpağ ətri] · yaylaq evi [yaylağ evi] · qorxaq adam [qorxağ adam]
• Samitlə başlayan söz qoşulduqda: Yazılış dəyişmir, tələffüzdə [x] səslənir: ocaq başı [ocax başı] · bulaq suyu [bulax suyu]
• Mürəkkəb sözlərdə: Birinci tərəfi q ilə bitib ikinci tərəfi saitlə başlayan bitişik sözlərdə səs [ğ] olsa da, hərfi q yaz: ayaqaltı [ayağaltı] · ayaqaçdı [ayağaşdı] · bucaqölçən [bucağölçən] · barmaqarası [barmağarası]

5. Söz sonunda [k`] səsi verən alınma sözlər

Dilimizə digər dillərdən daxil olan bir sıra sözlərin sonundakı q hərfi ayrılıqda karlaşaraq **[k]** səsi verir: *üfüq* [üfük$] \cdot *hüquq* [hüquk$] · *məntiq* [məntik] · müstəntiq [müstəntik] · *sadiq* [sadik] · rəfiq [rəfik] · *monoloq* [manalok] · şərq [şərk] · *pedaqoq* [pedaqok] · məşq [məşk] · *dialoq* [diyalok] · əxlaq [əxlak] · *müttəfiq* [mütdəfik$] \cdot *ittifaq* [itdifak$] · *nifaq* [nifak] · şəfəq [şəfək`] · vərəq [vərək$] \cdot *aşiq* [a:şik$]

Bu sözlərdəki tələffüz və şəkilçiqəbuletmə xüsusiyyətləri:

• Bu tipli sözlər əsasən ərəb mənşəli hesab olunur.
• Saitlə başlayan şəkilçi artırdıqda yazıda heç bir dəyişiklik olmur, tələffüzdə isə [q] səsi eşidilir.
• Samitlə başlayan şəkilçi gəldikdə isə yazılış sabit qalır, tələffüzdə **[k]** səslənir: *Şəfəq* [k] – Şəfəqin [q] – Şəfəqə [q] – Şəfəqi [q] – Şəfəqdə [k] – *Şəfəqdən* [k]
• Söz birləşmələrində saitlə başlayan sözdən əvvəl [q], samitlə başlayan sözdən əvvəl isə **[k]** səslənir: *hüquq elmi* [hüquq elmi] · *hüquq kitabı* [hüquk kitabı]
• Sonu bu cür bitən bəzi Avropa mənşəli sözlər də eyni səslənir: dialoq [k$], *monoloq* [k$], epiloq [k`]

Qeyd: Sonu q ilə qurtaran təkhecalı sözlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda son samit dəyişməz qalır: xalq-ım, irq-i.

Yazıdakı tək k hərfi nitqimizdə dörd fərqli səsi ([k], [k], [x], [g]) bildirir:

1. Milli və ərəb-fars mənşəli sözlərin əvvəlində

Sözün əvvəlində gələn k samiti incə [k] (ke) kimi oxunur: kənd, kələm, kül, kitab

2. Rus və Avropa mənşəli sözlərdə

Alınma sözlərin əvvəlində, ortasında və sonunda k hərfi qalın [k`] (ka) səsini verir: klub · kolxoz · kombayn · kartof · kanal · kupe · oktyabr · dekabr · sintaktik · perspektiv · parodoksal · narkoz

3. İncə saitli hecaların önündə gələn «k» samiti

Avropa mənşəli sözlərdə k hərfi incə saitlərdən qabaq işləndikdə yumşaq [k] səsi ilə oxunur: kino [kino] · Kiyev [Kiyev] · anket [anket] · kiloqram [kilaqram] · maket [maket] · market [market] · tanker [tanker] · okean [okiyan]

4. İncə saitlərdən sonra gələn «k» samiti

Həmin əcnəbi sözlərdə k hərfi incə saitdən dərhal sonra gələndə sərtləşərək **[k]** kimi tələffüz olunur: *mikrob* [mik$rob] \cdot *dekabr* [dek$abr] · *mikser* [mik$ser] \cdot *molekul* [malek$ul] · *direktor* [direk$tor] \cdot *motosiklet* [matasik$let] · *mexanik* [mexanik$] \cdot *lirika* [lirik$a] · *elektrik* [elektrik] · *qalaktika* [qalaktika] · *fabrik* [fabrik]

5. Sözün ortasında və sonunda [x`] səsi verən milli sözlər

Doğma sözlərimizin ortasında və sonunda rast gəlinən k hərfi boğazdan gələn xüsusi **[x]** (iks-üstü-ştrx) səsini ifadə edir: *bəkməz* [bəxməz] · külək [külax] · *çörək* [çörax] · tütək [tütax] · *bilək* [bilax] · çiçək [çiçax] · *keyik* [keyix] · örpək [örpax] · *gərək* [gərax] · ördək [ördax] · *əlcək* [əlcax] · kəpənək [kəpənax] · *əmək* [əmax] · ipək [ipax] · *sözlük* [sözlüx] · sönmək [sömmax] · *tiftik* [tifdix] · çeşmək [çeşmax] · *məktub* [məxtub]

Bu sözlərə qoşulan hissəciklərə görə tələffüz dəyişir:

• Saitlə başlayan şəkilçi artırdıqda: Yazıda və tələffüzdə k – y əvəzlənməsi baş verir: çiçəyin [çiçəyin] · biliyi [biliyi] · küləyə [küləyə] · ürəyin [ürəyin] Bu dəyişiklik kökün formasını dəyişdirdiyi üçün iltisaqilik prinsipinin pozulması sayılır.
• Saitlə başlayan söz qoşulduqda: Yazıda k qalır, lakin tələffüzdə [y] səslənir: ördək əti [ördəy əti] · əmək otağı [əməy otağı]
• Samitlə başlayan söz və ya şəkilçi qoşulduqda: Yazılış dəyişmir, tələffüzdə **[x]** saxlanılır: *yüklü* [yüxlü] · sümükləşmək [sümüxləşməx$] \cdot *köpüklü* [köpüx$lü] · *çiçək dəstəsi* [x] · ipək parça [x] · *çörək qabı* [x]

6. Söz ortasında [g] səsi verən məqamlar

Bəzi sözlərdə kar samitlərdən sonra gələn k hərfi cingiltiləşərək [g] kimi tələffüz olunur: ötkəm [ötgəm] · məskən [məsgən] · məskun [məsgun] · müşkül [müşgül] · təşkil [təşgil] · təşkilat [təşgilat] · təskinlik [təsginnix`]

7. Sonu dəyişməyən çoxhecalı alınma sözlər

Sonu k ilə bitən bir sıra çoxhecalı alınma sözlərdə bu hərf yazılışdakı kimi, yəni [k] səsi ilə oxunur: şərik [şərik] · malik [ma:lik] · müştərək [müşdərək] · əmlak [əmlak] · istirak [işdirak] · Babək [Ba:bək] · həlak [həlak]

Qeyd: Sonu k ilə bitən təkhecalı sözlərə (türk-ü, börk-ü, lək-in) və çoxhecalı alınma sözlərə saitlə başlayan şəkilçi qoşulanda son samit sabit qalır, dəyişmir: malik-in, idrak-ı, iştirak-ımız, şərik-imiz, əmlak-ın, istehlak-ı. İstisna: mələyim, fələyin sözlərində k–y əvəzlənməsi baş verir.