Fonetika
Ahəng qanunu
Bir cümlə iləSözün birinci hecasındakı sait necədirsə, sonrakı saitlər də ona uyğun gəlir — qalınla başlayan söz qalınla, incə ilə başlayan söz incə ilə davam edir.
Nə deməkdir
Qaranlıqdakılar sözünü ucadan de. Bütün saitlər sanki eyni cərgədən gəlir: a, ı, a, ı, a. İndi hərəkətsizlikdir sözünü de — bu dəfə hamısı incədir: ə, ə, ə, i, i, i.
Bu təsadüf deyil. Dilimizdə saitlər sözün içində qarışıq düzülmür. Birinci heca hansı sıranı açırsa, qalan hecalar da o sıranı davam etdirir. Bu uyğunluğa ahəng qanunu deyilir.
Saitlər iki cərgəyə bölünür:
| Cərgə | Saitlər | Söz nümunəsi |
|---|---|---|
| Qalın | a, ı, o, u | qaranlıqdakılar |
| İncə | e, ə, i, ö, ü | hərəkətsizlikdir |
Bu, saitin dildə harada yarandığı ilə bağlıdır: qalın saitlərdə dilin arxası, incə saitlərdə ön hissəsi işləyir. Ona görə buna damaq ahəngi deyilir.
Bir də dodaq ahəngi var. Bu, dodaqlanan saitlərin — yəni dodağın yumrulanması ilə deyilən saitlərin (o, ö, u, ü) — bir-birini izləməsidir: üzüm, ölüm. Yəni damaq ahəngi «qalın–incə» sırasına baxır, dodaq ahəngi isə dodağın vəziyyətinə.
Ahəng qanunu təkcə bizim dilimizdə yoxdur — bütün türk dillərində əsas quruluş qanunudur. O qədər sabit işləyir ki, ona bəzən türk dillərinin «dəmir qanunu» deyirlər.
Addım-addım yoxlama
- Sözü hecalara böl.
- Birinci hecadakı saitə bax: qalındır, yoxsa incə?
- Sonrakı hecalarda da eyni cərgə davam edirmi — bir-bir yoxla.
- Şəkilçiləri unutma: şəkilçi öz saitini kökün son saitinə uyğunlaşdırır.
Nümunə: qa-ran-lıq-da-kı-lar — hamısı qalın, sıra pozulmur. hə-rə-kət-siz-lik-dir — hamısı incə, sıra yenə pozulmur.
Şəkilçilər qanunu ən möhkəm saxlayır
Sözün öz kökündə ahəng bəzən pozula bilər. Amma kök ilə şəkilçi arasında demək olar ki, heç vaxt pozulmur.
Söz başqa dildən gəlsə də, bizim şəkilçini götürəndə şəkilçi kökün son saitinə uyğunlaşır: şi-ka-yət-çi-lər-dən, sa-hib-kar-la-rı-mız. Yəni söz «əcnəbi» olsa da, şəkilçi öz qaydamızla düzülür.
Qanun həm səslərə, həm də şəkilçi seçiminə təsir etdiyi üçün ona morfonoloji hadisə deyilir. Sadə desək: bu, təkcə tələffüz məsələsi deyil, sözün quruluşuna da aid qaydadır.
Yadda saxla
- Ahəngə tabe olmayan söz mütləq alınma söz demək deyil.
- Alınma sözlər də ahəngə tabe ola bilər: məktəb, təhsil, karbon, namaz.
- Öz sözlərimizin içində də ahəngə tabe olmayanlar var: ilan, işıq, inam, elat, ilğım, ildırım, ilıq, işartı, ilxı, tikan, sanki, islaq, gedişat, quzey, islanmaq, inanc, işıldamaq, inanmaq, sevda, iraq.
- Şəkilçilərimiz məhz buna görə iki cür (-lar/-lər) və ya dörd cür (-ın/-in/-un/-ün) yazılır.
- Mürəkkəb sözlərdə ahəng pozula bilər, çünki orada iki ayrı söz birləşir: Aygün, Elnur, taxtabiti, dəvədabanı.
- Yalnız bir cür yazılan şəkilçilərin çoxu ahəngi pozur: sənətkar, cəfakeş, vətəndaş.
Tez-tez edilən səhvlər
«Ahəngə tabe deyilsə, deməli alınma sözdür»
ilan, işıq öz sözümüzdür, amma ahəngə tabe deyil.
Mürəkkəb sözə bütöv baxıb «ahəng pozulub» demək
Aygün kimi sözlərdə hər tərəfə ayrıca baxılır.
Dodaq ahəngi ilə damaq ahəngini qarışdırmaq
damaq ahəngi qalın–incə sırasıdır, dodaq ahəngi isə o, ö, u, ü ardıcıllığı.
Yalnız kökə baxıb şəkilçini yoxlamamaq
ahəng ən çox kök ilə şəkilçinin birləşdiyi yerdə yoxlanır.
30 saniyəlik təkrar
Birinci heca sıranı açır: qalın → qalın, incə → incə.
Damaq ahəngi = qalın/incə sırası; dodaq ahəngi = o, ö, u, ü ardıcıllığı.
Şəkilçi həmişə kökün son saitinə uyğunlaşır.
İstisnalar var: ilan, işıq, tikan, sanki…
Bir cür yazılan şəkilçilər (-kar, -keş, -daş) ahəngi pozur.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni