Heca

Danışanda sözləri bütöv deyil, təbii ritmlə hissə-hissə tələffüz edirsən. Məsələn, məktəbli deyəndə ağzından çıxan səsləri asanlıqla üç yerə parçalayırsan. Sözü deyərkən bir hava təkanı ilə yaranan belə rahat bölgüyə heca deyilir. Sadə desək, heca sözün birnəfəsə deyilən ən kiçik səs parçasıdır.

Sözlər tərkibindəki heca sayına görə birhecalı, ikihecalı, üçhecalı və ya daha çox hecalı ola bilər. Hecanın özəyini həmişə sait səs təşkil edir. Hər hecada yalnız bircə sait səs iştirak edə bilər. Buna görə də sözdə nə qədər sait varsa, düz o qədər də heca taparsan: ot (1 sait – 1 heca), a-ta (2 sait – 2 heca), mək-təb-li (3 sait – 3 heca), ma-at-la (3 sait – 3 heca).

Dilimizin daxili quruluşuna görə bircə hecanın içində iki sait və ya yanaşı iki samit yerləşə bilməz. Lakin dilimizə kənardan daxil olan bir sıra alınma sözlərdə bu norma pozulur: me-lo-dram, te-le-qraf, ki-lo-qram, dram, trak-tor və s.

Hecaları son səsindən asılı olaraq iki əsas qrupa bölürük:

1. Açıq və qapalı hecalar

• Açıq heca: Sonu sait səslə tamamlanan hecalardır: a-ta, dü-ha, xə-ri-tə.
• Qapalı heca: Sonu samit səslə bitən hecalardır: Qəm-bər, İs-tan-bul.

2. Samitlərin hecalara paylanma qaydası

• Sözün ortasında qoşa samit gələrsə, birinci samit əvvəlki hecaya, ikincisi sonrakı hecaya düşür: əv-vəl.
• Tək samit gəldikdə, həmin samit özündən sonrakı saitə qoşulub onunla heca yaradır: ki-tab, ki-ta-bın, ki-ta-bı-mı.
• Əgər söz ortasında üç samit yanaşı gələrsə, adətən ilk iki samit əvvəlki saitə, üçüncü samit isə növbəti saitə birləşir: gənc-lik, xalq-lar.

• Hecaya ayırmağı həmişə sözün yazılışına əsasən apar, tələffüzə aldanma. Fonetik təhlildə buna xüsusilə diqqət yetir.
• Hecanın quruluş sxemini göstərərkən samit səsi C, sait səsi isə V simvolu ilə qeyd edirlər.
• Əgər sözün ortasında ardıcıl dörd samit görsən, bil ki, bu sözlərin mütləq əksəriyyəti başqa dillərdən gəlmə alınma sözlərdir.
• Dilimizə keçən bəzi alınma sözlər vaxtilə ahəng qanununa uymasa da, dilimizin təsiri ilə bu qanuna uyğunlaşıb: qəzet (qazeta), camaat (cəmaət), maşın (maşina), proses (proçess), fayda (faidə), kaset (kasset), qayda (qaidə), şose (şosse), aptek (apteka), vedrə (vedro), vağzal (vokzal), bülbül (bolbol), sabah (səbah), gül (qol).
• Bəzi beynəlmiləl termin və sözlər milli tələffüzümüzün rahatlığı üçün orfoqrafiyada «ü» hərfi ilə yazılır: süjet, miniatür, paraşüt, alüminium, illüziya, uvertüra və s.

Yazı yazarkən sətrə sığmayan sözləri yeni sətrə məhz hecalara bölərək keçiririk. Lakin hər hecanı sərbəst şəkildə keçirmək icazəli deyil:

1. Tək sait qaydası: Sözün əvvəlində və ya sonunda qalan tək saiti sətrin sonunda saxlamaq və ya aşağı sətrə tək keçirmək qadağandır: A-na, i-lan, tə-bi-i.
2. Qoşa saitlə başlayan sözlər: Əgər sözün ilk hecalarında iki sait ard-arda gələrsə, keçirməni bu qaydada apar: ai-lə-li, ae-ro-port.
3. Birhecalı sözlər: Təkhecalı sözləri parçalamaq və sətirdən-sətrə keçirmək qətiyyən olmaz: kənd, tort, akt.
4. Növbələşən səs düzülüşü: Əgər sözdə sait və samitlər bir-birini ardıcıl əvəz edirsə, hər yeni heca mütləq samitlə başlayır: mü-na-si-bət, ka-sa-la-rı.
5. Rəqəm və işarə birləşmələri: Rəqəmlərlə verilmiş ixtisarlar, xüsusi ölçü əlamətləri və sıra şəkilçiləri aid olduğu rəqəmdən ayrılıb növbəti sətrə keçirilə bilməz: 150 sm, 2008-ci il, 78%, 3 sot.
6. Mürəkkəb adların qısaltmaları: Böyük hərflərlə yazılan abreviaturalar sətirdən-sətrə keçirilmir: ABU, BMT.
7. Mürəkkəb sözlərin və tərkiblərin bölünməsi: Mürəkkəb sözü keçirərkən tərəfləri kökündən ayırma, sözlərin daxili quruluşunu nəzərə al:
   • Keçirmək olmaz: ya-rı-ma-da, mün-as-ib-ət, xey-ir-xah-lıq, M. P. Va-qif
   • Keçirmək olar: ya-rım-a-da, mü-na-si-bət, xe-yir-xah-lıq, M.-P. Vaqif
8. Qoşa samitlərin bölünməsi: Söz daxilində eyni samit qoşalığı olduqda, hər samit ayrı hecaya paylanır: ad-dım, sək-kiz.

Nitqimizdə bəzi səsləri və ya sözləri digərlərindən daha qabarıq səsləndiririk. Azərbaycan dilində vurğunun üç növü var:

1. Heca vurğusu
2. Məntiqi vurğu
3. Həyəcanlı vurğu

1. Heca vurğusu

Söz daxilindəki hecalardan birinin digərlərinə nisbətən daha qüvvətlə deyilməsinə heca vurğusu deyilir. Üzərinə qüvvət düşən hissə vurğulu heca adlanır.

Vurğulu heca qonşu hecalardan iki əsas əlaməti ilə fərqlənir:

1. Daha yüksək səs tonuna malik olur.
2. Daha qüvvətli və aydın tələffüz edilir.

Vurğunu tapmağın asan yolu

Sözü hecalara ayırmadan, bütöv şəkildə sərbəst və qüvvətli tələffüz et. Əgər sözü heca-heca desən, bütün hecalar eyni gücü alar və vurğunu tapmaq çətinləşər. Sözü bütöv deyəndə hansı hecanı qabartdıqda onun düzgün və təbii səslənməsi üst-üstə düşürsə, vurğulu heca məhz odur. Yazıda vurğunu göstərmək üçün xüsusi ( ′ ) işarəsindən istifadə edirik və onu vurğu qəbul etmiş hecanın saiti üzərinə qoyuruq.

Heca vurğusunun mövqeyi

• Milli sözlərimizdə: Türk mənşəli sözlərdə vurğu adətən ən sonuncu hecaya düşür: sarı′, danışı′q, Eldəni′z. İstisna milli sözlər: Öz sözlərimiz olsa da, vurğusu birinci hecaya düşən nümunələr var: dü′nən, bi′ldir, sa′nki, ne′cə, a′ncaq, ba′yaq, ye′nə, ya′lnız.
• Çoxaltma dərəcəli sifətlərdə: İlk hecasına m, p, r, s samitləri qoşulmaqla yaranan sifətlərdə vurğu ön hecaya keçir: qa′pqara, bo′mboz, ma′smavi, bü′sbütün, tə′rtəmiz.
• Mürəkkəb sözlərdə: Bitişik mürəkkəb sözlərin böyük əksəriyyətində vurğu son hecada olur. Lakin əvvələ düşən nümunələr də var: ta′ybatay, nö′vbənöv, A′ğsu, Gö′ygöl. Qara′bağ və Qara′dağ mürəkkəb sözlərində vurğu ikinci hecadadır. Həmçinin A′ğdaş, A′ğdam, Gö′yçay sözlərində birinci hecaya düşür.
• Alınma sözlərdə: Başqa dillərdən keçən sözlərdə vurğu çox vaxt əvvəlki hecalara düşür: sta′nsiya, fi′rma, a′vqust.

• Vurğusu sonda olan hər söz milli deyil. Dilimizdə vurğusu son hecaya düşən çoxlu alınma söz var: defi′s, dialo′q, kati′b, enerji′, monolo′q, epilo′q.
• Eyni sözün təkrarı ilə yaranan mürəkkəb sözlərdə hər iki tərəf öz fərdi vurğusunu saxlayır: asta′-asta′, qırı′q-qırı′q.
• Söz kökünə yeni şəkilçilər artırdıqca vurğu da addım-addım sona doğru istiqamətlənir: ya′z, yazı′, yazıçı′, yazıçılı′q.

2. Məntiqi vurğu

Cümlədəki bir sözün mənanı qabartmaq üçün digər sözlərdən daha qüvvətli deyilməsinə məntiqi vurğu deyilir. Sadə desək, dinləyənin diqqətini cəlb etmək istədiyin əsas fikri uca deyirsən. Məntiqi vurğulu söz əksər hallarda xəbərin (feilin) birbaşa qarşısında işlənir:

• «Mən sabah kəndə gedəcəyəm.» (Məkan vurğulanır)
• «Mən kəndə sabah gedəcəyəm.» (Zaman vurğulanır)
• «Sabah kəndə mən gedəcəyəm.» (Şəxs vurğulanır)

3. Həyəcanlı vurğu

Danışanın sevinc, qəzəb, heyrət və ya kədər kimi güclü duyğularını çatdırmaq məqsədilə sözün daha təsirli və emosional vurğulanmasına həyəcanlı vurğu deyilir. Belə hallarda vurğu təkcə tək sözə deyil, bütöv bir cümləyə də yayıla bilər.

Aşağıdakı şəkilçi və hissəciklər sözə qoşulduqda vurğunu öz üzərinə buraxmır, əvvəlki hecada saxlayır:

1. İsimlərə artırılan xəbərlik (şəxs) sonluqları: ata′yam, ata′sınız, müəlli′msən.
2. İsim düzəldən -gil şəkilçisi: dayı′mgil, Əli′gil.
3. Feilin inkarını yaradan -ma² şəkilçisi: ge′tmə, ağla′ma.

   İstisna olaraq qeyri-qəti gələcək zamanda inkar işləndikdə vurğu sonrakı hecaya keçir: getmə′rəm, ağlama′ram.

4. Soyad düzəldən -ov, -yev, -ova, -yeva şəkilçiləri vurğu almır: Nəcə′fov, Əsə′dov, Əli′yeva.
5. Feilin zaman şəkilçilərindən sonra gələn şəxs şəkilçiləri:
   • Nəqli keçmiş zaman: oxumu′şam, oxumu′şdur, oxumu′şsunuz.
   • Qəti gələcək zaman: gələcə′yəm, gələ′cəyik, gələcə′ksiniz, gələcə′klər.
   • Qeyri-qəti gələcək zaman: gələ′rəm, gələ′rsən, gələ′rik, gələ′rlər.
6. idi hissəciyi və onun bitişik işlənən -dı⁴ şəkli: yaza idi, getmi′şdi, gedə′rdi, gedəcə′kdi.
7. imiş hissəciyi və onun ixtisarla yazılan -mış⁴ şəkli: ana imiş, gedi′rmiş, gedə′rmiş, gedəcə′kmiş.
8. isə hissəciyi və onun -sa² variantı: getmi′şsə, gedə′rsə, getdi′sə.
9. Feili bağlama düzəldən -arkən², -araq², -ınca⁴, -dıqca⁴ şəkilçilərinin son hecası vurğu qəbul etmir: baxa′rkən, baxa′raq, gəli′ncə, yazdı′qca. -madan² şəkilçisi isə ümumiyyətlə vurğu götürmür: gə′lmədən.
10. Feilin əmr formasında II şəxsin cəm sonluğu olan -ın⁴: ba′xın, a′lın, qa′lın.
11. Feillərə qoşulan -lar² şəxs-kəmiyyət şəkilçisi: gəli′rlər, baxı′rlar.

    • Şühudi keçmişdə, həmçinin əmr və şərt formalarında -lar² şəkilçisi vurğu qəbul edir: oxudula′r, gəlsinlə′r, gəlsələ′r.
    • İsimlərə artırılan cəm şəkilçisi -lar² həmişə vurğu qəbul edir: ağacla′r, evlə′r.

12. Zərf düzəldən -la² şəkilçisi: hünə′rlə, cəsarə′tlə.
13. Zərf düzəldən -casına² şəkilçisi: igi′dcəsinə.
14. Sözə qoşulan -la² (-ilə) qoşması: qardaşı′mla, səni′nlə.
15. -ca² qoşması: mə′ncə, Araz boyu′nca.
16. -mı² sual ədatı: qalaca′qmı, oxudu′mu.
17. Fikrin mənbəyini bildirən modal sözlərdəki -ca² şəkilçisi: bi′zcə, mə′ncə.
18. Birhecalı qoşmalar vurğu qəbul etmir: quş′tək, evə′dək, mənim′lə.
19. Zərf düzəldən -ən şəkilçisi: qə′sdən, daxi′lən.

Vurğu ilə bağlı xüsusi fərqlər və hallar

• Uzun saitlə vurğunun fərqi: Uzanan saitlə vurğunu qətiyyən qarışdırma. Saitin uzanması heç də onun vurğulu olması anlamına gəlmir: Tahi′r, laməka′n. İstisna hallar: Bəzi sözlərdə həm uzun sait, həm də vurğu eyni hecada birləşir: bə′zi, bə′zən, so′nra, yə′ni, la′kin, bə′li.
• Xitabda vurğunun dəyişməsi: Söz cümlədə xitab kimi işləndikdə vurğu ön hecalara tərəf yerini dəyişə bilər: Tahi′r sabah rayona gedəcək. (Mübtəda – vurğu sonda) Ta′hir, sabah rayona gedərsən. (Xitab – vurğu birinci hecaya keçir).
• Vurğusuna görə mənası fərqlənən sözlər: Vurğunun yerini dəyişməklə sözün mənası tamamilə dəyişir: di′şlə-dişlə′, a′zdır-azdı′r, a′lma-alma′, şa′xta-şaxta′, quru′dun-qurudu′n.

• Paronimləri qarışdırma: atla′z (parça növü) ilə a′tlas (xəritə toplusu), habelə servi′z (qab-qacaq dəsti) ilə se′rvis (xidmət göstərən məntəqə) bir-birinə yaxın səslənən paronim sözlərdir.
• Omonimlik fərqi: Saidin uzun tələffüzü ilə mənası dəyişən sözləri (əyan, nərə, dava) vurğusuna görə mənası dəyişən sözlərlə (dimdik, döyün) eyni tutma; birincilər uzun tələffüzə, ikincilər isə vurğuya görə omonim hesab edilir.
• İkili xüsusiyyətli söz: Bəzən sözü həm vurğusunun yerinə, həm də saitin uzanmasına görə mənası dəyişən sözdür.

Danışıq zamanı səsin enib-qalxması, tempin və ya sürətin dəyişməsi, vurğulu və vurğusuz hecaların növbələşmə ritmi, nəfəs intensivliyi və məntiqi vurğunun birgə məcmusuna intonasiya deyilir. Sadə desək, intonasiya cümlənin musiqisi və canlı səs ahəngidir.

İntonasiyanın dildəki əsas vəzifələri bunlardır:

• Cümlə üzvlərini düzgün qruplaşdırır; sadə və mürəkkəb cümlələrin, eləcə də tabelilik və tabesizlik əlaqələrinin qurulmasını təmin edir.
• Məntiqi vurğunun və ara sözlərin müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradır.
• Danışanın məqsədini, istək və arzularını əks etdirdiyi üçün modal məlumat daşıyır; məlumat vermə, sual və əmr intonasiyalarını bir-birindən ayırır.
• Xitabların, ara söz və ara cümlələrin intonasiyasını fərqləndirir.