Fonetik təhlil

Fonetik təhlildə sözün mənası ilə işimiz yoxdur. Yalnız səslərinə baxırıq: neçə səsdən ibarətdir, hansı saitlər var, hecası necə bölünür, vurğu haradadır.

Aşağıdakı yeddi addım həmişə eyni sıra ilə gedir. Hər addımın öz qaydası var — onları ayrıca mövzularda tapa bilərsən.

Əvvəlcə sözü yazıldığı kimi say — bu, hərf sayıdır. Sonra dediyin kimi say — bu, səs sayıdır. İkisi həmişə üst-üstə düşmür.

• Səs sayı az olur, əgər səsdüşümü varsa: qoşa sait, qoşa samit, «ov/öv/on» birləşməsi. Nümunə: saat — 4 hərf, 3 səs.
• Səs sayı çox olur, əgər səsartımı varsa: ai, iə, əi, io, aü, ia, ui, iu birləşmələri və qoşasamitli təkhecalı sözlər. Nümunə: ailə — 4 hərf, 5 səs.

Hər sait üçün üç əlamət yazılır:

• dilin üfüqi vəziyyəti — qalın (a, ı, o, u) / incə (ə, i, ö, ü, e)
• dilin şaquli vəziyyəti — açıq (gen) (a, ə, o, ö, e) / qapalı (dar) (ı, i, u, ü)
• dodaqların vəziyyəti — dodaqlanan (o, u, ö, ü) / dodaqlanmayan (a, ə, ı, i, e)

Sözdə uzun deyilən sait varsa, onu da qeyd et: alim [a:lim].

Hər samit ya kar (ç, f, h, x, k, p, s, ş, t, k, x), ya da cingiltili (c, v, ğ, g, b, z, j, d, q, y, l, m, n, r) yazılır.

• [l], [m], [n], [r] sonordur — kar cütü yoxdur.
• [h] səsinin cingiltili cütü yoxdur.
• q və k hərfləri sözün hansı yerində durmasına görə fərqli səs verir; bunu da göstərmək lazımdır: çörək [çörax], *məqsəd* [məksəd], ocaq başı [ocax başı].

Heca bölgüsü sözün yazılışına görə aparılır. Qayda sadədir: sözdə neçə sait varsa, o qədər də heca var.

• Sait səslə bitən heca — açıq heca; samitlə bitən heca — qapalı heca.
• Hecanın quruluşu hərflərlə göstərilir: C — samit, V — sait.

Vurğulu hecanı tap və üstünə ( ′ ) işarəsini qoy.

• Türk mənşəli sözlərdə vurğu, əsasən, son hecaya düşür.
• Alınma sözlərdə çox vaxt əvvəlki hecalara düşür.
• Sözdə vurğu qəbul etməyən şəkilçi varsa, nəzərə al: xəbərlik şəkilçiləri, -gil, -ma², -ov/-yev, feildəki -lar² və s.

Sözdəki saitlərin qalın–incə sırasını saxlayıb-saxlamadığını yoxla. Pozulubsa, səbəbini yaz: alınma sözdür, istisna milli sözdür, bir cür yazılan şəkilçi var, yoxsa mürəkkəb sözdür.

Sonda yaz: sözün orfoqramı varmı? Yəni deyəndə hansısa səs dəyişirmi — kənd sözü [kənt] kimi səslənir.

• Yazılışda 5 hərf var, tələffüz edəndə də 5 səs eşidilir.
• Saitlərin xüsusiyyətləri:
  • ö — dil öndə deyilir (incə), çənə aşağı enir və ağız geniş açılır (açıq), dodaqlar büzülərək irəli uzanır (dodaqlanan).
  • ə — dil öndə deyilir (incə), ağız geniş açılır (açıq), dodaqlar büzülmür (dodaqlanmayan).
• Samitlərin xüsusiyyətləri:
  • ç — səs telləri titrəmir, yalnız küydən yaranır (kar).
  • r — səs telləri titrəyir (cingiltili) və kar qarşılığı yoxdur (sonor).
  • **k → [x]** — sözün sonunda [x] kimi tələffüz olunur, səs telləri titrəmir (kar).
• Heca bölgüsü: çö-rək şəklində iki hissəyə ayrılır; birinci heca saitlə bitdiyi üçün açıq, ikinci heca samitlə bitdiyi üçün qapalı hecadır.
• Vurğunun yeri: tələffüz zamanı qüvvətli deyilən hissə axırıncı hecadır (son hecaya düşür).
• Ahəngə tabe olması: sözdə yalnız incə saitlər (ö, ə) bir-birini izlədiyi üçün incə saitlərin ahəngi gözlənilib.
• Orfoqram (yazılış-deyiliş fərqi): Var — yazıda k hərfi ilə verilsə də, [çörax`] şəklində səslənir.