Sözün leksik və qrammatik mənası

Dəryaz sözünü eşidəndə beynində bir alət canlanır — ot çalmaq üçün uzunsaplı, dişsiz orağa oxşayan alət. Bax bu, sözün leksik mənasıdır.

İndi eyni sözə başqa gözlə bax: dəryaz isimdir, adlıq haldadır. Bu isə onun qrammatik mənasıdır.

Dildəki bütün sözlər birlikdə lüğət tərkibini, yəni leksikanı yaradır. Onu öyrənən elm leksikologiya adlanır (yunanca lexikos — söz, loqos — təlim). Leksikologiya dilçiliyin bölmələrindən biridir və dildəki bütün sözləri araşdırır.

Sözlər əşyanı, hərəkəti, əlaməti, miqdarı bildirir. Sözün birbaşa ifadə etdiyi məna onun leksik mənasıdır. Bu mənanı izahlı lüğətlərdən öyrənirik:

• Kərə — şit yağ; əridilmiş yağ.
• Maya — I. döl, rüşeym; qıcqırma yaradan maddə; bir işə qoyulan pul. II. dişi dəvə.

Qrammatik mənaya bunlar daxildir:

1. Sözün hansı nitq hissəsinə aid olması.
2. Həmin nitq hissəsinin xüsusiyyətlərini daşıması (hal, kəmiyyət, növ və s.).
3. Cümlədə hansı sintaktik vəzifəni tutması.
4. Cümlədə hansı suala cavab verməsi — həm nitq hissəsi, həm cümlə üzvü kimi.

Nümunələr:

1. düşüncə — adlıq halda işlənən mücərrəd isimdir; nə? sualına cavab verir və cümlədə mübtəda, tamamlıq, xəbər vəzifəsində dura bilər.
2. güldürmək — düzəltmə feildir; təsirlidir və məlum növdədir.
3. üçün — qoşmadır, yiyəlik hala qoşulur, səbəb mənası bildirir.
4. -ın⁴ — iki cür işləyə bilir: yeni isim yaradanda leksik şəkilçidir; isimdə hal və mənsubiyyət bildirəndə, feildə şəxs sonluğu olanda isə qrammatik şəkilçidir.

• Əsas nitq hissələrinin həm leksik, həm qrammatik mənası olur.
• Köməkçi nitq hissələrinin yalnız qrammatik mənası olur.
• Şəkilçilərin də qrammatik mənası var.
• Yəni: bütün sözlərin leksik mənası olmur, amma qrammatik mənası hamısında var.

1. Yaxın mənalı söz (sinonim) seçmək: özül – təməl – bünövrə; qaçmaq – yüyürmək.
2. Əlamətini izah etmək: şütümək – sürətlə ötüb keçmək; sarıköynək – sarı rəngli kiçik çöl quşu.
3. Sözün hissələrini açmaq: sövdəgər (sövdə — ticarət, -gər — sənət-peşə bildirən şəkilçi); meşəbəyi — meşə gözətçisi.
4. Əks mənalı söz (antonim) tapmaq: gözəl – çirkin; dağ – dərə.

Sözün leksik mənası izahlı lüğətdə, düzgün yazılışı orfoqrafiya lüğətində, düzgün tələffüzü isə orfoepiya lüğətində verilir. Lüğətlərin növü çoxdur: orfoqrafiya, orfoepiya, leksika, termin lüğətləri. Hamısında sözlər əlifba sırası ilə düzülür.