Leksika
Həqiqi və məcazi məna
Bir cümlə iləSözün ilk ağla gələn mənası həqiqi mənadır; sonradan qazandığı köçürmə məna isə məcazi mənadır.
Nə deməkdir
Dəmir qapı deyəndə qapının materialını nəzərdə tuturuq. Dəmir yumruq deyəndə isə heç kim yumruğun metaldan olduğunu düşünmür — söhbət möhkəm, güclü olmaqdan gedir.
Bu iki məna ilk baxışdan çox uzaq görünür. Amma bağlantı var: dəmirdən düzəlmiş şeylər möhkəm və davamlı olur, ona görə söz həmin əlaməti özü ilə aparıb yeni yerə qoyur.
- Sözün ilk, əsas mənası — həqiqi məna. Ona dominant məna da deyilir, yəni ilkin məna.
- Sonradan qazandığı yeni məna — məcazi məna.
Məcazi məna çox vaxt insana aid hərəkəti cansız əşyaya aid edəndə yaranır: Təbiət oyandı. Günəş dağların arxasında gizləndi. Nə təbiət yatır, nə də günəş gizlənə bilir — oyanmaq və gizlənmək insana aid hərəkətlərdir.
Bədii əsərlərdə
Yazıçı və şairlər məcazi mənadan xüsusilə çox istifadə edir, çünki o, sözə obraz gətirir:
| Həqiqi | Məcazi |
|---|---|
| coşqun dəniz | insan dənizi |
| çiy ət | çiy söz |
| uşağın yuxusu | təbiətin yuxusu |
| gözəl mənzərə | gözəl fikir |
| dumanlı dağ | dumanlı fikir |
| ağır yük | ağır xasiyyət |
Eyni ifadə iki cür işlənə bilər
ağır adam
- çəkisi çox olan adam
- xasiyyətcə ciddi olan adam (həqiqi məna)
gözü açılmaq
- yuxudan ayılmaq, gözünü açmaq — həqiqi məna
- baş verənləri daha aydın görmək, ayıq davranmaq — məcazi məna
Yadda saxla
- Əsas nitq hissələrinə aid sözlərin hamısının həqiqi mənası var.
- Amma hər söz məcazi məna qazana bilmir.
- Məcazi məna, əsasən, bədii üslubda işlənir.
- Söz məcazi məna qazanıbsa, deməli o, çoxmənalıdır.
- Frazeoloji birləşmələrdəki sözlərin hamısı məcazi mənadadır. Amma tərsi doğru deyil: hər məcazi ifadə frazeoloji birləşmə deyil — Külək yatdı buna nümunədir.
- Gözlə görünməyən hərəkəti bildirən feillər məcazilik qazanmır: düşünmək, sevmək, xəyala dalmaq.
Tez-tez edilən səhvlər
Hər məcazi ifadəni frazeoloji birləşmə saymaq
Külək yatdı məcazidir, frazeoloji birləşmə deyil.
düşünmək, sevmək kimi feillərdə məcazilik axtarmaq
onlar məcazi məna qazanmır.
Məcazi mənanı görüb sözün çoxmənalı olduğunu inkar etmək
məcazi məna varsa, söz çoxmənalıdır.
İmtahanda necə soruşulur
Buraxılış imtahanında (2024 · 10 mart, II zona) mətndəki sözlərin (çökdü, parçaladı, ayaq, gizləndi, uzaqlaşdı) mətndə hansı mənada işləndiyi soruşulub. Sual iki hissəlidir: əvvəlcə sözün mətndəki mənasını (həqiqi, yoxsa məcazi) təyin edirsən, sonra verilmiş nümunə cümlədə eyni sözün fərqli mənada işlənib-işlənmədiyini yoxlayırsan.
Yol göstərən addım: sözü hərfi mənada təsəvvür et. Cümlədəki iş həqiqətən baş verə bilirsə — həqiqi məna, yox, əgər hərəkət ona aid deyilsə — məcazi məna.
30 saniyəlik təkrar
Həqiqi məna = ilk, əsas məna (dominant məna).
Məcazi məna = köçürülmüş, sonradan qazanılan məna.
Ən çox rast gəlinən hal: insana aid hərəkət cansız əşyaya verilir.
Məcazi məna varsa, söz çoxmənalıdır.
düşünmək, sevmək kimi feillərdə məcazilik olmur.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni