Leksika
Çoxmənalı sözlər
Bir cümlə iləBir sözün bir-biri ilə bağlı bir neçə mənası varsa, o söz çoxmənalıdır.
Nə deməkdir
Göz sözünü götür. İnsanın gözü, bulağın gözü, şkafın gözü — üçü də «göz»dür. Aralarında bir oxşarlıq var: hamısı yuvarlaq, çuxur, açılan yerdir. Söz bir mənadan o birinə məhz bu oxşarlıq üzərindən keçir.
- Yalnız bir leksik mənası olan söz təkmənalı sayılır: moruq, böyürtkən, avtobus, yaşıl.
- Bir-birinə yaxın bir neçə mənanı bildirən söz isə çoxmənalı sözdür: üz — adamın üzü, suyun üzü, yorğanın üzü.
Çoxmənalılığın iki şərti
Birinci şərt: nitq hissəsi dəyişmir. Çoxmənalı sözün bütün mənaları eyni nitq hissəsinə aid olur.
| Həqiqi məna | Məcazi məna |
|---|---|
| polad balta (isim) | polad bilək (isim) |
| gözəl mənzərə (sifət) | gözəl fikir (sifət) |
İkinci şərt: mənalar arasında oxşarlıq var. Dil sözünə bax: insanın dili və heyvanın dili həqiqi mənadır; çəkmənin dili, alovun dili isə məcazi. Dördünü birləşdirən şey formadakı oxşarlıqdır — uzun, nazik, hərəkət edən hissə.
Başqa nümunə: kağız həm üzərinə yazı yazılan xüsusi material, həm də hər cür rəsmi sənəddir (yaş kağızı, icazə kağızı). Bu iki məna bir-birindən uzaq görünsə də, aralarında aydın bağlantı var.
Yadda saxla
- Hər söz çoxmənalı ola bilmir.
- Çoxmənalı sözlər, əsasən, bədii üslubda işlənir.
- Çoxmənalılıq demək olar ki, bütün əsas nitq hissələrində var; ən çox isim, feil və sifətlərdə rast gəlinir.
Nitq hissələri üzrə nümunələr
İsim — qızıl
- qızıl sırğa (həqiqi məna)
- qızıl xasiyyət (məcazi məna)
Sifət — gözəl
- Dağların mənzərəsi gözəldir. (həqiqi məna)
- Uşağın ağlına gözəl fikir gəldi. (məcazi məna)
- Bu gün hava da, əhvalımız da gözəldir. (məcazi məna)
Feil — düşmək
- Əlimdən stəkan düşdü. (həqiqi məna)
- Səhər tezdən yola düşdük. (məcazi məna)
- Nəhayət, işlərimiz yoluna düşdü. (məcazi məna)
- Soyuqda motor gec işə düşür. (məcazi məna)
- Verdiyi sözü tutmadı, camaatın gözündən düşdü. (məcazi məna)
- Yaralı əsgər əsir düşdü. (məcazi məna)
Ən çox çoxmənalı işlənən sözlər
qol, maşın, baş, tutmaq, ağız, keçmək, çəkmək, almaq, saymaq, qaş, burun, göz, dil, kağız, şirin, acı, yumşaq, dolu, kök, güclü, dumanlı, dəmir, polad, diş, üz, kitab, məktəb, düz, yuxarı, alçaq, boz, açmaq, düşmək, yumaq, udmaq, yol, yaymaq, qaçmaq, ayaq, ağ, ağır, boğaz, bişmək, çevirmək, çıxmaq, ətək, yüngül, kəsmək, getmək, yüksək, soymaq, salmaq, qalmaq, baxmaq
Tez-tez edilən səhvlər
Çoxmənalı sözlə omonimi qarışdırmaq
çoxmənalıda mənalar arasında bağlılıq var, omonimdə yoxdur.
Fərqli nitq hissələrinə aid sözləri çoxmənalı saymaq
çoxmənalılıqda nitq hissəsi dəyişmir.
Yalnız məcazi mənaya baxmaq
əvvəlcə iki mənanın oxşarlığını yoxla.
30 saniyəlik təkrar
Təkmənalı söz — bir məna; çoxmənalı söz — bağlı bir neçə məna.
İki şərt: nitq hissəsi eyni qalır, mənalar oxşarlıqla bağlanır.
Ən çox isim, feil və sifətlərdə olur.
Məcazi məna varsa, söz çoxmənalıdır.
Bağlılıq yoxdursa — bu, artıq omonimdir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni