Omonimlər

Ləpə sözünü eşidəndə iki tam ayrı şey ağla gəlir: dənizin ləpəsi və qozun ləpəsi. Bunları birləşdirən heç nə yoxdur — sadəcə eyni cür yazılırlar.

Fərqi belə tut:

• Çoxmənalı sözdə mənalardan biri əsasdır, qalanları ondan törəyib. Yəni məna məcazlaşaraq genişlənir: ət maşını, minik maşını, təbliğat maşını.
• Omonimdə mənalar arasında heç bir bağlılıq yoxdur. Bunlar ayrı-ayrı leksik vahidlərdir.

• Leksik omonimlər — eyni yazılan, mənaca tamamilə ayrı sözlər.
• Qrammatik omonimlər — əsas nitq hissəsi ilə köməkçi nitq hissəsi arasında, köməkçi nitq hissələrinin öz aralarında və ya köməkçi nitq hissəsi ilə şəkilçi arasında yaranan omonimlik: sonra, özgə, ki, ancaq. Şəkilçilər arasındakı omonimlik də bura aiddir.

1. Lüğətdə hər omonim ayrıca başlıq kimi verilir və yanına sıra nömrəsi qoyulur: Divan¹ — oturmaq üçün mebel; Divan² — şeirlər külliyyatı.
2. Omonimlər ayrı-ayrı mənaları bildirir. Balıq tutmaq və fikrini tutmaq — burada tut çoxmənalıdır; tut yemək və topu tut — burada isə omonimdir.
3. Omonimlər yalnız həqiqi mənada olur, çoxmənalı sözlərdən fərqli olaraq məcazlaşma yoxdur.
4. Omonimlər həm eyni, həm də ayrı nitq hissələrindən ola bilər. Adamın üzü və kitabın üzü — hər ikisi isimdir və çoxmənalıdır; kitabın üzü ilə dənizdə üz — birincisi isim, ikincisi feildir.
5. Omonimlər ayrı leksik vahid, çoxmənalı sözlər isə eyni leksik vahid sayılır.

1. Ümumi və xüsusi isim cütləri: çiçək (gül) – Çiçək (ad); alim (elm adamı) – Alim (ad).

2. Omoqraflar — eyni yazılır, amma vurğusuna görə fərqlənir: ə'kin (feil) – əki'n (isim); a'lın (feil) – alı'n (isim).

3. Omoformlar — yazılışı və tələffüzü üst-üstə düşür, kökləri isə ayrıdır: əs-ir (indiki zamanda feil) – əsir (isim); daşı (əmr şəklində feil) – daş-ı (təsirlik halda isim). Burada eynilik qrammatik şəkilçi əlavə olunanda yaranır.

4. Xüsusi isimlərin öz aralarında: Araz (çay) – Araz (insan adı).

5. Paronimlər — səslənməsi yaxındır, yazılışı fərqlidir: xeyr (yox) – xeyir (fayda); mətn (yazının bir hissəsi) – mətin (iradəli).

Bəzi sözlər hər iki qrupa girə bilir: boğaz, say, al, at, inci, quru, ağrı, kök, dil, tut, bel, yay, qaş, qol, yol, düz, dolu, aş, üz, yar.

Belə sözün çoxmənalılığından danışanda mütləq konkret nitq hissəsi göstərilir: tut feilinin çoxmənalılığı, kök sifətinin çoxmənalılığı. Omonimlikdə isə söz bütöv götürülür; mənalar sonradan, ehtiyac yarananda və nitq hissəsinə görə ayrılır.

ağıl, ağrı, dəf, cır, zindan, yad, yara, tala, dava, aşıq, qaz, qır, don, balaq, qurd, boylu, boğaz, qol, lil, dolu, ay, küt, yel, dil, bel, çən, şiş, üz, tut, qat, qurum, ləpə, ox, ov, çay, bənd, qoşma, köç, kürək, kütlə, ayrı, az, daş, düz, din, divan, yağ, biz, bağ, dağ, var, en, əqrəb, uçmaq, saç, bar, bal, tək, inci, mürəkkəb, qan, yaş, top, bit, it, min, qarış, an, çağ, çal, sap, rəng, əsər, bulud, şor, gen, sal, xal, yal, qazan, yaz, gül, at, çat, aş, yol, sol, sağ, dan, qala, şam, dam, şan, sarı, hava, yan, bəstə, çaş, kürü, tər, dən, dəm, ar, yar, kanal