Üslubiyyat və durğu işarələri
Xülasə və tezis
Bir cümlə iləMətnin mahiyyətini ardıcıl və qısa çatdırmaq **xülasə**, fikirləri iddia irəli sürüb faktla əsaslandırmaq isə **tezisdir**.
Nə deməkdir
Oxuduğun nağılı və ya hekayəni dostuna necə danışırsan? Yalnız ən vacib hadisələri sırası ilə xatırladıb yığcam şəkildə bölüşürsən. Mətnlə işləyərkən də böyük bir yazını qısaltmaq üçün iki üsuldan istifadə edirik: xülasə və tezis.
Xülasə və onun xüsusiyyətləri
Əsərin məzmununu, mahiyyətini və nəticəsini yığcam çatdırmaq xülasə adlanır. Sadə desək, xülasə mətnin qısa məzmunudur.
Xülasə yazarkən bu əsas şərtlərə əməl et:
- Hadisələrin ardıcıllığını mütləq qoru.
- Mətnin məzmununu tam əhatə et.
- Əsas mahiyyəti qısa şəkildə qələmə al.
Xülasəyə adətən belə başlaya bilərsən: «Bu mətndə (yaxud mətnin bu hissəsində) filan hadisədən (şəxs, əsər və s. də ola bilər) söhbət açılır. Biz görürük ki...»
Tezis və onun qaydası
Mətndəki fikirləri qısaldıb öz sözlərinlə qeyd etdiyin yığcam yazılara tezis deyilir. Sadə desək, tezis irəli sürülən qısa bir müddəa (iddia) və onu doğrulayan sübutdur.
Tezis tərtib edərkən bu addımları izlə:
- Mətni diqqətlə oxu və yadında qalan əsas fikirlərdən qısa müddəalar qur.
- Səndən neçə dənə tələb olunursa, o sayda iddia müəyyənləşdir.
- İrəli sürdüyün müddəaları mətndən seçdiyin faktlarla sübut et.
- Fakt kimi mətndəki ad, say və ya tarix olan cümlələri əsas götür.
Yadda saxla
- Xülasə yazarkən hadisələrin sırasını qarışdırmaq olmaz.
- Tezis yalnız iddiadan ibarət qala bilməz, mütləq mətndəki faktla əsaslandırılmalıdır.
- Fakt kimi əsasən mətndə keçən adlar, tarixlər və saylar çıxış edir.
Tez-tez edilən səhvlər
Xülasə yazarkən hadisələrin ardıcıllığını pozmaq
Mətndəki hadisələrin başvermə ardıcıllığını dəqiq qorumaq.
Tezisdə müddəa irəli sürüb onu mətndən faktla sübut etməmək
Yazdığın iddianı mətndəki ad, say və ya tarix kimi faktlarla əsaslandırmaq.
İmtahanda necə soruşulur
İmtahanda mətn üzrə tezisləri fərqləndirmək bu formada soruşulur:
- «Mətnin tezislərinə aid edilə bilməz:» — bu tipli suallarda mətndəki fikirlərə və ya faktlara uyğun gəlməyən bəndi tapmalısan.
30 saniyəlik təkrar
Xülasə mətnin mahiyyətini və nəticəsini ardıcıl şəkildə əks etdirən qısa məzmundur.
Xülasədə hadisələrin düzgün ardıcıllığı və mətnin tam əhatə olunması vacibdir.
Tezis mətndəki fikirləri qısaldaraq yazılan yığcam qeydlərdir.
Tezisdə əvvəlcə qısa müddəalar (iddialar) irəli sürülür.
Həmin müddəalar mətndən seçilmiş faktlarla (ad, say, tarix) sübut edilir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni