Nitq üslubları (bədii, elmi, publisistik)

Gündəlik həyatında dostunla söhbət edəndə, müəllimə dərs danışanda, inşa yazanda və ya ərizə qaralayanda eyni sözlərdən və eyni cümlə tonundan istifadə etmirsən. Bax, danışdığın yerə və məqsədinə görə sözləri seçib cümlə qurmağın özü üslub adlanır. Dilçilik elmində buna dil vasitələrindən məqsədyönlü istifadə qaydası deyirlər.

Bu sahəni dərindən araşdıran dilçilik bölməsinə isə üslubiyyat (stilistika) deyilir. Üslubiyyat elminin təməl vahidi məhz üslubun özüdür.

Yadda saxla: «Üslub» və «üslubiyyat» eyni ölçüdə deyil!
«Üslubiyyat» sırf dilçiliyə aid olan bir termindir. «Üslub» anlayışı isə daha genişdir. Məsələn, memarlıqda bina üslubu, rəssamlıqda fırça üslubu, geyimdə dəb üslubu ola bilər. Nitqdə həmin üslubdan faydalanan, onu danışığında və ya yazısında işlədən insana isə üslub daşıyıcısı deyilir. Bir dildə üslub imkanları nə qədər çox və rəngarəngdirsə, həmin dil bir o qədər zəngin və qüdrətli sayılır.

---

Dilimizdə üslublar iki fərqli baxımdan özünü göstərir:

1. Funksional üslublar — cəmiyyətin ümumi və ictimai tələbatından yaranır.
2. Fərdi üslub — konkret bir şəxsin özünəməxsus yazı və ya danışıq tərzindən doğur.

Funksional üslub nədir?

Cəmiyyətdə yaşayan insanların düşüncə tərzi, peşəsi və məşğuliyyət sahələri müxtəlifdir. Dil vahidləri də həmin sahələrin ehtiyacına görə seçilib qruplaşır. Məhz ictimai həyatın müxtəlif sahələrinə xidmət edən bu qollara funksional üslublar deyilir.

• Müxtəlif sahələri əhatə edən funksional üslublar (bədii, elmi, publisistik və s.) hamısı bir yerdə ədəbi dili formalaşdırır.
• Ədəbi dilin fonetik (yazılış və tələffüz), leksik (sözün mənası) və qrammatik qaydaları bütün funksional üslublar üçün məcburidir. Məsələn, bir söz hansı üslubda işlənməsindən asılı olmayaraq eyni orfoqrafiya qaydası ilə yazılır və eyni leksik mənanı qoruyur.
• Bununla yanaşı, hər üslubun yalnız özünə aid xüsusi tələbləri də vardır. Məsələn, elmi üslubda terminlərin bol olması vacibdirsə, bədii üslubda sözlərin məcazi mənada işlənməsi və bədii boyalar üstünlük təşkil edir.

İctimai düşüncədə gedən iki mühüm proses

Cəmiyyət inkişaf etdikcə üslubların bir-biri ilə əlaqəsində iki fərqli hadisə baş verir:

1. Differensiasiya (ixtisaslaşma): Elm, texnika və ictimai sahələr dərinləşdikcə funksional üslublar bir-birindən daha kəskin şəkildə ayrılır və fərqlənir.
2. Meqreasiya: İnsanların dünyagörüşü və fərdi maraq dairəsi genişləndikcə müxtəlif sahələrin dili bir-birinə təsir edir, yəni funksional üslublar bir-birinə yaxınlaşır.

Fərdi üslub nədir?

Funksional üslub bütün cəmiyyətə aid olduğu halda, fərdi üslub sırf tək bir şəxsə, ayrıca bir sənətkara məxsus olur.

• Məsələn: Sabirin qələminə xas olan satirik və kəsərli dil (Sabir üslubu), Mirzə Cəlilin sadə xalq yumoru və kinayəsi (Mirzə Cəlil üslubu).
• Fərdi üslub da ədəbi dilin normalarına tabe olur, lakin təkbaşına ədəbi dili təşkil etmir.
• Hər funksional üslub fərdi üslubun görünməsinə eyni imkanı yaratmır. Müəllifin özünəməxsus xətti ən qabarıq şəkildə bədii üslubda üzə çıxır. Rəsmi sənədlərdə isə fərdi xüsusiyyətlərə demək olar ki, yer verilmir.

---

Azərbaycan dilində beş əsas funksional üslub mövcuddur:

1. Bədii üslub
2. Elmi üslub
3. Publisistik üslub
4. Məişət üslubu
5. Rəsmi-işgüzar üslub

Bu üslubların hər biri xalqımızın tarixi boyu formalaşmış xüsusi əlamətlərə malikdir və məhz həmin xüsusiyyətlər onları bir-birindən ayırır:

• Bədii üslubda güclü emosionallıq, hisslər və obrazlılıq əsas şərtdir.
• Elmi üslubda terminlərin çoxluğu, fikrin dəqiqliyi və mürəkkəb quruluşlu cümlələr səciyyəvidir.
• Rəsmi-işgüzar üslubda isə obrazlılıq və mürəkkəb cümlə yığınından qaçılır; burada hər kəs üçün eyni olan qəliblər, standart şablonlar və fərdiliyi yaxına buraxmayan rəsmi cümlə konstruksiyaları işlənir.

Üslublar nə qədər fərqli görünsə də, onların hamısı vahid Azərbaycan ədəbi dilinin qanunlarına (səs, söz və cümlə qaydalarına) tam tabedir.

Üslublarımızın tarixi inkişaf səviyyəsi

Bu beş üslubun hamısı eyni dərəcədə və eyni sürətlə inkişaf etməmişdir. Bunun kökü tariximizlə bağlıdır:

• Şeir və sənət ənənəsi: Azərbaycan dili yüzilliklər boyunca əsasən şeir və ədəbiyyat dili kimi parlamışdır. Buna görə də bədii üslubumuz həddindən artıq zəngin və kamil ifadə imkanlarına malikdir.
• Elmi üslubun vəziyyəti: Dilimizin elmi qolu bədii və ya publisistik qədər geniş vüsət almamışdır. Çünki ədəbiyyat milli hissləri, publisistika milli-ictimai qayğıları əks etdirdiyi halda, elmin qayda və metodları ümumbəşəri (beynəlmiləl) xarakter daşıyır.
• Rəsmi-işgüzar üslub: Bu üslubun yetkinləşməsi üçün güclü milli dövlətçilik və idarəetmə təcrübəsi tələb olunur. Tarixi şəraitlə əlaqədar olaraq Azərbaycan dilində rəsmi-işgüzar üslub digər funksional üslublarla müqayisədə ən çox geri qalan sahə olmuşdur.

---

Xalqın bədii duyğusunu, hisslərini canlandıran, təsirli və obrazlı danışıq formasına bədii üslub deyilir. Tarix boyu Azərbaycan ədəbi dilinin ən güclü, aparıcı qolu məhz bədii üslub olub. Hətta elə dövrlər var ki, ədəbi dilimiz yalnız bədii üslubla təmsil olunub. İfadə imkanları olduqca geniş olduğuna görə bu üsluba çox vaxt bütövlükdə ədəbi-bədii dil də deyirlər. Oxuduğun şeirlər, hekayələr, romanlar və teatr pyesləri məhz bu üslubda yazılır.

Bədii üslubun iki əsas dayağı var: obrazlılıq və emosionallıq. Elmi dildə emosionallığa ekspressivlik deyilir.

Bədii mətndə obrazlılıq üç müxtəlif səviyyədə özünü göstərir:

A) Fonetik səviyyədə obrazlılıq (səslərlə yaranan bədiilik): bura alliterasiya, assonans və intonasiya daxildir.

1. Alliterasiya – sətirdəki sözlərin əvvəlində eyni sait və ya samit səslərin qəsdən dalbadal təkrarlanmasıdır. Məsələn:

• Car çəkir çarxların çaxnaşıq səsi. (Burada "ç" samitləri təkrar olunur)
• Gözlərinin gözəlliyi gözlərimi köz eylədi. ("g" samitləri təkrarlanır)
• Az aşım, ağrımaz başım. ("a" saitləri təkrar olunur)

2. Assonans – sözlərin önündə deyil, içində və müxtəlif hissələrində eyni səslərin təkrarlanmasıdır. Məsələn: Kamil bir palançı olsa da insan, Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan. (N.Gəncəvi) (Gördüyün kimi, sözlərin ortasındakı «a» səslərinin təkrarı güclü assonans yaradıb). Unutma: Alliterasiya da, assonans da mahiyyətcə bədii səs təkrarıdır.

3. İntonasiya – səs tonunun dəyişməsi və ritmdir. Bu xüsusiyyət nəzm əsərlərində (şeirlərdə) daha aydın hiss olunur: Ölünün rahəti çoxdur: qulağı dinc, başı dinc —, Hamıdan gizli qalan bir qapalı xanəsi var. (Z.Zülfəliyev)

B) Leksik səviyyədə obrazlılıq (sözlərlə yaranan bədiilik): məcazlar vasitəsilə yaranır. Bura epitet, təşbeh, metafora, mübaliğə, kinayə, frazeologizm, həmçinin omonimlik, sinonimlik və antonimlik daxildir. Məsələn:

• Mənim səndən gözüm su içmir. (frazeoloji birləşmə ilə bədiilik yaranıb)
• Alma yanaqlı Qırat, gəl. (bədii təyinat və bənzətmə işlənib)

Yadda saxla: Omonimlər, sinonimlər və antonimlər yalnız o vaxt leksik səviyyədə obrazlılıq yaradır ki, həmin münasibət məhz mətnin daxilində bilərəkdən qurulsun. Məsələn:

• Omonimliyə nümunə: Açıldı yazım, Söhbətim sazım. Sən hünər göstər, Mən şeir yazım. (S.Vurğun — birinci "yazım" fəsil, ikincisi isə "yazmaq" felidir)

• Antonimliyə nümunə: O nədir ki, baldan şirin, zəhərdən acı. (tapmaca — "şirin" və "acı" sözləri ziddiyyət yaradır)

• Sinonimliyə nümunə: Dünyadan qovulan kədər, qəm olsun, Qəzəbin, nifrətin bəxti kəm olsun. (M.Rahim — "kədər-qəm", "qəzəb-nifrət" sözləri yaxın mənalarla təsiri artırır)

Bu nümunələrdəki sözlər mətndaxili məna əlaqələri qurduğu üçün leksik obrazlılığın göstəricisi sayılır.

C) Qrammatik səviyyədə obrazlılıq (cümlə quruluşu ilə yaranan bədiilik): cümlənin sintaktik quruluşunun dəyişməsi ilə bağlıdır:

I. İnversiya (söz sırasının pozulması) – adət etdiyimiz cümlə üzvlərinin yerinin dəyişdirilməsidir: Nədəndir qəlbində bu fırtınalar?

II. Təkrar – söz birləşmələrinin və bütöv cümlələrin ahəng yaratmaq üçün bilərəkdən təkrar edilməsidir: Dağlara bax, dağlara Qara geymiş dağlara, Səslərəm, ana, səni, Ünüm düşdü dağlara

III. Ellipsis – fikrin axıcı olması üçün sözün və ya qrammatik şəkilçinin ixtisara salınmasıdır: Gözüm su içməyir heç Xuramandan, Onu başqa ruhda böyütmüş zaman. (S.Vurğun) (Buradakı böyütmüş felindəki -dir/-dır şəkilçisi şeirin vəzni naminə atılıb və ellipsis yaranıb).

IV. Qeyri-normativ cümlə konstruksiyaları – inversiya və ellipsis işləndikdə cümlələr adi qrammatik çərçivədən kənara çıxır: Gedirdim, güzarım düşdü bulağa. / Baxışların alov olsun, kirpiklərin ox. / Qız yükü, duz yükü və s.

Bəzən bircə bədii parçada həm fonetik, həm leksik, həm də qrammatik göstəricilərin hamısına rast gələ bilərsən: Qoca Muğan fikrə getmiş bir loğman kimi, Sinəsinə nəqş eləyir bu ülviyyəti...

Bədii üslub digər üslublarla müqayisədə həm ən qədim, həm də söz ehtiyatı ən zəngin olanıdır. O, xalqın canlı danışıq dilinə söykənir; xalq təfəkküründən süzülən ifadələr, hətta yerli dialektlər bu üslubda yer ala bilir. Normalda ədəbi dildə dialekt sözlərin, kobud (vulqar və loru) ifadələrin, yersiz əcnəbi kəlmələrin (varvarizmlərin) işlənməsi qadağandır və norma pozuntusudur. Lakin bədii əsərdə bir istisna var: müəllif yaratdığı obrazın xarakterini, canlı danışığını oxucuya fərdi şəkildə çatdırmaq üçün bu tip sözlərdən qəsdən istifadə edə bilər.

Bədii üslub üç formada təzahür edir:

• A) Şeir dili – xüsusi ahəngi, vəzni, dəqiq bölgüsü və qafiyəsi olan dildir.
• B) Nəsr dili – müəyyən süjeti və hadisə xətti olan təhkiyə dilidir (hekayə, povest, roman kimi əsərlərdə işlənir). Əsasən canlı danışıq dilinin qrammatik qaydalarına söykənir. Diqqətli ol: süjeti olan hər əsər nəsr dili deyil! Məsələn, poemalarda hadisə və süjet olsa da, onlar nəsr dili yox, şeir dili ilə yazılır.
• C) Dramaturgiya dili – qarşılıqlı danışıqlardan (dialoq) və fərdi çıxışlardan (monoloq) qurulan teatr və səhnə dilidir.

Bədii mətndə sözün əsas vəzifəsi təkcə xəbər vermək deyil, hiss və obraz yaratmaqdır; buna sözün poetik funksiyası deyilir. Bədii mətndə birbaşa obrazlılıq yaradan söz və ya ifadəyə poetizm deyilir.

Sözün iki fərqli vəzifəsini bir-birindən ayırmaq lazımdır:

1. İnformativ funksiya – sözün ilkin, birbaşa məlumat ötürmək vəzifəsidir. Gündəlik adi danışıqda işlənir. Məsələn: soyuq su, soyuq hava (həqiqi mənada soyuqluq bildirir).
2. Poetik funksiya – bədii təxəyyülə söykənən, məcazilik daşıyan vəzifədir. Məsələn: soyuq duyğu, soyuq münasibət (məcazi mənada hiss bildirir).

Poetizmlərlə bağlı bunları bilməlisən:

• Poetizm elə bədii sözün özüdür. Ədəbiyyatda buna «sözün sehri», «sözün gücü» və ya «sözün estetikası» da deyilir.
• Poetizmlər, bir qayda olaraq, məcazi məna qazanmış sözlərdir.
• Poetizm özünü birbaşa bədii mətnin içində göstərir.
• Vaxtilə şairin bədii tapıntısı (poetik kəşfi) kimi yaranan söz və ya ifadə zaman keçdikcə adiləşib gündəlik məlumat daşıyıcısına (informativ fakta) çevrilə bilər. Məsələn: acı söz ifadəsi ilk yarandıqda bədii bir kəşf idi, indi isə hamının gündəlik işlətdiyi adi ifadədir.
• Frazeologizmlər də əslində dilin poetik gücü hesabına formalaşıb, lakin bu gün artıq dilin hazır, normativ vahidləri sayılır.
• Bədii söz inkişaf edərək get-gedə adi danışıq vasitəsinə çevrilə bilər.
• Şübhəsiz ki, sözün poetik funksiyası onun ilkin informativ funksiyasının bazasında yaranır.

Gəl bədii dilin ən vacib bünövrələrindən birinə — bədii təsvir vasitələrinə baxaq. Burada sözlər gündəlik həyatdakı ilkin, həqiqi (müstəqim) mənası ilə yox, köçürülmüş, yəni məcazi (qeyri-müstəqim) mənada işlənir. Məhz bu səbəbdən onları qısaca məcazlar adlandırırıq. Məcazlar əsərdəki obrazlılığın leksik (söz) səviyyəsindəki əsas göstəricisidir.

Məcazların əsas növləri bunlardır:

1. Epitet
2. Təşbeh
3. Metafor
4. Metonimiya
5. Simvol
6. Sinekdoxa

1. Epitet (Bədii təyin). Bir əşyanın və ya fikrin təsirini artırmaq, onu oxucuya daha qabarıq və canlı çatdırmaq istəyirsənsə, sözün qabağına xüsusi təyinedici söz artırırsan. Bax bu artırılan söz epitet adlanır. Sözün mənşəyi yunan dilinə gedib çıxır və hərfi mənası «əlavə» deməkdir. Epitetlər quruluşca I növ təyini söz birləşməsi olur, amma mütləq birinci (asılı) tərəfi məcaziləşməlidir. Məhz təyin vəzifəsini yerinə yetirdiyi üçün ona bədii təyin də deyilir.

Klassik ədəbiyyatda gözəlləri təsvir edərkən tez-tez işlədilən «gül üzlü», «qələm qaşlı», «sərv boylu», «ahu baxışlı» kimi ifadələr xalis epitetlərdir. Məsələn, «Vətəni qorumağa aslan ürəkli oğullar yollandı» cümləsində aslan ürəkli birləşməsi epitetdir. Klassik poeziyadan bir örnəyə baxaq: İrdi Qara dənizə bu göz qanı, / Görməyə günəş üzünü göz qanı? (Q.Bürhanəddin) — burada günəş üzünü bədii təyindir.

Burada çox incə bir fərq var, diqqətli ol: Qara saçlı deyəndə qara sözü əsla epitet deyil. Çünki insanın saçının qara rəngdə olması tamamilə təbiidir, həqiqi mənadadır və adi qrammatik təyindir. Lakin «qara baxtım» dedikdə vəziyyət dəyişir — tale rənglə boyanmaz, buradakı qara məcaziləşdiyi üçün artıq epitetdir və leksik obrazlıq yaradır.

2. Təşbeh (Bənzətmə). Adından da göründüyü kimi, bənzətmək deməkdir. Bir əşya və ya hadisəni özündən daha güclü, daha qabarıq xüsusiyyəti olan başqa bir əşya və ya hadisəyə bənzədəndə təşbeh yaranır.

Təşbehin 4 tərkib hissəsi olur:

• Bənzəyən (xüsusiyyəti zəif olan, bənzədilən tərəf)
• Bənzədilən (xüsusiyyəti daha üstün, güclü olan tərəf)
• Bənzətmə qoşması (kimi, tək, qədər və s.)
• Bənzətmə əlaməti (hər iki tərəfi birləşdirən ortaq sifət/əlamət)

Məsələn: «Əli şir kimi güclüdür» cümləsini təhlil edək:

• Əli — bənzəyən
• şir — bənzədilən
• kimi — bənzətmə qoşması
• güclü — bənzətmə əlaməti

Klassik ədəbiyyatdan nümunə: «Ey yanağı lalə kimi al gözəl, / Siyah zülfün zənəxdana yaraşmış» (M.P.Vaqif). Bu beytdə yanaq – bənzəyən, lalə – bənzədilən, kimi – bənzətmə qoşması, al (qırmızı) isə bənzətmə əlamətidir.

Bəzən şairlər qoşma və əlaməti atır, yalnız bənzəyən və bənzədiləni saxlayırlar. Bu cür yığcam formaya mükəmməl təşbeh deyilir. Məsələn, Aşıq Ələsgərin «Almadı yanağın, büllur buxağın» misrasına bax: burada yanaq almaya, buxaq isə büllura bənzədilib, amma qoşma (kimi) və əlamət (qırmızı, şəffaf) yazılmayıb. Şüurumuzda bu ifadə tam olaraq belə canlanır: «yanağın alma kimi qırmızı, buxağın büllur kimi ağdır».

3. Metafor (istiarə, köçürmə, gizli bənzətmə). Hərfi mənası birbaşa «köçürmə» deməkdir. Bir əşya və ya hadisəyə aid əlaməti götürüb başqa bir əşya və ya hadisənin üzərinə qoyursan. Əslində metafor da təşbeh kimidir, oxşatma prinsipinə əsaslanır. Amma burada bənzətmə «gizli» qalır: qarşılaşdırılan iki tərəfdən biri mətndə açıq deyilmir, sadəcə onun bir xüsusiyyəti digərinin üzərinə köçürülür.

Məsələn, H.Cavidin «Yoxmudur səndə, gülüm, heç insaf?» misrasında müəllif sevgilisini birbaşa gülə bənzədib, lakin «sevgili» sözünü cümlədə işlətməyib. Biz bunu asanlıqla açıq təşbehə çevirə bilərik: «Ey gül kimi gözəl və ətirli sevgilim, səndə heç insaf yoxmudur?».

Ədəbiyyatda ən çox rast gəlinən metafor növü insana və ya canlıya məxsus hərəkətin cansız təbiətə köçürülməsidir. Məsələn: göy kişnəyir, təbiət gülür, bulud ağlayır dedikdə təbiət hadisələri canlı kimi hərəkət edir.

Klassik şeirimizdə müəlliflər «sevgili», «yar», «gözəl» demək əvəzinə çox vaxt «ay», «ulduz», «günəş», «gül», «ləl», «yaqut», «gövhər»; «dodaq» əvəzinə «qonçə»; «göz» əvəzinə isə «nərgiz» sözlərindən istifadə edirlər. Gündəlik dildə də sakit adama «quzu», qorxmaz və cəsur adama «şir», «aslan» deməyimiz sırf metafordur.

4. Metonimiya. «Ad dəyişmə» deməkdir. Bir anlayışı ifadə etmək üçün onun öz adını yox, onunla məntiqi və yaxın əlaqəsi olan başqa bir sözü işlədirsən.

Məsələn: «O, Sabiri əzbər bilir» deyəndə əslində Sabirin şəxsiyyətini yox, onun yazdığı şeirləri və əsərlərini nəzərdə tuturuq. Eləcə də «Təbriz bizi yaxşı qarşıladı» (şəhərin özü yox, əhalisi qarşılayıb) və «Sinif sakitdir» (otaq yox, içindəki şagirdlər sakitdir) cümlələri ən tipik metonimiya nümunələridir.

5. Simvol. Rəmz və ya gizli işarə deməkdir. Burada müəyyən bir fikir və ya məna oxucuya birbaşa deyil, rəmzi bir işarə vasitəsilə, üstüörtülü şəkildə çatdırılır.

Məsələn, klassik ədəbiyyatda tülkü görəndə hiyləgərlik, qurd görəndə acgözlük, şir görəndə isə igidlik və cəsurluq yada düşür. Eynilə çağdaş dövrümüzdə göyərçin sülhün və əmin-amanlığın rəmzidir. Əsərlərdə rast gəldiyimiz qılınc obrazı isə mübarizə simvolu kimi təqdim olunur.

Unutma ki, məcazlar təkcə şeirlərdə deyil, istər nəzmlə, istərsə də nəsrlə yazılmış bütün bədii sənət nümunələrində fəal işlənir.

6. Sinekdoxa. Metonimiyanın xüsusi bir qoludur. Burada bütöv bir varlıq onun təkcə bir əlaməti ilə, yaxud tam olan anlayış öz kiçik bir hissəsi ilə əvəz edilir (hissə-tam əlaqəsi).

Məsələn, Q.Zakir məşhur şeirində Şuşanın polis rəisini təsvir edərkən bütöv şəxs əvəzinə onun zahiri əlamətini qabardıb «yarımsaqqal» adlandırır. Eləcə də S.Rəhimovun yaratdığı «Saçlı» və «Qaloş» kimi personaj adları sinekdoxanın bariz nümunələridir.

Əvvəlki hissədə söz səviyyəsində yaranan məcazlarla tanış olduq. İndi isə gəl cümlə və misra quruluşu ilə bağlı olan bədii ifadə vasitələrinə baxaq. Bədii ifadə vasitələri də məcazlar kimi əsərin təsirini qüvvətləndirir, hissləri coşdurur və emosionallıq yaradır.

Bəs bunlar məcazlardan nə ilə fərqlənir? Aralarında iki mühüm fərq var:

1. Quruluş fərqi: Məcazlar əsasən tək-tək sözlərdə və ya ifadələrdə (leksik səviyyədə) meydana çıxır. Bədii ifadə vasitələri isə bütöv bir cümləni, yaxud bütöv bir misranı əhatə edir. Cümlə və sintaktik quruluşla bağlı olduğuna görə onlara poetik sintaksis və ya sintaktik fiqurlar deyirik.
2. Məna fərqi: Məcazlarda söz mütləq köçürülmüş, yəni məcazi mənada olmalıdır. Bədii ifadə vasitələrində isə sözlərin məcazi mənada işlənməsi şərt deyil, həqiqi mənalı sözlərlə də sintaktik fiqur qurula bilər.

Bədii ifadə vasitələrinin 7 əsas növü var:

1. Bədii sual
2. Bədii təzad
3. Təkrir
4. Mübaliğə
5. Litota
6. İnversiya
7. Kinayə

---

1. Bədii sual

Burada məqsəd kimdənsə cavab almaq deyil. Müəllif oxucunun hisslərini oyatmaq, həyəcan yaratmaq və fikri daha təsirli çatdırmaq üçün artıq hamıya bəlli olan həqiqəti sual formasında təqdim edir.

Məsələn, M.Füzulinin dillər əzbəri olan «Məni candan usandırdı...» qəzəli başdan-başa bədii suallar üzərində qurulub: Məni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?
Fələklər yandı ahimdən, muradım şəmi yanmazmı?

Yaxud şairin digər beytinə baxaq: Əql yar olsaydı, tərki-eşqi-yar etməzmidim?
İxtiyar olsaydı, rahət ixtiyar etməzmidim?

S.Vurğunun «Azərbaycan» şeirindəki məşhur «Ayrılarmı könül candan?» sualı da cavab gözləmir, bədii sualdır. Eynilə S.Rüstəmin «Təbrizim» şeirində işlətdiyi «Can necə yaşasın bədəndən ayrı?» misrası da bu növün ən parlaq nümunələrindəndir.

---

2. Bədii təzad (antiteza)

Lüğəvi mənası «ziddiyyət», «əkslik» deməkdir. Əsərdə məna baxımından bir-birinə tamamilə zidd, əks qütblərdə duran anlayışlar qarşı-qarşıya qoyulursa, buna bədii təzad (yaxud antiteza) deyilir.

Məsələn, M.Füzulinin «Tutuşdu qəm oduna şad gördüyün könlüm» misrasında qəm (kədər) ilə şad (sevinc) sözləri bir-birinə qarşı qoyularaq güclü təzad yaradıb. Şairin «Acı sözlər dadlı canımdan usandırdı məni» misrasında da acı və dadlı sözləri bədii təzada gözəl örnəkdir.

---

3. Təkrir (təkrarlanma)

Fikri daha qabarıq göstərmək, misralarda musiqililik və ahəngdarlıq yaratmaq üçün eyni bir sözün və ya ifadənin təkrar-təkrar işlədilməsinə təkrir deyilir.

Təkrarın yerindən asılı olaraq iki növü var:

• Anafora: Sözlər misranın və ya cümlənin başında təkrarlanır.
• Epifora: Təkrar olunan sözlər misranın və ya cümlənin sonunda gəlir.

Qazi Bürhanəddinin bu beytində hər iki növü birlikdə görə bilərik: Könül ilə dedim ona, könül ilə dinləmədi,
Könül eylədinsə eylə, könül ilə, könül ilə

Diqqət et: Hər iki misra əvvəldə könül sözü ilə başladığı üçün anafora yaranıb. İkinci misranın sonunda isə könül ilə ifadəsi təkrarlandığı üçün epifora meydana çıxıb.

---

4. Mübaliğə (hiperbola)

Sözün mənası birbaşa «şişirtmə» deməkdir. Təsvir olunan bir hadisə, əlamət və ya duyğu reallıqda olduğundan qat-qat böyüdülərək, həddindən artıq şişirdilərək verilirsə, buna mübaliğə (elmi adı ilə hiperbola) deyilir.

Xalq ağısından bir nümunəyə baxaq: Elamı düşən yeri,
Atlanıb düşən yeri.
Göz yaşım oda dönüb,
Yandırır düşən yeri.

Burada tökülən göz yaşının oda çevrilməsi və düşdüyü torpağı yandırması açıq-aşkar mübaliğədir.

Eləcə də M.Füzulinin beytinin ikinci misrasında möhtəşəm bir şişirtmə var: Kuhikən künd eyləmiş min tişəni bir dağ ilən,
Mən qoparıb atmışam min dağı bir dırnağ ilən. (Şair deyir ki, Fərhad bir dağı çapmaq üçün min külüngü kütləşdirdi, mən isə bircə dırnağımla min dənə dağı yerindən qoparıb atdım).

---

5. Litota (kiçiltmə)

Mübaliğənin tamamilə əksidir. Əgər mübaliğədə hər şey hədsiz böyüdülürsə, litotada hadisə, əşya və ya insan əlaməti həddindən artıq kiçildilir, zəiflədilir.

Məsələn, «Kişi elə zəifləyib ki, üfürsən yıxılar» dedikdə insanın zəifliyi o dərəcədə kiçildilib ki, sanki yüngül nəfəslə belə yerə sərə bilərsən. Bu, tipik litotadır.

---

6. İnversiya (söz sırasının dəyişməsi)

«İnversiya» sözü latıncadan tərcümədə «yerdəyişmə» deməkdir. Azərbaycan dilində cümlə üzvlərinin sabit ardıcıllığı var (məsələn, mübtəda əvvəldə, xəbər axırda gəlir). Lakin bədii əsərdə təsir gücünü artırmaq üçün şair və yazıçılar sözlərin bu ənənəvi sırasını qəsdən pozurlar. Bax bu qəsdən edilən yerdəyişmə inversiya adlanır.

Unutma: İnversiya obrazlılığın qrammatik səviyyədəki ən başlıca göstəricisidir!

Həsənoğlunun məşhur misrasına baxaq:
«Apardı könlümü bir xoş qəməriz, canfəza dilbər» — burada xəbər (apardı) cümlənin ən sonuna yox, qəsdən ən əvvəlinə keçirilib.

S.Vurğunun bu misralarında isə eyni anda həm inversiya, həm də anafora işlənib: Dəyişdi dünyanın əski səhnəsi,
Dəyişdi dünyanın əvvəlki səsi.

---

7. Kinayə (ironiya) və təriz

Bir fikri birbaşa yox, tənəli, istehzalı və dolayı yolla ifadə etmək kinayə (digər adı ilə ironiya) adlanır. Kinayədə deyilən sözlə nəzərdə tutulan gerçək məna bir-birinə zidd olur.

Məsələn, həyatında bir kitab belə oxumamış savadsız birinə tənə ilə «alim», qorxudan qaçıb gizlənən birinə isə «qəhrəman», «igid» demək xalis kinayədir.

Əgər kinayə daha sərt, kəsərli və acı tənə şəkli alarsa, buna ədəbiyyatda təriz deyilir.

Yadda saxla: İstər bədii təsvir (məcazlar), istərsə də bədii ifadə vasitələri həm şeirlə (nəzmlə), həm də nəsrlə yazılmış bədii mətnlərdə geniş istifadə olunur.

---

Bədii üsluba dair mühüm qeydlər

• Mahiyyəti: Bədii üslub xalqımızın milli-bədii düşüncəsinin təzahürüdür, obrazlı və yüksək emosionallığa malik nitq formasıdır.
• Tarixi və təsiri: Dilimizdəki ən qədim üslubdur. Başqa üslublara güclü təsir göstərmək qabiliyyəti var. Lakin ən az təsir etdiyi üslub elmi üslubdur.
• Funksiyası: Dilin poetik funksiyası məhz bədii üslubda reallaşır. Geniş ifadə imkanlarına malik olduğuna görə üslublar sistemində mərkəzi mövqe tutur və bəzən ədəbi-bədii dil də adlandırılır.
• Norma yeniləyicisi: Ədəbi dil normalarının təzələnməsi, canlı xalq dilindən yeni vahidlərin ədəbi dilə daxil olması ilk olaraq bədii üslub vasitəsilə başlayır.
• Bədii əsərdə iki dil qatı var:
  1. Müəllifin dili:
     • Hər şeydən əvvəl fərdi üslubu əks etdirir.
     • Yazıçının öz bədii təfəkkürünün məhsuludur.
     • Ədəbi dilin bütün rəsmi normalarına tam tabe olmalıdır.
     • Realist yazıçıların dili ilə romantik yazıçıların dili bir-birindən fərqlənir.
     • Obrazlılığın fonetik, leksik və qrammatik səviyyədə göstəricilərindən istifadə edir.
     • İstər nəzm, istərsə də nəsr şəklində qurula bilər.
     • Dərin mətnaltı (gizli) mənalardan yararlana bilər.
     • Qadağa: Müəllifin öz dilində dialekt sözləri (dialektizmlər) və loru ifadələr işlətmək qətiyyən yolverilməzdir.
  2. Tipin (obrazın, surətin) dili:
     • Obrazın dilini fərdiləşdirməyi və tipikləşdirməyi zəruri edən 3 əsas amil var:
       1. Obrazın hansı zümrəyə, təbəqəyə və ya peşəyə mənsub olması;
       2. Onun özünəməxsus xarakteri, xasiyyəti və dünyagörüşü;
       3. Danışdığı anda içində olduğu konkret psixoloji vəziyyət.
• Müstəqim məna nədir? Sözün ilkin, dominant və birbaşa həqiqi mənasıdır.
• Poetizm anlayışına nələr daxildir?
  1. Obrazlı təfəkkürün məhsulu olması;
  2. Bədii söz funksiyası daşıması;
  3. Frazeoloji birləşmələrin də dilin poetik gücü hesabına yaranması;
  4. Mətndə adi xəbərverici (informativ) funksiyadan fərqlənməsi;
  5. Məcazi mənada işlənən ifadələr olması.
• Mətnaltı məna: Bədii vasitələr içərisində mətnaltı məna yükü ən çox simvolda özünü göstərir.
• Nələr işlənmir? Bədii üslubda şərti işarələr, riyazi düsturlar və elmi sxemlərdən qətiyyən istifadə edilmir.
• Monoloq və dialoqlar: Xüsusilə dramaturgiya (teatr, pyes) dilində əsas yer tutur.

Məktəbdə oxuduğun dərsliklərin, alimlərin yazdığı araşdırmaların, monoqrafiya və elmi məqalələrin dili məhz elmi üslubdur. Sadə dillə desək, bu üslub milli-elmi düşüncənin sözlə ifadəsidir və birbaşa elmin dilidir.

Elmi mətni oxuyanda dərhal hiss edirsən ki, burada hər fikir yerli-yerindədir. Çünki elmi üslubun dörd əsas dayağı var: məntiqlilik, ardıcıllıq, dəqiqlik və konkretlik.

Bu üslubda bədii əsərlərdəki kimi obrazlılıq və ya gizli mənalar axtarmağa ehtiyac yoxdur. Burada hər anlayışın özünəməxsus xüsusi elmi adı olur ki, biz buna termin deyirik.

Yəqin fərqinə varmısan, hər fənnin öz dili var:

• Fizika dərsində eşitdiyin sözü bəzən ədəbiyyatda tapa bilmirsən.
• Yəni hər elm sahəsi özünəməxsus terminologiya yaradır və həmin sözləri adətən o sahəni yaxşı bilən mütəxəssislər rahat anlayır.

Elmi mətndə fikri uzun-uzadı izah etmək əvəzinə, hər şeyi qısa və birmənalı çatdırmaq üçün qrafik vasitələrdən — rəqəmlərdən, diaqramlardan, müxtəlif düstur və formullardan bol-bol istifadə edirlər. Həmçinin fikrin əsaslandırılması üçün mətndə modal sözlər (məsələn: görünür, deməli, şübhəsiz) və fikirləri bir-birinə bağlayan mürəkkəb cümlələr çox işlənir.

---

Sözün terminoloji funksiyası (termin)

Bir söz adi danışıqda bir məna verə bilər, amma elmi mətndə xüsusi elmi anlayışı bildirirsə, deməli, həmin söz öz terminoloji funksiyasını yerinə yetirir. Məhz mətndə bu cür elmi vəzifə daşıyan söz və ya birləşmələrə termin deyilir.

Elmi üslubu terminsiz təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Terminlərin 3 əsas xüsusiyyətini mütləq yadda saxla:

1. Sahəyə bağlıdır: Yalnız müəyyən bir elm sahəsinə aid olur və ən çox həmin sahənin mütəxəssislərinə tanış gəlir.
2. Birmənalıdır: Termin sırf bir anlayışı ifadə edir, onda məcazilik, mətnaltı məna və ya fərqli məna çalarları olmur.
3. Quruluşca lakonikdir: Formaca yığcam və konkretdir.

Terminlərin mənşəyi barədə vacib qeydlər:

• Dünyanın əksər dillərində olduğu kimi, Azərbaycan dilində də alınma terminlər milli (özümüzə məxsus) terminlərdən qat-qat çoxdur.
• Dilimizdəki elmi sözlər arasında həm Şərq mənşəli (xüsusən ərəb sözləri), həm də Qərb (Avropa) dillərindən keçən terminlər böyük üstünlük təşkil edir.
• Elmi üslub getdikcə bütün dünyada daha çox ortaq şəkil alır, yəni beynəlmiləlləşir. Bu proses 3 formada özünü göstərir:
  1. Hər bir dilin öz elmi üslubunda beynəlmiləl (dünya miqyaslı) sözlər milli terminləri sıxışdırıb önə keçir;
  2. Alimlər bütün xalqların mütəxəssislərinə aydın olan ortaq işarələrə, formullara və şərti simvollara daha çox meyil edirlər;
  3. Dünyada elmi araşdırmalar və yeniliklər daha çox hansı dillərdə (ingilis, alman, fransız, rus) çap olunursa, beynəlxalq terminologiyanı da məhz həmin dillər müəyyənləşdirir.

Həm termin, həm də ümumişlək olan sözlər

Bir söz gündəlik həyatda işlətdiyimiz adi söz ola bilər, lakin elmi mətndə termin kimi çıxış edə bilər. Belə sözlər həm hamının bildiyi ümumişlək söz, həm də sırf elmə aid termin hesab olunur.

Nümunə sözlər: bənd, say, feil, sifət, kütlə, divan, isim, zərf, güc, xəbər, qüvvə, bucaq, şüa, enerji, səs, dalğa və s.

Diqqət: Bu sözlər elmi mətndə termin kimi çıxış edəndə onların ilkin geniş mənası daralır və sırf konkret bir elmi anlayışla məhdudlaşır. Məsələn: Gündəlik həyatda "uşaq böyük bir qüvvə ilə qapını itələdi" deyəndə bu adi sözdür. Amma fizika dərsində "cismin hərəkət istiqamətinə təsir edən qüvvə" dedikdə artıq termindir.

---

Elmi üslubun müxtəlif elm sahələri üzrə təzahürləri

Baxmayaraq ki, fizikanın, tarixin və ya biologiyanın hər birinin tamamilə fərqli terminləri var, onların hamısının yazıldığı dil eyni üsluba — elmi üsluba aiddir.

Elmlər ümumi məzmununa görə 3 qrupa bölünür:

1. Humanitar elmlər: tarix, filologiya, fəlsəfə, psixologiya və s.
2. Təbiət elmləri: biologiya, coğrafiya, kimya və s.
3. Texniki elmlər: fizika, riyaziyyat, tibb və s.

Bizim ana dilimizdə elmi üslub ən çox humanitar elmlər sahəsində inkişaf etmişdir. Bunun da sadə bir səbəbi var:

• Humanitar elmlər (tariximiz, dilimiz, ədəbiyyatımız) birbaşa milli zəminə söykənir.
• Təbiət və texniki elmlər isə qlobaldır, bütün bəşəriyyət üçün ortaqdır və daha çox beynəlmiləl xarakter daşıyır.

---

Elmi üslub haqqında yadda saxlamalı olduğun əsas faktlar

• Mahiyyəti: Elmi düşüncəni əks etdirir, bütün elm sahələrinin ortaq ünsiyyət vasitəsidir.
• Başlıca əlamətləri: Məntiqlilik, ardıcıllıq, dəqiqlik, birmənalılıq və mətndə termin sıxlığı.
• İşlənmə mənbələri: Dərsliklərin, elmi məqalələrin, monoqrafiyaların və ədəbi tənqid əsərlərinin dili bu üslubdadır.
• Terminologiya: Hər elmin özünəməxsus xüsusi terminləri mövcuddur.
• Yasaqlar: Bədii təsvirə, mətnaltı (gizli) mənalara və çoxmənalı sözlərin geniş istifadəsinə yer verilmir.
• Sintaktik və leksik xüsusiyyət: Terminlər, modal sözlər və mürəkkəb quruluşlu cümlələr sıx-sıx işlənir.
• Qaydalara tabeçilik: Ədəbi dilin nitq normalarına qəti şəkildə əməl olunmalıdır.
• Terminoloji funksiya: Sözün elmi mətndə bir anlayışı dəqiq ifadə etmək vəzifəsinə deyilir.
• Terminlərin təbiəti: Hamının gündəlik işlətdiyi ümumişlək sözlər deyil; tək bir anlayışı bildirir, konkret elm sahəsinə aid olur, emosiyadan uzaq (neytral) sözlərdir və böyük hissəsi alınmadır.
• Həm ümumişlək, həm də termin olan sözlər: Mətn daxilində terminləşən sözlər adlanır (məs.: güc, qüvvə, xəbər və s.).
• Milli mənşəli terminlər: Dilimizin öz sözləri əsasında yaranan terminlər (məs.: bağlayıcı, qoşma, vurğu, say, bənzətmə, şişirtmə, köçürmə və s.).
• Dəqiqliyi artıran vasitələr: Mətndə termin sıxlığı, düsturlar, teoremlər, şərhlər, diaqramlar, cədvəllər və digər qrafik vasitələr.
• Ən beynəlmiləl üslub: Üslublar arasında beynəlxalq xarakteri ən güclü olan məhz elmi üslubdur, buna görə də terminlərin əksəriyyəti alınma sözlərdən ibarətdir.

Televizorda xəbərlərə baxarkən, radioda veriliş dinləyərkən və ya qəzet-jurnal vərəqləyərkən qarşılaşdığın dil məhz publisistik üslubdur. Bu üslub xalqın ictimai-siyasi düşüncəsini, cəmiyyətdəki fərqli mövqeləri və maraqları əks etdirən canlı ünsiyyət formasıdır. Qəzetlərin, kütləvi jurnalların, radio-televiziyanın və hamı üçün yazılmış elmi-kütləvi kitabların dili birbaşa bu üsluba aiddir.

Funksional üslublar ailəsində ən son formalaşan məhz publisistik üslubdur. Tarixi kökləri XIX əsrin 70-ci illərinə – Həsən bəy Zərdabinin «Əkinçi» qəzetini nəşr etməyə başladığı dövrə təsadüf edir. Gündəlik həyatda «publisistik üslub» yerinə çox vaxt «mətbuat dili» ifadəsini də eşidə bilərsən. Bu iki termin mahiyyətcə eyni anlayışı bildirir. Eyni zamanda, publisistikanın ayrı-ayrı formalarını göstərmək üçün «qəzet dili» və ya «elmi-kütləvi dil» kimi ifadələrdən də istifadə olunur.

---

Publisistik üslubun iki forması

Publisistik üslub həm danışıqda, həm də yazıda fəaliyyət göstərir:

1. Şifahi forma: Radio və televiziya verilişlərinin dili, eləcə də mitinqlərdə, izdihamlı yığıncaqlarda natiqlərin söylədiyi çıxışlar və yerdən atılan replikalar bura daxildir.
2. Yazılı forma: Gündəlik qəzetlərin, kütləvi jurnalların və geniş oxucu auditoriyası üçün qələmə alınan elmi-kütləvi kitabların dili yazılı formanı təşkil edir.

Yadda saxla: Publisistik üslubun şifahi qolu ilə yazılı qolu arasında kəskin sərhəd yoxdur, onlar bir-birindən elə də çox fərqlənmir.

---

Publisistik üslubun əsas tələbləri və xüsusiyyətləri

Bir mətni oxuyanda onun publisistik üslubda olduğunu göstərən başlıca əlamətlər bunlardır:

1. Aydınlıq, kütləvi anlaşıqlılıq və təsirlilik: Fikir elə çatdırılmalıdır ki, dinləyici və ya oxucu onu dərhal başa düşsün və deyilənlərdən təsirlənsin.
2. Lüğət tərkibinin sadəliyi: Burada əksəriyyət tərəfindən asanlıqla anlaşılan ümumişlək sözlərdən bol-bol istifadə edilir.
3. Danışıq dilinə yaxın sintaksis: Cümlə quruluşu mümkün qədər canlı danışıq dilinə yaxınlaşdırılır və adi nitq intonasiyası qorunur.
4. Zəngin emosionallıq: Publisistika mətni oxucuda müxtəlif hisslər oyadır; burada qəzəb, nifrət, sevinc, həyəcan, təmkin və s. kimi zəngin duyğular ifadə olunur.
5. Həm təsviri, həm də analitik xarakter: Hadisələr sadəcə təsvir edilməklə bitmir, həm də dərindən araşdırılır və təhlil olunur (analitik şərh verilir).
6. Xalq dili ilə qarşılıqlı əlaqə: Publisistik üslub bilavasitə xalq dilinə bağlıdır. Ümumxalq dilində gedən dəyişmələr və yeniləşmələr mətbuat dilinə daxil olur. Eyni zamanda kütləvi məlumat dili kimi publisistik üslub da öz növbəsində ümumxalq dilinin inkişafına təsir göstərir.

---

Publisistik üslubun digər funksional üslublarla əlaqəsi

Publisistik üslub ən ictimai nitq formasıdır. Cəmiyyətin bütün təbəqələrinə xitab etdiyindən digər funksional üslubların da xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Buna görə də publisistikanın üç əsas növü meydana çıxır:

• A) Bədii-publisistik dil: Publisistikanın əsas xüsusiyyətlərini qorumaqla yanaşı, müəyyən dərəcədə obrazlı nitq formasıdır. Mətndə məcazlara, çoxmənalı sözlərə və bədii ifadə vasitələrinə təsadüf olunur; nitq yüksək emosionallığı və təsirliliyi ilə seçilir. Oçerklər, felyetonlar və bəzi bədii məqalələr bu dildə qələmə alınır.
• B) Elmi-publisistik dil: Elm sahələrinə, siyasətə, dinə və ictimai mövzulara həsr olunmuş publisistik məqalələrin və kitabların dilidir.
• C) Rəsmi-publisistik dil: Publisistik məzmun daşıyan rəsmi və işgüzar sənədlərin dilidir. Məsələn, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəyanatları bu qrupa aiddir.

Testlər üçün qızıl qayda:

• Prezidentin bəyanatları rəsmi-publisistik dilə aiddir.
• Prezidentin sərəncamı isə rəsmi-işgüzar üsluba daxildir!

---

Publisistik üslub haqqında yadda saxlamalı olduğun əsas faktlar

• Mahiyyəti: Milli-ictimai təfəkkürü ifadə edən, müxtəlif mövqeləri və maraqları əks etdirən ən ictimai nitq formasıdır.
• Tarixi: Funksional üslublar arasında ən son (gec) yarananıdır (XIX əsr, «Əkinçi» qəzetinin nəşri ilə).
• Digər adı: «Publisistik üslub» ifadəsi ilə «mətbuat dili» anlayışı eyni mənanı daşıyır.
• Qapsadığı sahələr: Mətbuatın dili, qəzetlərin, kütləvi jurnalların, televiziya və radionun, elmi-kütləvi kitabların dili bura aiddir.
• İki forması:
  • Şifahi forma: Radio və TV dili, mitinq, iclas və yığıncaqlarda səslənən natiq çıxışları, zaldan atılan replikalar.
  • Yazılı forma: Qəzet, jurnal və elmi-kütləvi kitabların dili. (Şifahi və yazılı forma bir-birindən kəskin fərqlənmir).
• Başlıca əlamətləri: Fikrin aydın və təsirli çatdırılması, kütləvi anlaşıqlılıq, ümumişlək sözlərin çoxluğu, müəyyən qədər obrazlılıq və məcazilik, analitik şərh.
• Elmi üslubla ortaq cəhəti: Hər iki üslubda dəqiqlik mühüm əlamətdir.
• Üslubların qovşağı: Ən ictimai nitq forması olduğuna görə digər üslubların da əlamətlərini daşıyır.
• 3 növü:
  1. Bədii-publisistik dil: Məcazlar və çoxmənalı sözlər işlənir, obrazlı və emosional olur (oçerk və felyetonlar).
  2. Elmi-publisistik dil: Müxtəlif elm sahələrinə aid publisistik məqalələrin dili.
  3. Rəsmi-publisistik dil: İctimai məzmunlu rəsmi sənədlərin dili (məs.: Prezidentin bəyanatları).
• Sənəd fərqləri: Prezidentin bəyanatı rəsmi-publisistik dildə, prezidentin sərəncamı isə rəsmi-işgüzar üslubda olur.
• Canlı dillə əlaqəsi: Dildə gedən yeniləşmələr və dəyişmələr publisistik üsluba, mətbuatdakı proseslər isə ümumxalq dilinə qarşılıqlı təsir edir.
• Emosiya palitrası: Müxtəlif emosiyaları (sevinc, qəzəb, nifrət, həyəcan, təmkin və s.) ifadə edir.

Evdə ailənlə, küçədə dostlarınla, mağazada satıcı ilə danışarkən istifadə etdiyin o təbii, rahat dil məhz məişət üslubudur. Qısası, bu bizim hər gün işlətdiyimiz adi danışıq dilimizdir. Məişət üslubunda hər hansı qəlibləşmiş, xüsusi dil qaydası və ya qrammatik məhdudiyyət axtarmağa ehtiyac yoxdur. Çünki bu üslubun əsas özəlliyi sərbəst, təbii və son dərəcə yığcam olmasıdır. İnsanlar bir-birindən hal-əhval soruşanda, dərdləşəndə məhz bu dildən faydalanırlar. Əslində bu, ədəbi dilin gündəlik davranışlarımızda səslənən canlı və şifahi qoludur. Nə qəzetlərdəki, kitablardakı rəsmi-kitabi dildir, nə də hansısa bir kəndin, bölgənin dar çərçivəli ləhcəsidir.

Bu üslubun səciyyəvi cəhətlərinə diqqət yetir:

• Ən kütləvi və geniş yayılan üslubdur: Peşəsindən, vəzifəsindən və ya digər üslublardan istifadə etməsindən asılı olmayaraq, bütün insanlar gündəlik həyatda məhz bu üslubda həmrəy olur, eyni dildə danışırlar.
• Yazılı ədəbi dildən fərqlənir: Məişət dili səslənmə (fonetika), söz seçimi (leksika) və cümlə quruluşu (qrammatika) cəhətdən yazılı dildən xeyli fərqlənir. Burada əsas meyar yazılış yox, düzgün tələffüzdür — yəni orfoepik norma birinci yerdə dayanır.
• Dialoq və etiketlər ön plandadır: Bu üslubun ürəyi dialoji nitqdir (qarşılıqlı danışıq). Gündəlik salamlaşma, sağollaşma, təşəkkür kimi nitq etiketləri burada çox sıx işlənir.
• Söz-cümlələr və yarımçıq cümlələr boldur: Danışarkən fikri uzatmırıq; tək bir sözdən ibarət cümlələrlə («Bəli», «Yox») və ya bəzi üzvləri buraxılmış yarımçıq cümlələrlə fikrimizi rahatca çatdırırıq.
• Bədən dili (mimika və jestlər) ayrılmazdır: Danışanda əl-qol hərəkətlərindən, üz ifadələrindən ən çox bu üslubda istifadə edirik.
• Yazıda bədii üslubla qovuşur: Məişət dilini yazılı şəkildə görmək istəsən, bədii əsərlərdəki qəhrəmanların danışığına baxmalısan.
• Dialektüstü nitq formasıdır: Məişət üslubu sırf şifahi şəkildə yaşayır və buna görə də quru yazılı ədəbi dilə qarşı dayanır. Amma çaşma: bu üslub nə kobud küçə (loru) dilidir, nə də hansısa kəndin məhəlli şivəsidir. Əksinə, o, dialektlərdən yuxarıda duran, hamının anladığı ümumxalq ədəbi danışıq dilidir. Bir növ təmtəraqlı, bəlağətli dillə həddindən artıq loru dilin kəsişməsində, ortasında qərarlaşır.

---

Məişət üslubunun yaranma şəraiti

Gəl baxaq görək bu üslub necə formalaşıb: Ədəbi dil dediyimiz anlayış müxtəlif üslubların toplusudur. Bir dildə üslublar yaranıb ayrıldıqca həmin xalqın ədəbi dili də formalaşır. Tarixən əvvəlcə xalqın canlı şifahi danışığı yaranıb. Zaman keçdikcə bu canlı danışıq əsasında yazılı dil meydana gəlib (çox vaxt «yazılı dil» ilə «ədəbi dil» sinonim kimi başa düşülür).

Lakin yazılı ədəbi dil cilalandıqca və qaydalar sərtləşdikcə, o, canlı danışıq dilinin verdiyi təbii sərbəstlikdən uzaqlaşmağa başlayıb. Ədəbi dil inkişaf etdikcə onda müəyyən qədər quru şablonlar, süni qəliblər əmələ gəlib. Bax məhz həmin sünilikdən və şablonlardan qurtulmaq, canlı danışığı ədəbi çərçivədə qorumaq zərurəti yarananda ədəbi dilin şifahi təzahürü — məişət üslubu formalaşıb.

---

Məişət üslubuna aid vacib qeydlər

• Başlıca xüsusiyyətləri: Sadə, aydın, sərbəst və tamamilə təbii olmasıdır.
• Dialektlərlə münasibəti: Dialektlərdən üstün nitq formasıdır; məhəlli şivələrdən burada çox az istifadə edilir.
• Bədən dilinin rolu: Danışıq zamanı jestlərdən (əl-qol hərəkətləri) və mimikalardan (üz-göz ifadələri) geniş yararlanılır.
• Əsas forması: Qarşılıqlı danışıq, yəni dialoji nitq özünü ən qabarıq şəkildə məhz bu üslubda göstərir.
• Normaların vəziyyəti: Dil qayda-qanunlarının, yəni nitq normalarının ən çox pozulduğu, sərbəstliyə yol verilən üslubdur.
• Bədii ədəbiyyatda yeri: Əsərlərdəki personajların, obrazların canlı dialoqlarında məişət dilinin nümunələrinə bol-bol rast gəlirik.
• Cümlə tipləri: Yarımçıq cümlələrdən və söz-cümlələrdən ən çox bu üslubda istifadə olunur.
• Ən yaxın olduğu yazılı üslub: Yazılı nitqdə ən sıx bağlandığı və təmasda olduğu sahə bədii üslubdur.

---

Məişət üslubunun qrammatik və leksik fərqləri:

1. Zaman şəkilçisinin əvəzlənməsi: Nəqli keçmiş zamanın -mış⁴ şəkilçisi yerinə adətən -ıb⁴ şəkilçisi işlənir (məsələn, oxumuşdur əvəzinə oxuyub deyirik).
2. Feili bağlama əvəzinə təsriflənən feil: Cümlədə feili bağlama işlətmək əvəzinə, daha çox müstəqil dəyişən (təsriflənən) feillərə üstünlük verilir.
3. Bağlayıcıların seyrəkliyi: Cümlələri bir-birinə bağlamaq üçün bağlayıcılardan daha az istifadə olunur, intonasiya əsas rol oynayır.
4. Tabeli mürəkkəb cümlələrin bolluğu: Fikirləri əlaqələndirərkən tabeli mürəkkəb cümlələrdən daha çox istifadə edilir.
5. Qoşmanın halla əvəzlənməsi: «Üçün» qoşmasını işlətmək əvəzinə çox vaxt yönlük hal şəkilçisindən istifadə olunur (məsələn, oxumaq üçün getdi əvəzinə oxumağa getdi deyilir).
6. Frazeologizmlərin qısalması: Qarşılıqlı dialoqlarda sabit söz birləşmələrinin (frazeoloji ifadələrin) ad bildirən hissəsi ixtisara düşür, yalnız əsas feil hissəsi deyilir.

---

Jest və mimikaların əsas xüsusiyyətləri:

1. «Səssiz dil»: Jest və mimikalar dildə sözsüz, səssiz ünsiyyət vasitəsi sayılır.
2. Kod kimi işlənməsi: Bəzi hallarda hərəkət və baxışlardan gizli bir işarə və ya kod kimi istifadə olunur.
3. Məişət nitqinin tərkib hissəsi: Onlar canlı məişət danışığının ayrılmaz bir parçasıdır.
4. Anlaşılmanı sürətləndirməsi: Qarşı tərəfin səsli nitqi daha tez və asan qavramasına kömək edir.

---

• İşlənmə miqyası: İnsanlar arasında kütləviliyinə və ən çox işlənmə dərəcəsinə görə bütün digər üslublardan üstündür.

Dövlət işlərində, idarələrdə və gündəlik sənədləşmələrdə istifadə etdiyimiz dilə rəsmi-işgüzar üslub deyirik. Burada bəzəkli sözlərə, bədii obrazlara və şəxsi hisslərə əsla yer yoxdur. Bu üslubun bizdə son dövrlərdə sürətlə inkişaf etməsinin əsas səbəbi dövlətçiliyimizin və müstəqillik ənənələrimizin möhkəmlənməsidir.

Gəl bu üslubun ən vacib xüsusiyyətlərinə birlikdə baxaq:

1. Fikirlər qısa, konkret və hazır qəliblərdə (standart formalarda) çatdırılır.
2. Təşbeh, metafora kimi obrazlı ifadələrdən qətiyyən istifadə edilmir.
3. Fərdi nitq elementlərinə, yəni insanın özünəməxsus danışıq tərzinə yol verilmir.
4. Yalnız yazılı şəkildə mövcuddur, şifahi forması olmur.
5. Şəxssiz cümlələr çox geniş işlənir (məsələn: təmin edilsin, nəzərə alınsın).
6. Söz ehtiyatı nə qədər yığcam, cümlə quruluşu nə qədər məhdud çərçivədədirsə, üslubun daxili norması bir o qədər güclü sayılır.
7. Qədim sözlər (arxaizmlər) və köhnə cümlə modelləri burada çox uzun illər dəyişmədən qorunur.
8. Bu üslub özü iki qola ayrılır: a) Rəsmi sənədlərin dili b) İşgüzar sənədlərin dili

Rəsmi sənədlərin dili

Dövlət orqanları tərəfindən hazırlanan, rəhbər şəxsin imzası və möhürü ilə təsdiq edilən sənədlər rəsmi sənədlər adlanır. Rəsmi sənədlərə bu nümunələr daxildir: konstitusiya, qanun, qərar, məcəllə, sərəncam, fərman, əmr və s.

Bu sənədlərin əsas cəhətləri bunlardır:

1. Onları sıravi şəxslər yox, xüsusi mütəxəssislər hazırlayır; müxtəlif dövlət səviyyələrində müzakirəyə çıxarılaraq rəsmən qəbul edilir.
2. Çox ciddi hüquqi qüvvəsi var və gələcək nəsillər üçün tarixi dəyər daşıyır.
3. Dövlətin öz daxilindəki və digər ölkələrlə olan münasibətləri məhz bu sənədlər tənzimləyir.
4. Dilin qüsursuz və dəqiq olması vacib şərtdir. Fikir tam aydın, birmənalı və hüquqa uyğun olmalıdır (yalnız bəzi diplomatik məqsədli mətnlərdə bilərəkdən ikibaşlılıq ola bilər).
5. Rəsmi sənədin səhifə sayı az da ola bilər, çox da. Ən əsas tələb dilin qısa və yığcam olmasıdır.

• Ölçüsünə görə rəsmi sənədlər fərqlidir: cəmi bir neçə sətirlik sərəncam da ola bilər, yüzlərlə səhifəlik qanunlar toplusu da.
• Fikrin qarışmaması və dəqiq qavranılması üçün bu sənədlər quruluşca fəsillərə, maddələrə və bəndlərə bölünür.

İşgüzar sənədlərin dili

Rəsmi sənədlərdən fərqli olaraq, işgüzar sənədlər bütün dövlət üçün deyil, gündəlik həyatda ortaya çıxan konkret bir iş və ya məsələ üçün tərtib edilir. İşgüzar sənədlərə bunlar daxildir: ərizə, tərcümeyi-hal, elan, bildiriş, arayış, akt, protokol, izahat, reklam, etiket və s.

• Rəsmi sənədləri mütəxəssis hüquqşünaslar tərtib etdiyi halda, işgüzar sənədlərin böyük hissəsini yazmağı hər bir savadlı vətəndaş bacarmalıdır. İşgüzar sənədlərin xüsusi hazır formaları var. Bu şablonlar ona görə lazımdır ki:
  1. Mətndə artıq-əskik sözlər yazılmasın.
  2. Yazı və cümlə xətalarına yol verilməsin.
  3. İnsanın və idarənin əlavə vaxtı getməsin.

Həm rəsmi, həm də işgüzar sənədlər birlikdə əməli yazılar adlandırılır.

Sənəd dilində rəsmi və qeyri-rəsmi ifadələr

• Rəsmi və işgüzar sənədlər əsasən şablon qəliblər üzərində qurulsa da, bəyanat və manifest kimi sənədlərdə bədii çalarlara və obrazlılığa da rast gəlinir. Belə sənədlərdə diqqəti cəlb etmək üçün söz sırasının pozulması (inversiya), nida və sual cümlələri bol işlənə bilər.
• Bunun da yeganə məqsədi oxucunun diqqətini dərhal mühüm məsələyə yönəltməkdir.
• Bu üslubun ən sərbəst və çərçivəyə az sığan növü məktublardır.
• Eyni bir məlumatı fərqli üslubların dili ilə vermək mümkündür. Məsələn, tərcümeyi-halın iki cür yazılış növü var və bunları qətiyyən qarışdırma:
• Rəsmi tərcümeyi-hal: Sadə vətəndaşın işə və ya təhsilə qəbul üçün yazdığı quru, faktlara əsaslanan sənəddir.
• Elmi və ya publisistik tərcümeyi-hal: Görkəmli alim, şair və ya dövlət xadiminin həyat yolunu geniş təsvir edən, bədii və tarixi çalarlarla zəngin, nəsli-nəcabətini əhatə edən yazılardır.

Rəsmi-işgüzar üslub haqqında yadda saxlamalı olduğun vacib qeydlər:

• Üslubun ən sərbəst forması məktub hesab olunur.
• Əsas əlamətləri: a) Fikir şablon formalarda və olduqca lakonik verilir. b) Müxtəlif sənəd növləri həcminə və quruluşuna görə bir-birindən seçilir. c) Şəxsi nitq xüsusiyyətlərinə icazə verilmir.
• Bu üslubun digərlərindən bir qədər gec formalaşmasının səbəbi sovet idarəçiliyi illərində milli dövlətçilik təcrübəmizin məhdud olmasıdır.
• Rəsmi sənədlərə aiddir: əmr, qanun, sərəncam, fərman, konstitusiya, cinayət məcəlləsi, torpaq məcəlləsi və s.
• İşgüzar sənədlərə aiddir: arayış, tərcümeyi-hal, izahat, reklam, protokol, ərizə, bildiriş və s.
• Azərbaycan dilində ilk rəsmi dövlət sənədlərinin tarixi XV–XVI əsrlərə gedib çıxır.
• Ən geniş və ali rəsmi dövlət sənədi konstitusiyadır.
• Unutma: möhür və imza bu üsluba aid olan bütün sənədlərdə mütləq deyil (məsələn, elan və ya reklamda möhür olmur).
• Tərcümeyi-hal digər işgüzar sənədlərə nisbətən fərdiliyə daha çox imkan verir.
• Fikrin dəqiq və aydın ifadəsinə görə rəsmi-işgüzar üslub elmi üslubla çox oxşardır.
• Tarix boyu formalaşmış hazır qəliblərdən kənara çıxmır.

Qədim dövrlərdə bütün mövcud üslublar fəlsəfə elminin daxilində birləşmişdi. Zaman keçdikcə ayrı-ayrı elm sahələri inkişaf etdi və üslublar bir-birindən ayrılaraq müstəqil əlamətlər qazandı.

Üslubların bir-birindən ayrılıb fərqli xüsusiyyətlərə yiyələnməsinə differensasiya, fərqli üslublar arasında ortaq və oxşar cəhətlərin yaranmasına isə inteqrasiya deyilir.

Məsələn, böyük tarixi şəxsiyyətlər və ya elmi kəşflər haqqında mürəkkəb məlumatlar hamının anlaması üçün bir az bədiilik və publisistika qatılaraq sadələşdirilir; bu cür anlaşıqlı dilə elmi-kütləvi dil deyilir.

Hər bir fərdin (ayrı-ayrı insanların) və ya bəzən müəyyən bir yaradıcı qrupun özünəməxsus danışıq və yazı tərzinə fərdi üslub deyilir. Bu üslub həm şifahi nitqdə, həm də yazılı formada təzahür edə bilər.

Gəl fərdi üslubun ən vacib xüsusiyyətlərini birlikdə nəzərdən keçirək:

• Bu üslub ən parlaq və qabarıq şəkildə bədii üslubda özünü göstərir. Məsələn, "Nəsiminin dili", "Füzulinin dili" və ya "Sabirin dili" dedikdə, həmin böyük sənətkarların məhz özlərinə aid olan fərdi ifadə tərzini və yazı xüsusiyyətlərini nəzərdə tuturuq.
• Rəsmi-işgüzar üslubda fərdi üsluba əsla yer yoxdur. Orada hər kəs yalnız standart şablonlara tabe olmalıdır.
• Fərdi üslub göydəndüşmə yaranmır; onu insanın yaşadığı dövrün ictimai-tarixi şəraiti formalaşdırır və yetişdirir.

Funksional və fərdi üslublar haqqında bilməli olduğun mühüm qeydlər:

• Ədəbi dilin bütün ümumi normaları (fonetik, leksik və qrammatik) istisnasız olaraq hər bir funksional üslub üçün məcburidir.
• Bir qayda olaraq, hər hansı bir fərdi üslub müəyyən bir funksional üslubun daxilində meydana çıxır və ona aid olur.
• Fərdi üslubun özünü göstərməsi üçün ən geniş imkan yaradan bədii üslubdur.
• Fərdi üslubun formalaşmasına və üzə çıxmasına ən az imkan verən sahə rəsmi-işgüzar üslubdur.
• Əhatə dairəsinə və məzmun genişliyinə görə "üslub" anlayışı "üslubiyyat" termininə nisbətən daha böyükdür.
• Məişət üslubunda işlətdiyimiz bir sıra gündəlik nitq etiketləri (məsələn, salamlaşma və sağollaşma qaydaları) publisistik üslub üçün uyğun sayılmır.
• Publisistik üslub hər bir xalqın milli maraqlarını və daxili məsələlərini ifadə etdiyi halda, elmi üslubun tətbiq etdiyi metodlar ümumbəşəridir (bütün dünya elmi üçün eynidir).
• Tarixin müəyyən mərhələlərində bədii üslub təkbaşına bütün ədəbi dili təmsil etmişdir.
• Tarixən ədəbi dildə ilk formalaşan sahə bədii üslub olmuşdur.
• Ədəbi dilin əhali arasında ən geniş yayılan və ən kütləvi üslubu məişət üslubudur.
• Cəmiyyətə, xalqa və ictimai rəyə ən çox xitab edən ən ictimai üslub publisistik üslubdur.
• Cəmiyyətdəki bütün fərqli peşə sahibləri və müxtəlif üslubların nümayəndələri gündəlik təmasda məhz məişət üslubunda birləşirlər.