Durğu işarələri

Gündəlik həyatda dostuna mesaj yazanda nöqtə və ya vergül qoymadığını təsəvvür et. Qarşı tərəf fikrini dərhal səhv başa düşə bilər.

Bax, durğu işarələri məhz buna görə lazımdır. Onlar yazılı nitqin aydın qurulmasını və düzgün oxunmasını təmin edir. Durğu işarələrinin qaydalar sisteminə dilçilikdə punktuasiya deyilir. Sadə desək, punktuasiya durğu işarələrini düzgün işlətmək sənətidir. Bu işarələrin mənimsənilməsi və qavranılması ideoqrafik yazı prinsipinə əsaslanır.

Yazıda durğu işarələrini seçərkən üç əsas prinsip rəhbər tutulur:

1. Məna (ən başlıca meyardır)
2. Sintaktik quruluş
3. İntonasiya

Cümlənin quruluşu da, ahəngi də məhz mənanı ifadə etməyə xidmət edir. Bir işarəni səhv qoysan, cümlənin quruluşu, məqsəd və intonasiyaya görə növü və sintaktik təhlili tamamilə dəyişər.

Gəl bu fərqi canlı nümunələrlə yoxlayaq:

• Həkim Ramini çağırdı. (Burada həkim sözü təyin vəzifəsindədir).
• Həkim, Ramini çağırdı. (Vergül qoyulduqda həkim sözü intonasiyadan asılı olaraq həm mübtəda, həm də xitab sayılır).

Başqa bir varianta baxaq:

• Tuncay o işi yaxşı bilmir. (Tuncay – mübtəda, o – təyin).
• Tuncay, o işi yaxşı bilmir. (Tuncay – xitab, o – təyin, yəni üçüncü şəxs nəzərdə tutulur).
• Tuncay, o, işi yaxşı bilmir. (Tuncay – xitab, o – mübtəda).

Durğu işarəsi cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növünü də dəyişir:

• Bu, mənimdir. (nəqli cümlə)
• Bu, mənimdir? (sual cümləsi)
• Bu, mənimdir! (nida cümləsi)

Yazıda 10 əsas durğu işarəsindən istifadə edirik: nöqtə, sual, nida, qoşa nöqtə, nöqtəli vergül, çox nöqtə (üç nöqtə), vergül, tire, mötərizə, dırnaq.

Bu işarələr daşıdığı vəzifəyə görə iki qrupa bölünür:

1. Nöqtə, sual, nida və çox nöqtə

• Nöqtə: Fikri bitmiş nəqli cümlələrin və bəzən əmr cümləsinin sonunda qoyulur. İxtisarlarda da işlənir. Nöqtədən sonra yeni cümlə böyük hərflə başlayır. Yalnız və s., k.-b. kimi xüsusi ixtisarlardan sonra kiçik hərflə davam etmək olar.
• Sual işarəsi: Cavab almaq məqsədilə deyilən cümlələrin sonunda qoyulur.
• Nida işarəsi: Güclü hiss-həyəcan bildirən cümlələrin, nida və xitabların sonunda yazılır. Nümunələr: Eh, mən yaşamalıyam!, Ah! Görəsən, mənim taleyim necə olacaq?, Rasim! Dərsini oxudunmu, oğlum?
• Çox nöqtə (üç nöqtə): Cümlənin əvvəlində gələndə fikrin əvvəlinin olduğunu göstərir. Ortada və sonda qoyulduqda isə fikrin tamamlanmadığını, kəsildiyini bildirir: Kim bilir onu nələr gözləyir...

2. Qoşa nöqtə və nöqtəli vergül

• Qoşa nöqtə: Aydınlaşdırma məqsədi daşıyır. Aşağıdakı məqamlarda qoyulur:

  1. Həmcins üzvlərdən əvvəl gələn ümumiləşdirici sözdən sonra: Hamı: böyük, kiçik, uşaq, qadın, qoca, cavan bir ağızdan azadlıq istəyirdi.
  2. Tabesiz mürəkkəb cümlələrdə ümumilik bildirən tərkib hissədən sonra: Onun işi asan idi: telefonlara baxırdı.
  3. Vasitəsiz nitqdə müəllifin sözlərindən sonra: Atam dedi: – Sabah get!
  4. Mübtəda və tamamlıq budaq cümləsindən sonra: Onun xasiyyəti idi: hər gələnə bir söz desin. və ya Ana düşündü: bunu kim etmiş olar?

• Nöqtəli vergül: Nöqtə ilə vergül arasında orta mövqe tutur. Vergüldən daha uzun, nöqtədən isə daha qısa fasilə tələb edir:

  1. Qrup-qrup sadalanan geniş həmcins üzvlər arasında: Əmir İnanc onu Hüsaməddinə də vəd edirdi; Dilşadı Bağdada göndərməyə hazırlaşdığı halda, Fəxrəddinin də başını aldadır və Dilşadın Fəxrəddinlə olan tanışlığına maneə törətmirdi.
  2. Tərkib hissələrinin daxilində artıq vergül olan tabesiz mürəkkəb cümlələrdə: Sən o şairi çox da həqir hesab etmə; o, gəncdir, fəqət bizim kimi gənclərdən deyil.
  3. Yəni və məsələn bağlayıcılarından sonra gələn sadalanmalarda: Mən bir çox dilləri, məsələn: rus, ingilis, fransız dillərini yaxşı bilirəm.

3. Tire, mötərizə və dırnaq

• Tire: Bir sıra sintaktik məqamlarda tətbiq olunur:

  • Həmcins üzvlərdən sonra gələn ümumiləşdirici sözdən əvvəl: Ev, həyət, küçə – hər tərəf güllə bəzədilmişdir.
  • Cümlə üzvünün əlavəsindən və xüsusiləşən əlavələrdən qabaq: Sən – arxada oturan, ayağa dur.
  • Aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlədə ümumilik bildirən hissədən əvvəl: Pətəkdə arı qalmadı – yananı yandı, yanmayanı da çərdək kimi çölə süzdü.
  • Əlavə söz və cümlələrin hər iki tərəfində: 1999-cu ildə – o vaxt mənim on yaşım var idi – qardaşımın toyu olmuşdu.
  • Dialoq formasında verilən vasitəsiz nitqdən əvvəl və sonra: Dedi: – A bala, hara gedirsən gecə vaxtı?

• Mötərizə: Qoşa işlənən işarədir. Cümlədən əvvəl açılır, bitdikdə bağlanır. Əlavə cümlələrdə, sitatın mənbəyində, müəllif adında, şəxslərin doğum-vəfat tarixlərində və dram əsərlərindəki remarkalarda işlənir.

  • İstisna: Saylardan sonra tək (yarımmötərizə) qoyula bilər: 1) Ölkənin inkişafı çox mühümdür.

• Dırnaq: Hər zaman cüt halda yazılır. Əsasən vasitəsiz nitqi müəllifin sözlərindən seçdirmək, sitat gətirmək, əsər və məqalə adlarını göstərmək və məcazi mənalı sözləri vurğulamaq üçün tətbiq edilir.

Vergül ən dinamik və çoxşaxəli durğu işarəsidir. Qaydalara diqqətlə nəzər yetirək:

1. Həmcins üzvlər və mürəkkəb cümlələr

• Bağlayıcısız həmcins üzvlər: Sadalama intonasiyası ilə düzülən həmcins üzvlərin arasına vergül qoyulur: Şuşa şəhəri təmiz havası, səfalı təbiəti, qədim qalaları ilə tanınır.
• Tabesiz mürəkkəb cümlə: Sadalama intonasiyası ilə bağlanan tərkib hissələr vergüllə bir-birindən ayrılır: Gurultu ilə şığıyan şimşəklər göyü işıqlandırır, meşəyə qorxulu bir sükut çökürdü.
• Bağlayıcılarla işlənmə vəziyyətləri:
  • Və, ilə, və ya, və yaxud bağlayıcılarında vergül qoyulmur: Uşaqlar geniş və səliqəli zala daxil oldular., Ayan ilə Nigar yay tətilində düşərgəyə yollandılar., Siz ikiniz və yaxud Muradın özü məsələni aydınlaşdırsın.
  • Amma, ancaq, lakin, gah, gah da, nə, nə də, həm, həm də, hətta, çünki bağlayıcılarından əvvəl vergül qoyulur: O, sönük, lakin cəsarət və iradə ifadə edən nəzərlərlə bizə baxırdı., İndi həm Mina onu görüb tanıyacaq, həm də doktor onun bacarıqlı mühəndis olduğunu biləcəkdi., Bura gəlməyi özümə borc bildim, çünki Rüstəm kişi ilə dostam.
  • Təkrarlanan da, də, eləcə də ki, hərçənd, hərçənd ki bağlayıcılarından sonra vergül qoyulur: Dərsdə də, fasilədə də, evdə də ancaq yarış haqqında düşünürdü., Müəllim zəng vurulduqdan sonra anladı ki, şagirdlər mövzunu tam mənimsəyiblər., Hərçənd, hava çox soyuq idi, amma uşaqlar həyətdə oynamaqdan doymurdular.

2. Köməkçi nitq hissələri, nida və xitablar

• Ədatlar: Əsasən vergül tələb etmir. Yalnız təsdiq və inkar bildirən bəli, xeyr, hə, yox sözlərindən sonra vergül yazılır: Bəli də, ayağı çarıqlı kiçik bir ölkə..., Xeyr, mən onun hara getdiyini soruşmuram., Hə, mən də getmək istəyirəm.
• Nidalar:
  • Əvvəldə güclü emosiya ilə gəlsə, nida işarəsi qoyulur: Aha! Yaxşı yerdə əlimə düşdün., Vay-vay! Deyəsən, bəşər deyil bu!, Pah-pah! Bu da söz danışdı.
  • Əvvəldə adi intonasiya ilə gəlsə, vergül qoyulur: Ah, nələr duyuram onun səsində..., Pəh-pəh, nə dadlı meyvədir!, Əfsus, qocaldım, ağacım düşdü əlimdən.
  • Ortada gələrsə hər iki tərəfdən vergüllə ayrılır: Qorxdum, ay aman, yarıldı bağrım...
  • Sonda gələrsə özündən qabaq vergül qoyulur: Düşdü bütün qəzetlər qiymətdən, ay can, ay can!
  • Ay, ey, a çağırış nidaları isimlə birgə olanda vergül qoyulmur. Təkbaşına müraciət kimi işləndikdə isə vergül qoyulur: Ey, səninləyəm., Ehey, bura gəl.
• Ara sözlər: Cümlənin başında gələndə özündən sonra, ortasında hər iki tərəfindən, sonunda isə özündən əvvəl vergüllə ayrılır: Əlbəttə, söylədiklərində böyük məntiq var., Biz, şübhəsiz, növbəti mərhələyə asanlıqla adlayacağıq., Bu gün görüşə gələ bilməyəcəyəm, təəssüf.
• Xitablar: Adi intonasiyada əvvəldə gəlsə sonra, ortada hər iki tərəfdən, sonda əvvəlində vergül qoyulur. Güclü müraciətlərdə cümlə başında gələn xitabdan sonra nida işarəsi yazılır.

3. Xüsusiləşmələr, feili formalar və digər üzvlər

• Xüsusiləşmiş tamamlıq və zərfliklər: Başqa, qeyri, savayı, əvəzinə, kimi, halda, baxmayaraq sözləri ilə xüsusiləşmə yarandıqda vergül qoyulur: Pəncərənin açıq olmasına baxmayaraq, otağın havası ağır idi., Rəna açarı qonşuya qoymaq əvəzinə, özü ilə aparmışdı., Sifətdən gözəl olduğu kimi, xasiyyətdən də gözəl idi., Birinci gündən başqa, hər gün işdə oluram.
  • Diqqət: Bu sözlər xüsusiləşmə yaratmadıqda vergül qoyulmur: Onlar hərəkətsiz halda dayanmışdılar., Mən sənin kimi hərəkət edəcəyəm., O, yaxın dostu Rəhimin əvəzinə növbədə dayanmışdı.
• Xüsusiləşdirici digər sözlər: Xüsusən, ələxsus, hətta, habelə, o cümlədən, özü də, illah da sözlərindən əvvəl vergül yazılır: Qara dəniz sahillərinin havası hamıya, xüsusən yay aylarında gözəl olur., Yarışda fərqlənənlərə, o cümlədən Fərmana mükafat verildi., Fəhlələrin hamısı, hətta Mehman da oradan uzaqlaşdı.
• Feili sifət: Qoşma ilə zaman bildirib əsas feilə aid olduqda vergül tələb etmir: Axşam olan kimi hamı bir yerə yığışır.
• Feili bağlamalar: Xəbərin yanında gəlib tərz, zaman, səbəb, şərt bildirdikdə vergül qoyulmur. Lakin iki xüsusi halda vergül qoyulur:
  1. -ınca⁴ şəkilçisi müqayisə və qarşılaşdırma bildirdikdə: Sən gəlincə, özüm gələrəm., Sənin sözün yerə düşüncə, düşmənin beli sınsın.
  2. -ıb⁴, -araq² şəkilçili feili bağlamalar üslubca həmcins xəbər vəzifəsi daşıdıqda: Yuxudan erkən durmuş qız pəncərəni açıb, həyətdəki əlvan güllərə baxdı., O, on beş gündən sonra Zeynəblə Bakıya qayıdaraq, bu otaqda yaşamağa başladı.
• Qeyri-həmcins üzvlər: Qeyri-həmcins təyin və zərfliklərin arasına heç vaxt vergül qoyulmur: Murad kəndə keçən həftə günortadan sonra çatmışdı., Gənclər meşənin ətəyində taxta daxmada dincəlirdilər., Otaqdakı qalın pərdə pəncərə açıldıqca tərpənirdi., Bağçadakı təzə biçilmiş ot qoxusu ətrafa xoş ətir saçırdı.

4. Mübtədadan sonra vergülün qoyulması

Mübtədadan sonra normalda vergül qoyulmur. Lakin məna qarışıqlığını aradan qaldırmaq üçün xüsusi qaydalar mövcuddur:

1. Təyinlə qarışmamaq üçün: Mübtədanın sonrakı sözü təyin edən sifət kimi anlaşılmasının qarşısını almaq üçün araya vergül atılır: İxtiyar, Əlidən ayrıldı., Gözəl, bacısının dediklərini anlamaqda çətinlik çəkirdi., Alim, Nəsimini dərindən araşdırmaq istəyirdi.
2. Xüsusi isimdən sonra soyad/təxəllüs gəldikdə: Sevinc, Məmmədovanın kabinetinə daxil olan müştəriləri gülərüz qarşıladı., Elmir, Füzulini həvəslə mütaliə edirdi.
3. I və II şəxs əvəzliklərinin əlavəsində: Mübtədaya aid əlavənin hər iki tərəfində vergül qoyulur: Biz, məktəbin fəal şagirdləri, sabahkı tədbirdə fəxrlə iştirak etməliyik., Siz, səkkizinci sinif tələbələri, bilik yarışında yüksək nəticə göstərməlisiniz.
4. O, bu əvəzliklərindən sonra vergül qaydası:
   • Mübtəda olduqda və özündən sonra isim, sifət, say, zərf gəldikdə vergül qoyulur: O, rəfdən bir kitab götürdü., Bu, çoxdan oxuduğum kitab idi., O, beşinci sinifdə oxuyur.
   • Təyin vəzifəsində olduqda (hansı? sualına cavab verəndə) vergül qoyulmur: O kitab mənimdir., Bu binada biz yaşayırıq.
   • Mübtəda olduqda, ardınca feil, əvəzlik və ya köməkçi nitq hissəsi gələrsə vergül qoyulmur: O danışmışdır., Bu da sizindir., O işləmək üçün rayona yollandı., Bu mənə tanış görünür., O çatanda hamı yatmışdı.
   • İstisna: Mübtədadan sonra modal söz gələrsə, modal sözün hər iki tərəfinə vergül qoyulur: O, əlbəttə, gələcək. (Buradakı vergül mübtədanın yox, modal sözündür).
   • Feili tərkiblərdə o, bu əvəzliklərinin şəxs və ya təyin olduğunu fərqləndirmək üçün vergüldən istifadə olunur: O (hansı?) evə gələndə özümü pis hiss edirəm. və O, (kim?) evə gələndə özümü pis hiss edirəm.

• ❌ Səhv: O getdi. cümləsində o mübtəda olduğu üçün vergül qoymaq lazımdır (O, getdi.). ✅ Doğru: O əvəzliyindən sonra feil gəldikdə vergül qoyulmur (O getdi.).

• ❌ Səhv: Və, ilə bağlayıcılarından əvvəl fasilə hiss edib vergül yazmaq. ✅ Doğru: Və, ilə, və ya, və yaxud bağlayıcılarının yanında heç vaxt vergül qoyulmur.

• ❌ Səhv: Defis işarəsini durğu işarəsi kimi qəbul etmək. ✅ Doğru: Defis durğu işarəsi yox, sözləri birləşdirən orfoqrafik xətdir.

• ❌ Səhv: Qeyri-həmcins təyinlərin arasına vergül qoymaq (Gözəl, ipək don). ✅ Doğru: Qeyri-həmcins təyinlər əşyanı müxtəlif cəhətdən izah etdiyi üçün aralarına vergül qoyulmur (Gözəl ipək don).