Ədəbi dil normaları

Bir dilin hər kəs tərəfindən qəbul edilmiş, hamı üçün ortaq və nizamlı şəklinə ədəbi dil deyilir. Ədəbi dil bütöv xalq dilinin ən çox cilalanmış, qanun-qaydaları dəqiqləşmiş formasıdır. O; fonetika, leksika, morfologiya və sintaksis sahələrindəki möhkəm qaydalara (qrammatik normalara) əsaslanaraq fəaliyyət göstərir. Ədəbi dil yerli şivələrdən və dialektlərdən kəskin fərqlənir, onlara qarşı durur.

Bilməlisən ki, ədəbi dil iki fərqli şəkildə qarşımıza çıxır: şifahi və yazılı.

1. Şifahi ədəbi dil: İlk yaranan məhz şifahi forma olub. Çox qədim zamanlarda bu forma şifahi xalq yaradıcılığının (nağılların, dastanların, bayatıların) dili kimi mövcud idi. Müasir dövrümüzdə isə şifahi ədəbi dilin əhatə dairəsi qat-qat böyümüşdür; televiziyalar, radio yayımları, rəsmi çıxışlar, məruzələr, geniş auditoriyalarda oxunan mühazirələr məhz bu dil sayəsində canlanır.
2. Yazılı ədəbi dil: Yazılı formanın ən qədim örnəklərini dövlət sənədlərində və hökmdarların bir-birinə göndərdiyi rəsmi məktublarda görürük. Bu gün oxuduğumuz bədii kitablar, qəzetlər, jurnallar, elmi və publisistik əsərlər, hətta küçələrdəki reklam lövhələri ilə müxtəlif plakatların mətni də yazılı ədəbi dilin bariz nümunələridir.

Ədəbi dil haqqında əsas məqamlar:

• Ədəbi dil dildəki bütün funksional üslubları özündə birləşdirən bütöv bir sistemdir.
• Şifahi ədəbi dil düzgün tələffüz qaydalarına — orfoepik normalara söykənir. Geniş kütlə qarşısındakı çıxışlar, nitqlər, mühazirə və məruzələr bu qaydalarla tənzimlənir.
• Yazılı ədəbi dil isə düzgün yazı qaydalarına — orfoqrafik normalara tabe olan, yazıya köçürülən dildir.
• Xalqımızın qazandığı elmi və mədəni uğurlar, qlobal mədəniyyətə inteqrasiya və müstəqil dövlətçiliyimizin verdiyi geniş imkanlar dilimizdə yeni bir sahənin — elmi-kütləvi üslubun formalaşmasına zəmin yaratmışdır.

Nitq mədəniyyəti haqqında mühüm qeydlər

• Sözlərin ədəbi dildə düzgün yazılış qaydasına orfoqrafik norma, düzgün səsləndirilmə və tələffüz qaydasına isə orfoepik norma deyilir.
• Canlı və ifadəli nitqə ən çox bədii söz ustalarının — yazıçı və şairlərin əsərlərində rast gəlirik.
• İnsanın nitq söyləməsi üçün lazım olan ictimai, psixoloji və fizioloji proseslərin cəminə nitq fəaliyyəti deyilir.
• Leksik normanın əsas tələbi sözün leksik mənasını dəqiq dərk etmək, onu məqamında və yerli-yerində işlətməkdir.
• Ədəbi dil bütöv xalqın dilinin ciddi fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik qaydalar üzərində qurulan nümunəvi nitq formasıdır.
• Eyni mənanı verən sinonim cütlüklərin biri öz milli sözümüz, digəri isə başqa dildən gəlmə söz olduqda buna dil paraleli deyilir.
• Düzgün nitq fonetika, leksika və qrammatikanın dəqiq qayda-qanunlar sistemidir.
• Ədəbi dilin bütün normaları uzun bir tarixi inkişaf və təkamül prosesinin bəhrəsidir.
• Ədəbi dilimizin söz bazası (lüğət tərkibi) əsasən iki qrupdan — əsl türk sözlərindən və alınma sözlərdən ibarətdir.
• Alınma sözləri kənarlaşdıraraq onların yerinə doğma milli kəlmələrimizi yaratmaq və ya işlətmək özləşmə meyli adlanır. Bu meyl dilimizdə xüsusilə XX əsrin 60-cı illərindən etibarən güclənmişdir.
• Ədəbi dilin nisbi sabitliyi, cəmiyyəti tam əhatə etməsi və dilin daxili quruluşunu əks etdirməsi onun normallığını formalaşdırır.
• Ümumi xalq danışıq dili yerli dialekt və şivələrdən iki əsas cəhətlə seçilir: onun həm işlənmə sahəsi daha genişdir, həm də orfoepik qaydalara əsaslanır.
• Dilin daxili quruluşu deyiləndə onun fonetik sistemi, lüğət ehtiyatı (leksikası) və qrammatik quruluşu nəzərdə tutulur.
• Leksik normanın nə dərəcədə zəngin və keyfiyyətli olmasını dilin milli leksikası təyin edir.
• Qrammatik normalara düzgün riayət olunması, ilk növbədə, nitqin qüsursuz və düzgün qurulmasını təmin edir.
• Nitqin ifadəliliyi bədii obrazlıqdan və məcazlardan yerində istifadə etməyi tələb edir.
• Nitqin düzgünlüyü hamı üçün məcburi şərtdir və cəmiyyətdəki hər kəsdən tələb olunur.
• Dil təməl bazadır, nitq isə həmin bazadan yaranan törəmədir.
• Ədəbi dil iki əsas qolda — yazılı və şifahi formalarda reallaşır.
• Leksik norma fonetik və qrammatik normalarla müqayisədə tarix boyu daha tez və daha çox dəyişikliyə uğrayır.

Müasir Azərbaycan ədəbi dili yüksək səviyyədə cilalanmış, olduqca sabit və nizamlı normalara sahibdir. Bu xüsusiyyət dilimizin daxili sabitliyindən irəli gəlir. Həmin qaydalar birdən-birə yaranmayıb, əsrlər boyu davam edən tarixi təkamülün nəticəsidir. Ədəbi dilin bu möhkəm normaları yerli şivələrdə, dialektlərdə və gündəlik məişət danışığında rast gəlinən qeyri-mükəmməl və qeyri-sabit normalardan tamamilə fərqlənir.

Bilməlisən ki, dilin daxili skeletini və quruluşunu üç əsas sahə təşkil edir: onun fonetikası, leksikası və qrammatikası.

Məhz bu daxili quruluşa uyğun olaraq ədəbi dilin 3 əsas norması formalaşır:

1. Fonetik norma
2. Leksik (leksik-semantik) norma
3. Qrammatik (morfoloji və sintaktik) norma

Dilimizdəki orfoepik (tələffüz) və orfoqrafik (yazı) qaydalar birbaşa fonetik və qrammatik normaların təməli üzərində qurulur. Bütün türk dilləri kimi, Azərbaycan dilinin də iltisaqi (şəkilçilərin kökə ardıcıl birləşdiyi) quruluşda olması ədəbi normalarımızın həm ümumi xarakterini, həm də tipologiyasını müəyyənləşdirir. Ədəbi dilin bu normaları bir-biri ilə vəhdət təşkil edib bütöv bir sistem yaratsa da, hər birinin özünəməxsus sərbəstliyi və müstəqilliyi də mövcuddur.

Yadda saxla: nitq mədəniyyətinin ən vacib və hamıdan tələb edilən ilkin şərti ədəbi dilin normalarına dönmədən əməl etməkdir. Dilimizin fonetik, leksik və qrammatik normaları normativ qrammatika kitablarında, rəsmi dərsliklərdə və orfoqrafiya-orfoepiya lüğətlərində öz əksini tapmışdır.

Gündəlik danışıqda, yəni xalq dilində eyni kəlməni bölgələrə görə cürbəcür şəkildə eşidə bilərsən. Amma ədəbi dil hamı üçün tək bir qəlib seçir: hər söz yalnız bir cür deyilişə və bir cür yazı qaydasına tabe olur.

Fonetik norma iki əsas qola ayrılır: orfoepik norma və orfoqrafik norma.

• Sözlərin düzgün səslənməsi və deyiliş qaydası: Buna orfoepik norma deyilir. Dilimizdə sözlərin necə deyilməli olduğu xüsusi orfoepiya lüğətlərində qeyd olunur.
• Sözlərin düzgün yazılış qaydası: Buna orfoqrafik norma deyilir. Bu qaydaları isə orfoqrafiya lüğətlərini vərəqləməklə öyrənirik.
• Xüsusi adların böyük hərflə, ümumi isimlərin kiçik hərflə yazılması, mürəkkəb sözlərin arasına defis qoyulması və cümlələrdə durğu işarələrinin yerli-yerində işlədilməsi birbaşa orfoqrafik normanın tələbidir.
• İstər orfoepik, istərsə də orfoqrafik qaydalar dilin özünəməxsus fonetik quruluşundan güc alır.
• Yadda saxla: fonetik normada dəyişikliklər çox ləng və gec baş verir.

Bütün dünya dillərində olduğu kimi, Azərbaycan dilində də bir sıra sözlərin yazılışı ilə səslənməsi üst-üstə düşmür. Elə buna görə də hər sözü deyildiyi kimi yazmaq və ya əksinə, yazıldığı kimi səsləndirmək kobud xətadır. Məsələn, biz [ik'tidar] deyirik, amma yazıda mütləq iqtidar yazmalıyıq; eynilə [ma:vin] şəklində tələffüz etsək də, müavin kimi qələmə alırıq.

Deməli, fonetik norma iki fərqli cəbhədə özünü göstərir:

1. Düzgün yazı qaydası — orfoqrafiya.
2. Düzgün tələffüz qaydası — orfoepiya.

Bilməlisən ki, orfoepik və ya orfoqrafik qaydalardan hər hansı biri pozularsa, avtomatik olaraq fonetik norma pozulmuş hesab olunur. Cümlədə durğu işarələrini səhv qoymaq da birbaşa orfoqrafik normanın, yəni fonetik normanın tapdanmasıdır.

Aşağıdakı hallar fonetik normanın pozulması sayılır:

1. Xüsusi isimlərin kiçik hərflə yazılması (məsələn: Bizim planetimiz olan yer daima günəş ətrafında dövr edir cümləsində astronomik adların kiçik yazılması).
2. Əsər, qəzet və jurnal adlarında dırnaq işarəsinin unudulması (məsələn: Şagirdlər indicə Xosrov və Şirini oxuyub qurtardılar cümləsində dırnağın olmaması).
3. Defis işarəsinin səhvən buraxılması (məsələn: tez tez gəlmək, 25 ci maddə, qeyri adi hadisə və s.).
4. Rum rəqəmlərindən dərhal sonra sıra şəkilçisinin artırılması (məsələn: X-cu əsr yazmaq).
5. Sıra saylarının şəkilçisində xətalara yol verilməsi (məsələn: 5-nci sinif, 20-si Yanvar tarixi kimi yazılışlar).
6. Sözləri sətirdən-sətrə keçirərkən heca qaydalarını pozmaq (məsələn: tək saitli hecanı sətirdə tək qoyub a-lan yazmaq və ya hecanı parçalayıb vət-ən kimi bölmək).
7. Danışarkən sözün vurğusunu yanlış hecaya salmaq (orfoepik normanın pozulması; məsələn: El-oba yay gələndə sərin kəndə köçürdü cümləsində felin vurğusunu səhv vurmaq).

Ana dilimizin söz ehtiyatı son dərəcə zəngin və əlvan bir xəzinədir. Bu lüğət tərkibində təmiz türk kökənli doğma kəlmələrimizlə yanaşı, zamanla həm səs quruluşu, həm də məna baxımından tamamilə doğmalaşmış ərəb və fars mənşəli sözlər də geniş yer tutur.

• Dilimizdə leksik (məna) normanın zənginliyini və təməl keyfiyyətini məhz milli leksikamız formalaşdırır.
• Fonetik və qrammatik normadan fərqli olaraq, leksik norma həyatdakı yeniliklərlə ayaqlaşdığı üçün onda dəyişikliklər qat-qat sürətlə baş verir.
• Ədəbi dildə öz milli kəlmələrimiz (əsl türk sözləri) alınma sözlərə nisbətən daha fəaldır və daha sıx işlənir. İkinci yeri isə dilimizə tam uyuşub milliləşən alınmalar tutur.
• Leksik norma hər bir danışandan və yazandan sözün həqiqi leksik mənasını dərindən bilməyi, onu yerində və dəqiq işlətməyi tələb edir.
• Tarix boyu inkişaf etdikcə hər bir sözün özünəməxsus məna çaları (semantikası) formalaşmışdır.

Leksik normanın ən mühüm şərti budur: hər söz öz dəqiq yerində işlənməlidir. Əgər bir sözü yerinə düşməyən məqamda işlətsən, çatdırmaq istədiyin fikir dolaşacaq və nitq mədəniyyətinin tələbini pozmuş olacaqsan. Məsələn: «Xəstə yatağında uzanmışdı, anası isə başının yanında Allaha dua edirdi» cümləsinə bax. Burada «yanında» kəlməsi məntiqsiz işlənib, yerinə mütləq «üstündə» sözü yazılmalı idi. Deməli, bu cümlədə leksik norma pozulmuşdur.

Ədəbi dil nəzakətli və cilalanmış nitq tələb etdiyi üçün söyüşlərə, kobud və loru ifadələrə qətiyyən yol vermir: «Küçük, bura bax və mənə qulaq as» cümləsində nalayiq söz işlədildiyi üçün leksik norma tapdanmışdır. Lakin diqqətli ol: əgər yazıçı bədii əsərdə mənfi bir obrazın xarakterini açmaq məqsədilə belə sözlərdən istifadə edirsə, bu halda leksik norma pozulmuş sayılmır!

Diqqət: Sabit söz birləşmələri (frazeologizmlər), bədii təsvir və ifadə vasitələri (məcazlar, bənzətmələr, epitetlər) ədəbi dilin normasını pozmur, əksinə, nitqi zənginləşdirir.

Leksik normanın tələbləri üslublara görə də dəyişir:

• Bədii üslub təşbehlər, bədii obrazlar və təsirli ifadələrlə zəngin olduğu halda, elmi üslub üçün bu cür bəzəkli dil qətiyyən uyğun deyil. Elmi üslubda dəqiq terminlər hakim mövqedədir.
• Nitq mədəniyyəti tələb edir ki, fikrimiz sadəcə anlaşıqlı deyil, həm də çox səlis, dəqiq və ifadəli olsun. Bunun üçün sözün ən incə məna fərqlərini duyub, uyğun sinonimlərdən bacarıqla istifadə etməlisən.
• Ədəbi dildə yerli şivə sözlərini (dialektizmləri), yersiz əcnəbi kəlmələri (varvarizmləri) və nalayiq ifadələri (vulqarizmləri) işlətmək qadağandır. Bu cür sözlərə yalnız bədii əsərlərdə obrazın dilini fərdiləşdirmək, bəzən isə müəllifin xüsusi bədii niyyətini çatdırmaq üçün icazə verilir.
• Elmi və rəsmi-işgüzar üslublarda heç bir halda bədii məcazlara və obrazlı ifadələrə yer vermək olmaz.

Leksik normanın pozulmasına aid nümunələr və düzəlişlər:

1. Uşaqlar bayram axşamı qonşunun həyətinə papaq tulladılar. ➔ (atdılar)
2. Ev sahibi gələn qonağın qabağına ləzzətli aş qoydu. ➔ (çəkdi)
3. Axşam düşən kimi bütün toyuqlar yuvalarına doluşdu. ➔ (hinə)
4. Dostlar nərd taxtasını açıb həvəslə zər tulladılar. ➔ (atdılar)
5. Qəfil səs eşidən at qorxudan ayaqlarını şəklədi. ➔ (qulaqlarını)
6. Müəllimimiz həqiqətən çox maraqlı yaddaşa malik insandır. ➔ (iti)
7. Turistlər aşağıdan yuxarıya baxanda sıldırım qayaların dibindən axan bulağı görürdülər. ➔ (yuxarıdan aşağıya)
8. Məktəbimizi bitirərkən axırıncı zəng tədbirində hamımız kövrəlmişdik. ➔ (son)
9. Gecənin sükutunda həyətdəki kənd itləri bərkdən miyoldayırdı. ➔ (hürürdü)
10. Gənc alimin ən böyük arzusu elmdə hündür mərtəbəyə yetişmək idi. ➔ (ali)
11. Süfrə açılandan sonra yuyulmuş stəkanlar səliqə ilə stola sərildi. ➔ (stola düzüldü)
12. Mehriban ana acmış oğlunun boşqabına isti aş qoydu. ➔ (çəkdi)
13. Xəbərlərdə bildirdilər ki, şəhər kənarında güclü qətl hadisəsi törədilib. ➔ (dəhşətli)
14. Günəşdən qorunmaq və tanınmamaq üçün qara eynək geyinmişdi. ➔ (taxmışdı)
15. Bağdakı nar ağacının budağına balaca quşlar oturdular. ➔ (qondular)
16. Budaqdan dərilib süfrəyə qoyulan alma hələ göy idi, yemək olmurdu. ➔ (yetişməmişdi)
17. Kəndli qadın sağılan təzə südü iri teştə yaydı. ➔ (tökdü)
18. Xala süfrə arxasında əyləşən qonaqlara armudu stəkanda çay tökdü. ➔ (süzdü)

(Mötərizə daxilində sözlərin ədəbi dilə uyğun doğru formaları göstərilmişdir).

Dilimizdəki əcnəbi, yəni başqa dillərdən gələn alınma sözlərin yerinə öz doğma, milli kəlmələrimizi işlətmək cəhdinə özləşmə deyilir. Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibində bu meyil xüsusilə XX əsrin 60-cı illərindən başlayaraq qabarıq nəzərə çarpır. Əlbəttə, irəli sürülən hər təklif və ya yeni söz həmişə özünü tam doğrultmur. Lakin bütövlükdə götürdükdə, özləşmə son dərəcə təbii, sağlam və qanunauyğun bir prosesdir.

Özləşmə prosesinin başlıca əhəmiyyəti iki mühüm cəhətlə bağlıdır:

• a) Ədəbi dilimizi öz tarixi kökünə, yəni xalqın etnik yaddaşına qaytarır;
• b) Doğma dilimizi yad dillərin həddindən artıq təsirinə düşməkdən bu və ya digər səviyyədə qoruyub xilas edir.

Yadda saxla ki, dildə yaranan hər cür yeni söz hələ özləşmə sayılmır. Özləşmənin əsas qayəsi məhz dildə mövcud olan alınma sözlərin işlənməsinə qarşı çıxmaq və onların yerinə doğma türk qarşılıqlarını tapıb leksikaya qazandırmaqdır.

Özləşmə üç əsas yolla həyata keçir:

1. Hər hansı qələm sahibinin və ya söz ustadının qədim mənbələrdən, canlı xalq danışığından söz seçib götürməsi, yaxud dildəki oxşarlıqlar əsasında yeni söz düzəltməsi ilə;
2. Cəmiyyətdə baş verən ictimai hadisələrin doğurduğu tələbat və kütləvi maraq – «söz partlayışı» yolu ilə;
3. Qohum türk dillərinin və ləhcələrinin qarşılıqlı təsiri ilə.

Alınma sözləri türkləşdirmək təcrübəsi tariximizdə əvvəllər də mövcud olub. Məsələn, bu gün hər birimizin fəal işlətdiyi qurultay, bildiriş, görüntü, seçki, ildönümü kimi kəlmələr məhz həmin yolla yaranmışdır.

Müasir dövrümüzdə də bir sıra uğurlu milli sözlər yaradılaraq dilimizə daxil edilmişdir:

• çimərlik
• dayanacaq
• saxlanc (maliyyə termini kimi)
• əyləc (tormoz əvəzinə)
• dönəm (mərhələ əvəzinə)
• qaynaq (mənbə əvəzinə)
• çağdaş (müasir əvəzinə)
• yüzillik (əsr əvəzinə)
• durum (vəziyyət əvəzinə)
• özəlləşmə
• nəfəslik (fortoçka əvəzinə)
• açıqca (otkrıtka əvəzinə)
• bölgə (ərazi əvəzinə)
• soyqırımı (genosid əvəzinə)
• yetərsay (seçkilər və iclaslarla bağlı termin, kvorum əvəzinə)
• toplu (jurnal əvəzinə)
• toplum (cəmiyyət əvəzinə)
• yayım (translyasiya əvəzinə)
• bağımsız (müstəqil əvəzinə) və s.

Eyni zamanda, vaxtilə unudulub arxaikləşmiş çavuş, yarlıq, ulu, nəsnə, dürlü kimi sözlər də bu meyil sayəsində yenidən canlanaraq ümumişləklik qazanır.

Bu cür leksik vahidlər əksər hallarda dildəki əcnəbi qarşılıqları ilə paralel şəkildə yanaşı işlənir və bununla da dilin sinonimlik imkanlarını daha da artırır.

Vaxtilə dildən çıxmış qədim türk mənşəli kəlmələrin özləşmənin təsiri ilə yenidən dövriyyəyə qayıtması nəticəsində yaranan vahidlərə dirilən sözlər deyilir. Məsələn: çavuş, yarlıq, ulu, dürlü, araşdırma və s.

Əgər sinonim cütlüyünü təşkil edən sözlərdən biri alınma, digəri isə təmiz milli mənşəlidirsə, bu cür sinonimlər dilçilikdə paralellər adlanır. Məsələn: vəziyyət – durum, müasir – çağdaş, lider – öndər, bölgə – ərazi və s.

Qrammatik norma nitqimizdə sözlərin və cümlələrin bir-biri ilə düzgün əlaqələnməsini, eləcə də qrammatika qaydalarına tam riayət olunmasını tələb edir.

Qrammatik normanın əsas tələblərini addım-addım yadında saxla:

1. Müəyyən miqdar saylarından sonra gələn isimlər həmişə təkdə işlənməlidir.

   • Doğru formalar: iki əsgər, altı kitab (Məsələn: Komandir iki əsgər çağırdı, Masada altı kitab var idi).
   • Yanlış formalar: iki əsgərlər, altı kitablar şəklində cəmdə işlətmək kobud səhvdir və qrammatik normanın birbaşa pozulması sayılır.

2. Adlara (isim, sifət, say və s.) artırılan şəkilçilərin dəqiq sırası belə olmalıdır: $\text{Kök} + \text{Cəm} + \text{Mənsubiyyət} + \text{Hal} + \text{Xəbərlik (şəxs sonluğu)}$$

   • Məsələn: ev-lər-imiz-dən-dir (ev + lər + imiz + dən + dir), yaxşı-lar-ınız-ın-dır (yaxşı + lar + ınız + ın + dır).
   • Bu düzülüş pozularsa, qrammatik norma tapdalanmış olar.

3. Feil kökünə artırılan şəkilçilərin dəqiq ardıcıllığı belə olmalıdır: $\text{Feil kökü} + \text{Təsirlilik} + \text{Qrammatik növ} + \text{İnkar} + \text{Feilin şəkli} + \text{Şəxs (xəbərlik)}$$

   • Nümunələr: don-dur-ul-malı-dır, çıx-ar-ıl-sa-nız.
   • «Uşaqlar hər zaman oxuyarlardı» cümləsində qrammatik norma pozulub. Səbəb odur ki, idi hissəciyinin şəkilçiləşmiş forması olan -dı şəkilçisi sıranı pozmuşdur. Qaydaya əsasən, bu şəkilçi -lar² cəm şəkilçisindən əvvəl gəlməli idi (oxuyardılar).

4. «Nə... nə də» inkar bağlayıcısından sonra gələn xəbər mütləq təsdiqdə olmalıdır.

   • Doğru forma: Nə gəlir, nə də yazır.
   • Yanlış forma: Nə gəlmədi, nə yazmadı. Əgər bu cümlədə feili inkarda işlətsən, qrammatik normanı pozmuş olarsan.

5. Mübtəda ilə xəbər arasında uzlaşma qaydası:

   • Cümlədə mübtəda ilə xəbər şəxsə görə mütləq, kəmiyyətə görə isə müəyyən dərəcədə uzlaşmalıdır. Məsələn: Biz oxuyuruq (I şəxsin cəmi), Onlar işləyirlər (III şəxsin cəmi).

   Mühüm qayda: Əgər mübtəda cansız əşyalarla ifadə olunarsa, mübtəda ilə xəbər arasında kəmiyyət uzlaşması pozulur. Məsələn: Otlar (mübtəda, cəmdə) tərpənir (xəbər, təkdə). Əgər bu cümlə «Otlar tərpənirlər» kimi yazılsaydı, qrammatik şərtilik pozulardı. Çünki dilimizin qrammatik şərtinə görə, cansız əşyanı bildirən cəmdəki mübtədanın xəbəri təkdə olmalıdır. Beləliklə, bu tip cümlələrdə sintaktik baxımdan kəmiyyət uzlaşması pozulsa belə, qrammatik norma pozulmur, əksinə, qorunur.

6. Cümlə üzvlərinin düzgün söz sırası:

   • Azərbaycan dilində adi cümlələrdə əvvəlcə mübtəda, sonra tamamlıq, ən sonda isə xəbər işlənir.
   • Təyin aid olduğu isimlə ifadə edilmiş istənilən cümlə üzvünün qarşısında gəlir.
   • Zərflik isə əsasən hərəkəti izah etdiyi üçün feildən (xəbərdən) qabaq yerləşir.
   • Nümunə: Qardaşım Həsəni məktəbin həyətinə çağırdım.
   • Əgər xüsusi bir üslubi məqsəd yoxdursa, cümlə üzvlərinin yerini dəyişmək qrammatik normanın pozulması sayılır. Bədii əsərlərdə, xüsusilə şeirlərdə qafiyə və vəzn yaratmaq üçün söz sırasının bilərəkdən dəyişdirilməsi qrammatik normanı pozur. Məsələn:

   Doymayır, ayrılmayır bir an Xəzərdən gözlərim,
   Zillənir yelkənlərə hər gün səhərdən gözlərim.
   (Burada xəbərlər önə çəkilmiş, mübtəda isə misraların sonuna salınaraq sıra qəsdən pozulmuşdur).

Ədəbi dilin normaları donub qalmış qaydalar toplusu deyil; norma tarixi bir kateqoriyadır. Dövr dəyişdikcə və cəmiyyət irəlilədikcə ədəbi dilin normalarında da əvvəlki dövrlərdən fərqlənən yeni əlamətlər, fərqli keyfiyyətlər meydana çıxır.

• Fonetikanın tarixiliyi: Məsələn, XX əsrin 30-cu illərinə qədər Azərbaycan ədəbi dilinin səs sistemində sağır nun (ŋ) adlanan xüsusi bir səs vardı və o, əlifbada ayrıca hərflə yazılırdı. Həmin səs XX əsrin 30-cu illərindən sonra ədəbi dildə normativliyini itirdi və əlifbadan çıxarıldı.
• Leksikanın tarixiliyi: Yaxud yaxın keçmişdə dildə çox fəal işlənən sosializm, kommunizm, pioner, kolxoz, sovxoz kimi sözlər dövran dəyişdikdən sonra artıq fəal nitq dövriyyəsindən çıxmışdır. Müəyyən sözlər köhnəlib passiv fonda keçdiyi kimi, həyatın tələbi ilə xeyli yeni kəlmə də dilimizə daxil olur.

Ədəbi dilin normasında həmişə müəyyən bir möhkəmlik və dayanıqlıq müşahidə olunur, lakin bu, mütləq yox, nisbi sabitlikdir. Bu nisbilik özünü ən çox və ən sürətlə leksik normada büruzə verir; fonetik və qrammatik normalarda isə dəyişikliklər son dərəcə ləng şəkildə baş verir.

Bütövlükdə nitq normalarının tarixi xarakter daşıması ədəbi dilimizin daimi inkişafının, zənginləşməsinin və cilalanmasının bariz göstəricisidir.

Dildə qaydalar nə qədər möhkəm olsa da, onun hər bir inkişaf mərhələsində normadan kənara çıxan müəyyən hallar mövcud olur. Bu cür hallar nitq istisnaları və ya qeyri-normativ hallar adlanır. Təbii ki, istisnalar dildə norma qədər geniş yayılmır və işlək olmur. Bununla belə, istisnasız bir ədəbi dil təsəvvür etmək də qeyri-mümkündür.

Müasir ədəbi dilimizdəki istisnalar, əsasən, dilin tarixi inkişafının nəticəsi kimi meydana çıxır. Aşağıdakı halları nitq istisnası kimi göstərmək olar:

• Bədii əsərlərdə qəhrəmanın xarakterini açmaq üçün onun dilində işlədilən dialekt və ləhcə sözləri;
• Bədii üslubda xüsusi məqsədlə işlənən arxaizmlər (köhnəlmiş sözlər) və neologizmlər (yeni sözlər);
• Rəsmi-işgüzar sənədlərin dilində ənənəvi olaraq qorunan bəzi köhnəlmiş kəlmələr.

Nitq istisnalarının yaranmasının başlıca səbəbləri:

1. Dövrünü başa vurmuş bəzi nitq vahidlərinin müəyyən üslublarda «ilişib» qalması. Köhnəlmiş sözlər ümumişləkliyini itirsə də, bədii dildə poetik təsir yaratmaq üçün istifadə olunur. Məsələn, Səməd Vurğunun misralarına diqqət yetirək:

Qulaq as, gör nə deyir qərinələr,
Qulaq as, bir daha könlüm mülkünə.

Bu parçadakı qərinələr kəlməsi köhnəlmiş sözdür. Şair onu bədii-poetik məqsədlə işlətmiş və bununla da nitq istisnası yaratmışdır.

Mühüm bir qaydanı yadda saxla: Əgər bir söz bu gün ümumişlək deyilsə və köhnəlibsə, bu o demək deyil ki, yazıldığı dövr üçün də istisna sayılıb. Məsələn, İmadəddin Nəsiminin əsərlərində işlədilən qamu, sayru, uçmaq kimi sözlər bu gün üçün arxaik sayılsa da, şairin yaşadığı dövrün canlı, hamı tərəfindən işlədilən ümumişlək kəlmələri idi. Ona görə də həmin dövrün əsərlərində bu sözlər nitq istisnası hesab edilmir.

1. Dilə yenicə daxil olan sözlərin dərhal normativləşməməsi. Dildə yeni yaranan sözlər (neologizmlər) ilk dövrlərdə hələ hamı tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün istisna təşkil edir. Lakin zaman keçdikcə bu sözlər geniş yayılır, kütləviləşir və ümumişlək kəlməyə çevrilir. Ümumişlək olduqdan sonra isə artıq nitq istisnası xüsusiyyətini tamamilə itirir.

Ədəbi dilin normalarına tam riayət edən, yəni düzgün, eyni zamanda dəqiq, aydın və gözəl (təsirli) danışmağı bacaran insanlara natiq deyilir. Natiqlik xüsusi ustalıq və peşəkarlıq tələb edən bir sənətdir. Yadda saxla ki, nitq mədəniyyətinin qaydalarını mənimsəyib düzgün danışmaq hər kəsin borcudur, lakin hər düzgün danışan adam natiq sayıla bilməz. Natiqlik xüsusi bir istedaddır.

Natiqlik həm sənət, həm də bir elm kimi qədim köklərə malikdir. Natiqlik elmi dilçilikdə ritorika adlanır.

Natiqlik sənətinin əsas tələbləri:

1. Fikrini düzgün, dəqiq və obrazlı (gözəl) şəkildə ifadə etmək;
2. Dinləyici auditoriyasının bilik səviyyəsini, marağını və xarakterini nəzərə almaq, hər kəs üçün aydın və anlaşıqlı danışmaq;
3. Nitqin intonasiyasına və ritminə xüsusi diqqət yetirmək, bu ahəngə uyğun olaraq baş, bədən və əl-qol hərəkətləri etmək;
4. Sözü uzatmadan, bacardıqca yığcam danışmaq və mövzudan kənara çıxıb dinləyiciləri yormamaq;
5. Hər hansı çıxışa və ya mühazirəyə qabaqcadan ciddi hazırlaşmaq, çıxış bitdikdən sonra isə onu təhlil edib dəqiq nəticələr çıxarmaq.

Natiqliyin sahələri (növləri):

Natiqliyin növləri danışan şəxsin kim olmasına görə deyil, mövzunun məzmununa və nə barədə danışılmasına əsasən müəyyənləşdirilir:

1. Bədii natiqlik – Bədii əsərlərin (şeir, nəsr, dram) xüsusi emosionallıqla, şirin ahənglə və peşəkar aktyorluq ustalığı ilə çatdırılmasıdır. Məsələn, bir qiraətçinin səhnədə Səməd Vurğunun şeirini təsirli şəkildə səsləndirməsi, yaxud hər hansı bədii əsərin məzmununu obrazlı dillə danışmaq bədii natiqlik sayılır.
2. Akademik natiqlik (elmi natiqlik) – Elmi mövzuları məntiqli, ardıcıl, məzmunlu və axıcı dillə şərh etmək bacarığıdır. Məsələn, müəllimin dərs zamanı şagirdlərə Səməd Vurğunun şeirlərindəki bədii təsvir və ifadə vasitələrini izah etməsi akademik natiqlikdir. Məktəb və universitetlərdə müəllimlərin apardıqları mühazirələr və dərs izahları da bu növə aiddir.
3. Siyasi natiqlik – Dövlət xadimlərinin, siyasətçilərin və diplomatların siyasi məsələlərlə bağlı səlis, inandırıcı və cəlbedici nitqidir. Məsələn, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin BMT tribunasındakı çıxışı siyasi natiqliyin ən gözəl nümunəsidir.
4. İnzibati-idarə natiqliyi – Vəzifəli şəxslərin və rəhbərlərin öz təşkilatlarının fəaliyyəti, mövcud problemlər və görüləcək işlərin bölgüsü haqqında aydın, inandırıcı nitq formasıdır. Məsələn, bir müəssisə rəhbərinin təşkil ediləcək tədbirlə bağlı işçilər arasında vəzifə bölgüsü apararkən etdiyi çıxış bu növə aiddir.
5. İşgüzar natiqlik – İqtisadi-idarəçilik məsələləri, biznes danışıqları zamanı sahibkarların və menecerlərin tərəf-müqabili inandırmaq məqsədilə qurduğu peşəkar nitq formasıdır.

Natiqlikdə ən vacib şərtlərdən biri əl-qol hərəkətlərindən – yəni jestlərdən nitqin tempinə və intonasiyasına uyğun şəkildə istifadə etməkdir. Yerində işlədilən jestlər danışığın təsir gücünü artırır və ona xüsusi emosional çalar qatır.

Lakin həddi aşmaq olmaz: lüzumsuz yerə həddən artıq əl-qol atmaq nitqin təsirini artırmaq əvəzinə azaldır və dinləyicinin diqqətini əsas fikirdən yayındırır. Məhz buna görə də mahir natiqlər hər hərəkətini ölçüb-biçir, jestləri ancaq yerində və məqamında işlədirlər.

Danışıq zamanı üz əzələlərinin hərəkəti ilə daxili hissləri – təəccüb, narazılıq, sevinc, ehtiram və s. emosiyaları bildirmək isə mimika adlanır. Mimika natiqə imkan verir ki, sözlə deyilməsi çətin olan incə duyğuları və məna çalarlarını dinləyiciyə bir baxışla, bircə üz ifadəsi ilə çatdırsın.

Həm mimika, həm də jestlər natiqlik sənətinin ayrılmaz tələbləridir. Çıxış zamanı jestlə mimika bir-birini tamamlayır və vahid psixofizioloji proses kimi birləşir. Unutma: canlı şifahi nitqi mimika və jestsiz təsəvvür etmək qeyri-mümkündür.

Gündəlik həyatda insanlarla ünsiyyət qurarkən müəyyən hazır, qəlibləşmiş ifadələrdən istifadə edirik. Məsələn, kiminləsə rastlaşanda salamlaşırıq, ayrılanda sağollaşırıq, kiməsə müraciət edəndə nəzakətli sözlər seçirik. Hər bir xalqın özünəməxsus dünyagörüşü, milli adət-ənənəsi və düşüncə tərzi ilə bağlı olan bu cür hazır, standart ünsiyyət ifadələrinə nitq etiketləri (və ya nitq yarlıqları) deyilir.

Nitq etiketlərinin əsas növləri ilə tanış olaq:

I. Müraciət etiketləri

Kimsə ilə danışığa başlayarkən və ya diqqətini cəlb edərkən işlətdiyimiz nəzakətli ifadələrdir:

• Siz, bağışlayın, buyurun, əyləşin, lütfən və s.

Bundan əlavə, gündəlik həyatımızda qohumluq, yaş və ya hörmət bildirən çoxlu müraciət formalarından da istifadə edirik:

• Xanım! Cənab! Müəllim! Oğlum! Qızım! A bala! Qardaşoğlu! Bacıoğlu! Qardaş! Əmi! Dayı! Əzizim! Dərdin alım! Başına dönüm! və s.

Müraciət etiketləri ünsiyyət mühitindən asılı olaraq iki yerə bölünür:

1. Rəsmi müraciət etiketləri: Dövlət idarələrində, iş yerlərində və rəsmi məqamlarda işlənir. Məsələn: Cənab nazir! Vətəndaş həkim! və s.
2. Qeyri-rəsmi müraciət etiketləri: Doğmalar, dostlar və yaxın insanlar arasında, səmimi məişət şəraitində işlənir. Məsələn: Qadası! Oğlum! Qadan alım! Əzizim! və s.

II. Görüşmə etiketləri

İnsanlar bir-birilə qarşılaşanda və ya ünsiyyətə başlayanda bu ifadələrdən istifadə edirlər:

• Salam! Xoş gördük! Gün aydın! Sabahınız xeyir! Xoş gəlmişiniz! Axşamınız xeyir! Aqibətiniz xeyir! və s.

III. Ayrılma etiketləri

Söhbət bitdikdə və ya sağollaşarkən işlədilən ifadələrdir:

• Hələlik! Əlvida! Salamat qalın! Sağ olun! Allah amanında! Uğur olsun! Yaxşı yol! Görüşənə qədər! və s.

IV. Təbrik etiketləri

Şad xəbər eşidəndə, bayramlarda və ya xoş hadisələr zamanı sevinci bölüşmək üçün deyilir:

• Təbrik edirəm! Gözünüz aydın! Mübarəkdir! Mübarək olsun! və s.

---

Digər nitq ifadələri (alqış, qarğış və söyüşlər)

Nitq etiketləri ilə yanaşı, dildə müxtəlif daxili hissləri, istəkləri və emosiyaları bildirən başqa hazır formullar da mövcuddur:

• Alqışlar (xeyir-dua və xoş arzular): İnsana yaxşılıq, cansağlığı və xeyir arzulayarkən deyilir. Məsələn: Allah köməyiniz olsun! Yastığınız yüngül olsun! Allah rəhmət eləsin! və s.
• Qarğışlar (bəddua və pis arzular): Qəzəb, narazılıq və ya nifrət zamanı pis niyyəti bildirmək üçün deyilir. Məsələn: Allah evini yıxsın! Allah öldürsün! Qapında ot bitsin! və s.
• Söyüşlər (təhqiramiz ifadələr): İnsanı alçaltmaq və təhqir etmək məqsədilə işlədilən kobud sözlərdir. Məsələn: Şərəfsiz! Alçaq! Üzünə tüpürüm! və s.

---

Nitq etiketlərinin hamısı dildə eyni dərəcədə sabit qalmır:

• Sabit qalan etiketlər: Əsrlər boyu dəyişmədən nəsildən-nəslə ötürülən və həmişə canlı qalan ifadələrdir.
• Dövrlə dəyişən etiketlər: Müəyyən bir tarixi dövrdə dildə çox fəal işlənən, lakin sonradan cəmiyyətdəki dəyişikliklər nəticəsində unudulan və ya işləkliyini itirən ifadələrdir.

Məsələn:

• Əvvəlki illərdə (xüsusən Sovet dövründə) nitqimizdə çox geniş işlədilən Yoldaş! və Vətəndaş! kimi müraciət formaları bu gün artıq qeyri-fəal sözlər sırasına keçmişdir.
• Əksinə, əvvəllər demək olar ki, işlədilməyən cənab sözü bu gün müasir dilimizdə yenidən aktivləşmiş və geniş miqyasda istifadə olunmağa başlamışdır.

---