Dil ictimai hadisə kimi

Gündəlik həyatımızda bir-birimizlə anlaşmaq, fikir bölüşmək və duyğularımızı çatdırmaq üçün ən güclü vasitəmiz məhz dildir. İnsanlar təkbaşına deyil, müəyyən bir kollektiv şəklində, birgə yaşamağa məcburdurlar. Birlikdə yaşayan və bir-biri ilə daimi əlaqə quran insan toplumuna cəmiyyət deyilir. Dil də məhz bu cəmiyyətin içində doğulduğu və inkişaf etdiyi üçün sırf ictimai hadisə sayılır.

Dil necə meydana gəlmişdir?

Dilin yaranması insan orqanizminin fizioloji inkişafı və bugünkü vəziyyətə çatması ilə sıx bağlıdır. Bu proses bir neçə mühüm amilin vəhdətindən ibarətdir:

• Bədən quruluşunun dəyişməsi: Qədim insanın bədəni tədricən dik (şaquli) vəziyyət almış, danışıq üzvləri formalaşmışdır.
• Əmək fəaliyyəti: İnsanlar birgə iş gördükcə, əməklə məşğul olduqca bir-biri ilə ünsiyyət qurmaq ehtiyacı hiss etmişlər.
• Şüur və təfəkkür: Əmək fəaliyyəti insan şüurunun və məntiqi düşüncəsinin (təfəkkürünün) inkişafına təkan vermişdir.

Bütün bunlar — insanın şaquli vəziyyətə keçməsi, əmək fəaliyyəti, şüurun və dilin formalaşması bütöv halda vahid bir ictimai prosesdir.

Diqqət: Heyvanların səs siqnalları dil sayılırmı?
Xeyr! Heyvanlar da təhlükə anında səs çıxararaq bir-birinə xəbərdarlıq siqnalları ötürə bilirlər. Lakin bu reaksiyalar şüura və təfəkkürə əsaslanmadığı üçün qətiyyən dil adlana bilməz. Dil yalnız insana və onun şüurlu düşüncəsinə məxsusdur.

Dil irq və irsiyyətlə bağlıdırmı?

Yadda saxla: dil irqi və ya irsi amillərlə qətiyyən bağlı deyil.

Bunu iki sadə məntiqlə sübut etmək olar:

1. İrqə bağlı deyil: Əgər dil irqi əlamətlərdən asılı olsaydı, yer üzündə cəmi üç dil mövcud olardı — avropoid, monqoloid və neqroid dilləri. Halbuki dünyada minlərlə müxtəlif xalq və dil var.
2. İrsiyyətlə ötürülmür: Əgər dil irsi yolla (genlərlə) keçsəydi, hər bir övlad yalnız öz atasının danışdığı dildə danışa bilərdi.

Məsələn, azərbaycanlı ailədə doğulan körpəni körpəlikdən tamamilə başqa bir milli və irqi mühitdə (məsələn, Fransada və ya Yaponiyada) böyütsən, o, böyüdüyü mühitin dilində sərbəst danışacaq. Çünki uşaq bioloji cəhətdən valideyninə bənzəsə də, dil bioloji deyil, məhz ictimai hadisədir — insan onu yalnız cəmiyyətin içində qazanır.

---

Tarix boyu müdriklər və böyük şəxsiyyətlər dil haqqında dəyərli fikirlər söyləmişlər:

• Sokrat: «Bir səsini çıxar, bilim sən kimsən».
• Həzrət Əli: «İnsan öz dilinin altında gizlənmişdir; danışmağa başladıqdan sonra onun ağıllı və ya ağılsız olması bəlli olar».
• Taleyran (məşhur natiq): «Dil fikri açmaq üçün deyil, fikri gizlətmək üçündür».
• Sədi Şirazi: «Dil ağızda nədir: hünər sahibinin xəzinə qapısına açardır. Nə qədər ki, bu qapı bağlıdır, heç kəs bilməz ki, bu xəzinə sahibi cəvahir satır, yoxsa zir-zibil...»
• Mahmud Kaşğarlı: «Dərdini dinlədə bilmək və türklərin könlünü almaq üçün onların dilində danışmaqdan başqa yol yoxdur».

---

İnsan orqanizmində söz siqnalları vasitəsilə əlaqə yaratmaq qabiliyyəti ikinci siqnal sistemi adlanır. Canlılar aləmində ikinci siqnal sistemi yalnız insana məxsusdur.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, dil bioloji yolla nəsildən-nəslə keçmir. Uşaq ata-anasından ayrılıb fərqli mühitdə böyüdülsə, məhz ətrafındakı insanların dilini mənimsəyəcək. Bu da bir daha sübut edir ki, dil bioloji hadisə deyil, sırf cəmiyyət içində formalaşan və cəmiyyətə xidmət edən ictimai hadisədir.

Əsas və köməkçi (paralinqvistik) ünsiyyət vasitələri

Dil cəmiyyətdə ən başlıca əlaqə və anlaşma vasitəsidir. Dilin bu cür ünsiyyət vasitəsi kimi çıxış etməsinə onun kommunikativ funksiyası deyilir.

Əlbəttə, cəmiyyətdə dildən başqa vasitələrdən də istifadə olunur:

• Küçə hərəkəti qaydalarını göstərən yol nişanları və işarələr,
• Gəmilərdə bayraqlar vasitəsilə verilən siqnallar,
• Müxtəlif bədən hərəkətləri, jestlər və əl-qol işarələri.

Lakin bu cür vasitələr əsas deyil, yalnız dilə köməkçi kimi işlənir. Belə köməkçi vasitələrə paralinqvistik vasitələr deyilir. Onlar dil ilə müqayisədə çox zəifdir və imkanları olduqca məhduddur.

Dilin üç əsas funksiyası

Dil cəmiyyətdə üç mühüm funksiyanı yerinə yetirir:

1. Kommunikativ funksiya: İnsanlar arasında əlaqə yaratmaq və cəmiyyətdə başlıca ünsiyyət vasitəsi olmaq.
2. Nominativ funksiya: İnsanı əhatə edən bütün əşyaları, canlıları, hadisələri və anlayışları adlandırmaq (məsələn: kitab, yağış, sevinc, günəş).
3. Fikri ifadə etmə (təfəkkür) funksiyası: İnsanın düşüncələrini, mühakimələrini və daxili aləmini sözlər vasitəsilə çatdırmaq.

Təsəvvür et ki, qədim dövrlərdə yaşayırsan və hələ yazı kəşf olunmayıb. O vaxtlar insanlar uzaqda olan birinə söz çatdırmaq üçün yalnız səslərindən istifadə etməyə məcbur idilər. Lakin məsafə artdıqca səsin gücü çatmır, səsli dillə əlaqə saxlamaq çox çətinləşirdi. Məhz bu ehtiyacdan dolayı bəşəriyyət ən möhtəşəm ixtiralardan birinə — yazıya imza atdı. Yazı insan mədəniyyətinin yaratdığı ən böyük dəyərlərdən biridir.

Bəs yazı nədir? Ən sadə izahla desək, danışdığımız səsləri hamı üçün anlaşıqlı edən şərti işarələr sisteminə yazı deyilir. Bizim bugünkü yazımızda hər bir səs ayrıca bir işarə — hərf vasitəsilə göstərilir. Lakin yazı bu mükəmməl səviyyəyə çatana qədər bir neçə mühüm inkişaf mərhələsindən keçmişdir:

---

1. Əşyavi yazı

Yazının ən ibtidai formasıdır. Burada insanlar bir-birlərinə məktub yazmaq əvəzinə müxtəlif əşyalar göndərərək ünsiyyət qururdular.

• Filmlərdə və nağıllarda: «Qara vəzir nağılı», «Daşdəmirin nağılı» və «Bir qalanın sirri» bədii filmində qəhrəmanların əşyalarla xəbərləşdiyini görə bilərsən.
• Necə işləyir? Məsələn, bir kəsə Daşdəmir sözünü çatdırmaq üçün zərfə sadəcə bir parça daş və dəmir qoyub göndərmək bəs edirdi.
• Tarixdən örnək: İran hökmdarı Daranın qədim iskitlərə göndərdiyi məşhur məktublardan biri məhz əşyavi yazı formasında tərtib edilmişdi.

---

2. Şəkli (piktoqrafik) yazı

Bu yazı növündə hansı əşya nəzərdə tutulursa, onun birbaşa şəkli çəkilir. Yəni nəyi bildirmək istəyirsənsə, elə onun öz təsvirini verirsən:

• Ət mağazasının vitrininə vurulan inək kəlləsi şəkli;
• Zooparkdakı qəfəslərdə olan heyvan şəkli;
• Ayaqqabı dükanının girişinə asılmış ayaqqabı şəkli;
• Çörək mağazasının qarşısına çəkilmiş çörək şəkli.

---

3. Fikri (ideoqrafik) yazı

Bu növ şəkli yazıya çox yaxındır, lakin aralarında mühüm bir məna fərqi var. Şəkli yazıda çəkilən təsvir birbaşa həmin əşyanın özünü göstərir. Fikri yazıda isə həmin şəkil artıq dərin, rəmzi və mücərrəd bir anlayışı ifadə edir.

Fərqi anlamaq üçün müqayisəyə baxaq:

• Şəkli yazıda: göz şəkli adi gözü, baş şəkli başı, günəş şəkli göydəki günəşi, göyərçin şəkli isə quşun özünü bildirir.
• Fikri yazıda: həmin təsvirlər artıq rəmzə çevrilir: göz təsviri görmək, baş təsviri düşünmək, günəş işıq, göyərçin şəkli isə sülh mənasını çatdırır.

Fikri yazı bütövlükdə rəmzlərə dayanan simvolik yazıdır.

Həyatımızda və elmdə fikri yazı nümunələri:

• Rəmzlər və inanclar: Ağ göyərçin sülhün, it şəkli isə sədaqətin rəmzidir. Qara geyimin yas bildirməsi, toy-büsat olan həyətlərə qırmızı lent bağlanması, yaşıl rəngin İslamı təcəssüm etdirməsi, səməninin bahar rəmzi olması, barmağa taxılan nişan üzüyü fikri yazı nümunələridir.
• Dövlət atributları: Azərbaycan bayrağının rəngləri, gerbimiz və onun üstündəki şəkillər, eləcə də təqvimlərdə bayramların qırmızı rənglə işarələnməsi fikri yazıya əsaslanır.
• Yol və təhlükəsizlik nişanları: Yol hərəkəti qaydalarını göstərən işarələr, yoldakı təhlükəni bildirən nida işarəsi, döngəni bildirən yolun əyriliyi nişanı, şose yollarının kənarındakı lövhədə çəngəl-bıçaq şəklinin restoranı bildirməsi, hərəkəti nizamlayan işıqforun qırmızı, sarı, yaşıl işıqları, habelə yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin üstünə çəkilən kəllə şəkli fikri yazıdır.
• Təbiətdə izlər: Ovçunun nəm torpaqda və ya şehli otun üstündə gördüyü ovun ayaq izləri də ideoqrafik yazı kimi oxunur.
• Elmi işarələr və durğu işarələri: Kimya dərslərindəki formullar (H₂O — su, NaCl — xörək duzu, Fe — dəmir), fizika fənnində istifadə olunan kəmiyyət işarələri (F, V, S, T), həmçinin Azərbaycan dili fənnində işlətdiyimiz durğu işarələri (?, ., —, ( )) məhz fikri yazı örnəkləridir.

---

4. Hərfi (fonoqrafik) yazı

Yazının ən mükəmməl və ən çevik forması sayılır. Burada bütöv sözlər deyil, sözü təşkil edən ayrı-ayrı səslər hərflərlə əks olunur.

Hərfi yazı iki tarixi mərhələdən keçmişdir:

1. Heca yazısı (sillabik yazı): Bu ilk pillədə bir hərf və ya işarə ilə bütöv bir heca (bir neçə səs) ifadə olunurdu. Qədim misirlilər və assuriyalılar heca yazısından geniş istifadə etmişlər.
2. Səsli yazı (fonoqrafik yazı): Sonrakı və daha mükəmməl mərhələdə hər ayrıca səs üçün xüsusi hərf qəbul edildi. Qədim türklərə məxsus Orxan-Yenisey əlifbası hərfi yazının ən gözəl nümunəsidir.

Əlifbalar və qədim yazı nümunələri:

• Dünyada ilk yazılar daş, metal və ağac üzərində oyma üsulu ilə yaradılmışdır.
• Müasir dövrdə yer üzündə ən geniş yayılmış əlifbalar latın əlifbası, ərəb əlifbası və kiril əlifbasıdır.

---

Müasir dövrdə qarışıq yazı nümunələri

Yadda saxla ki, şəkli və fikri yazılar köhnəlib sıradan çıxmayıb, bu gün də gündəlik həyatımızda geniş işlənir:

• Lotereya təbliğ edən plakatda «5 manata udmaq olar» sözlərindən dərhal sonra maşın, fotoaparat və digər hədiyyələrin təsvirinin verilməsi şəkli (piktoqrafik) yazıya nümunədir.
• Bəzi cümlələr isə elə qurulur ki, onları tam anlamaq üçün həm fikri, həm də hərfi yazıdan birlikdə istifadə etmək lazım gəlir:
  • «? işarəsi sual cümlələrinin sonunda qoyulur.» — Bu cümlədəki «?» simvolu fikri yazı, ardınca gələn sözlər isə hərfi yazı ilə oxunur.
  • «H₂O suyun moduludur.» — Burada «H₂O» kimyəvi formulu fikri yazı, qalan cümlə isə hərfi yazı qaydası ilə oxunmalıdır.

Gəl dil haqqında olan elmlə — dilçiliklə daha yaxından tanış olaq. İnsanlar arasında ən mühüm ünsiyyət vasitəsi olan dili dərindən araşdıran elm sahəsinə dilçilik deyilir. Bu elm bəşər tarixinin ən qədim bilik sahələrindən biridir. Hələ minilliklər əvvəl qədim hindlilər, ərəblər və yunanlar dili dərindən öyrənmiş, dilçilik qaydalarından istifadə etmişlər.

Türk xalqlarının yetişdirdiyi ən böyük dilçi alim isə XI əsrdə yaşamış Mahmud Qaşqarlıdır. O, 1072-ci ildə yazdığı misilsiz «Divani-lüğəti-türk» əsəri ilə tarixə düşmüşdür. Bu kitab türkcə-ərəbcə tərtib olunmuş lüğətdir və bütün Türk dünyasının ilk ensiklopediyası sayılır. Mahmud Qaşqarlı türkologiya elminin banisi hesab edilir. Elmdəki böyük xidmətlərinə görə ona «türkologiyanın bahadırı» adı verilmişdir.

Bu möhtəşəm əsər Həzrəti Peyğəmbərin «Türk dilini öyrənin, onların uzun sürən hakimiyyəti vardır» kəlamı ilə başlayır. Lüğətdə 9000-dən artıq söz və ifadə toplanmışdır.

«Divani-lüğəti-türk» əsərinin dövrümüzə gəlib çatan yeganə əlyazması XIII əsrdə Azərbaycanda Məhəmməd Əvsari tərəfindən üzü köçürülən nüsxədir. Əsər 1939-cu ildə nəşrə hazırlansa da, hələ də çap olunmayıb. XIX əsrdə görkəmli mütəfəkkir Abbasqulu ağa Bakıxanov məhz bu lüğətə əsaslanaraq «Qanuni-qüdsi» («Müqəddəs qanun») adlı dilçilik kitabını hazırlamışdır. Həmin yüzillikdə üç dəfə nüfuzlu Demidov mükafatına layiq görülən Mirzə Kazımbəy isə Azərbaycan elmi qrammatikasının banisidir.

---

Dilçiliyin əsas qolları

Dil çoxcəhətli bir hadisə olduğu üçün ona müxtəlif baxımlardan yanaşırlar. Buna görə də dilçilik bir neçə mühüm sahəyə ayrılır:

• Əvvəlki dərslərdən tanıdığımız sahələr: fonetika (səsləri öyrənir), leksikologiya (söz ehtiyatını və bura daxil olan frazeologiyanı öyrənir), morfologiya (nitq hissələrini öyrənir) və sintaksis (söz birləşməsi və cümlələri öyrənir).
• Dilçiliyin digər mühüm sahələri isə etimologiya, lüğətçilik və dialektologiyadır.

---

Etimologiya

Bir sözün kökünü, haradan törədiyini, nə vaxt və necə yarandığını bilmək istəyirsənsə, köməyinə bu sahə çatacaq. Sözlərin mənşəyini, ilk yaranma tarixini və mənbəyini araşdıran dilçilik bölməsinə etimologiya deyilir. Bu sözü gündəlik dildə elə mənşə sözünün sinonimi kimi də işlədə bilərsən.

Termin yunan dilindəki iki sözün birləşməsindən əmələ gəlib:

• etimon — əsl, həqiqət, sözün əsas mənası;
• loqos — təlim, elm.

Etimologiya iki yerə bölünür:

1. Elmi etimologiya: Dəqiq tarixi-elmi dəlillərə və dil qanunlarına söykənir.
2. Xalq etimologiyası (yalançı etimologiya): Xalqın özünəməxsus məntiqinə, təxəyyülünə və bənzətmələrinə əsaslanır.

Sözün əsl ilkin formasını bərpa etmək və onun digər sözlər, mənalarla əlaqəsini aşkara çıxarmaq üçün aparılan dilçilik araşdırmasına etimoloji təhlil deyilir. Bu araşdırmalarda nəticələr həmişə birmənalı olmur. Məhz buna görə də ayrı-ayrı sözlərin etimologiyası barədə alimlər arasında bəzən bir neçə fərqli fikir irəli sürülür.

---

Lüğətçilik (Leksikoqrafiya)

Lüğətlərin necə tərtib olunmasını, yaranma prinsiplərini və qaydalarını öyrənən sahə lüğətçilik adlanır. Dilçiliyin tərkib hissəsi olan bu sahə dilin lüğət tərkibini əhatə edir (yada salaq ki, dilin lüğət tərkibini leksikologiya öyrənir, lüğətçilik isə bu zənginliyi lüğətlərdə toplayır).

• Lüğətlərin hazırlanması ilə məşğul olan mütəxəssisə lüğətçi deyilir.
• Dilçilik elmində lüğətçiliyə leksikoqrafiya, lüğət tərtibatçısına isə leksikoqraf deyirlər.

Tariximizdə lüğətçilik:

• Qədim dövr: Türk dilçiliyində lüğətçiliyin qədim kökləri var. Hələ XI əsrdə Mahmud Qaşqarlı tərəfindən yaradılan məşhur «Divani-lüğəti-türk» («Türk dillərinin divanı» toplusu) əsəri buna ən gözəl sübutdur.
• XIII–XIV əsrlər: Azərbaycan lüğətçilik tarixində Cəmaləddin ibn Mühənna, Hinduşah Naxçıvani və Hümam Təbrizi kimi böyük şəxsiyyətlər mühüm iz qoymuşlar.
• XIX əsr: Mirzə Məhəmmədəli Kazımbəy kimi böyük simalar lüğətçilik sahəsində dəyərli fəaliyyət göstərmişlər.
• XX əsrin əvvəlləri: Sultan Məcid Qənizadə, Üzeyir Hacıbəyli, Əliağa Şıxlinski, Qarabəy Qarabəyov və başqaları lüğətçiliklə ardıcıl məşğul olmuşlar.
• XX əsrin ortaları və sonrakı illər: 1940-cı illərdə Heydər Hüseynovun rəhbərliyi altında dördcildlik «Rusca-Azərbaycanca lüğət» nəşr edildi. 1964–1987-ci illərdə isə Əlövsət Orucovun müəllifliyi və rəhbərliyi ilə 4 cilddən ibarət mötəbər «Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti» işıq üzü gördü.

Lüğətçiliyin inkişaf səbəbləri: Bu sahənin sürətlə inkişaf etməsi cəmiyyətin elmi-mədəni tərəqqisi, maarifin və məktəblərin genişlənməsi, habelə siyasi və diplomatik münasibətlərin fəallaşması ilə birbaşa bağlıdır.

Lüğətlərin faydaları və növləri:

• Tərcümə lüğətləri: Müxtəlif dillərin öyrənilməsinə və xalqların əlaqə qurmasına kömək edir.
• İzahlı lüğətlər: Dilin özündə olan sözləri qeydə alıb ümumiləşdirir, mənalarını dürüst şərh edir və onlardan istifadədə dəqiq sistem yaradır.
• Terminoloji lüğətlər: Müxtəlif peşə sahələrində çalışanları xüsusi ixtisas vahidləri ilə təmin edir və eyni sahənin mütəxəssislərini bir məxrəcə gətirir.

Lüğətlərdə istifadəni asanlaşdırmaq üçün sözlər əlifba sırası ilə düzülür.

Lüğətlər iki əsas qrupa bölünür:

1. Ensiklopedik lüğətlər: Elm, texnika və cəmiyyətin müxtəlif sahələrinə aid anlayışların elmi izahlarını əhatə edir.
2. Filoloji lüğətlər: Dilçiliklə bağlı məsələləri əhatə edir; bura orfoepik, orfoqrafik, tərcümə lüğətləri və s. daxildir.

---

Dialektologiya

Gündəlik eşitdiyimiz ədəbi dildən, radio-televiziya və mətbuatdakı nitqdən fərqli olaraq, yalnız müəyyən ərazilərlə bağlı danışıq xüsusiyyətləri, ayrı-ayrı bölgələrdə rast gəlinən yerli dil əlamətləri də vardır. Bu cür yerli-məhəlli danışığa dialekt və ya şivə deyilir.

Şivələrimizdə ədəbi dildə işlənməyən xeyli maraqlı söz vardır. Onların bir qismi tarixən ana dilimizdə mövcud olmuş, sonradan ümumi istifadədən çıxmışdır. Dialektlər məhz həmin sözləri (hətta başqa türk dillərində bu gün də işlənənləri) unudulmaqdan qoruyub saxlayır:

• Məsələn: appak, asrık, həmzəri, amarı sözləri həm qədim (arxaik) sözlərdir, həm də canlı dialekt sözləri sayılır.
  • Nümunə: Dağların zirvəsinə yağan appak qar ətrafa xüsusi bir gözəllik verirdi.
  • Nümunə: Kənd ağsaqqalı gənclərə baxıb «biz hamımız bir elin həmzərisiyik» dedi.

Dialekt və şivələrdə şəkilçilərimiz də fərqli şəkildə işlənə bilir. Məsələn, indiki zaman şəkilçisi olan -ır şəkilçisi Qazax dialektində -er, -or, -ör formasında təzahür edir:

• Ədəbi dildə: gəlir, görür, oxuyur.
• Qazax dialektində: gəler, görör, oxuyor.

Dilimizin keçmiş tarixini və keçdiyi zəngin inkişaf yolunu öyrənməkdə dialektlər ən etibarlı mənbədir.

Dialektləri və şivələri araşdıran dilçilik sahəsi dialektologiya adlanır. Yazıçılar bədii əsərlərdə obrazların dilini fərdiləşdirmək və onların xarakterini dolğun çatdırmaq üçün dialekt sözlərindən istifadə edirlər. Bədii əsərlərin dilində işlənən belə yerli-məhəlli xüsusiyyətlərə dialektizm deyilir.

Azərbaycan dialektologiya elminin təməlinin qoyulmasında və inkişafında böyük dilçi alimlərimizdən N.Aşmarin, M.Şirəliyev, İ.Həsənov və R.Rüstəmovun böyük xidmətləri olmuşdur.

Təsəvvür et ki, bir ölkədə hər kəs rəsmi sənədləri və qərarları fərqli dillərdə yazır. Onda dövləti idarə etmək nə qədər çətinləşərdi, elə deyilmi? Məhz buna görə də bütün qanunların, rəsmi göstəriş və sərəncamların, idarə sənədlərinin vahid bir dildə tərtib olunması olduqca vacib şərtdir. Belə bir dil birliyi dövlət quruculuğunda və idarəetmədə ən yuxarı orqanlardan ən aşağı pilləyə qədər hər kəsin bir-birini asanlıqla anlamasını təmin edir. Ölkə miqyasında rəsmi əlaqələndirmə və ünsiyyət vasitəsi olan bu vahid dilə dövlət dili deyilir.

Ölkəmizin Əsas Qanunu olan Konstitusiyamızın (12 noyabr 1995-ci ildə qəbul olunub) 21-ci maddəsində bu barədə qeyd edilir:

«Azərbaycan Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir. Azərbaycan Respublikası Azərbaycan dilinin inkişafını təmin edir».

Bu konstitusion qaydaya əsasən aşağıdakı tələblərə əməl olunması məcburidir:

1. Azərbaycan Respublikasının bütün dövlət idarələrində və qurumlarında həm yazılı sənədləşmələr, həm də şifahi danışıqlar mütləq Azərbaycan dilində aparılmalıdır.
2. Dövlət təşkilatlarında vəzifə tutan fərqli millətlərin nümayəndələri də öz xidməti işlərini məhz Azərbaycan dilində icra etməlidirlər.

Konstitusiyanın həmin 21-ci maddəsində daha bir mühüm hüquq təsbit olunur: «Azərbaycan Respublikası əhalinin danışdığı başqa dillərin sərbəst işlədilməsini və inkişafını təmin edir». Bu qayda dövlətimizin nə qədər demokratik olduğunu və bütün vətəndaşların hüquqlarına hörmət etdiyini göstərir. Buradan aydın olur ki:

1. Ölkəmizdə məskunlaşan azsaylı xalqlar və etnik qruplar gündəlik həyatda, ailədə və öz aralarındakı ünsiyyətdə ana dillərindən sərbəst istifadə etmək hüququna malikdirlər.
2. Həmin nümayəndələr həm öz doğma dillərində, həm də istədikləri hər hansı başqa dildə təhsil almaq imkanına sahibdirlər.

---

«Dövlət dili haqqında» Qanundan bəzi mühüm maddələr

Gəl qanunvericilikdə dövlət dilinin işlənmə qaydaları ilə bağlı təsbit olunmuş əsas bəndlərə nəzər yetirək:

• Maddə 4.1. Azərbaycan Respublikasının təşkilatçılığı ilə keçirilən beynəlxalq səviyyəli rəsmi tədbirlərdə, eləcə də dövlət orqanlarının xarici ölkələrdə təşkil etdiyi mərasimlərdə mütləq Azərbaycan dilində danışmaq məcburi şərt hesab olunmur.
• Maddə 6.1. Ölkəmizin ərazisində yaradılan və fəaliyyət göstərən bütün televiziya və radio qurumlarının yayımı məhz Azərbaycan dilində olmalıdır.
• Maddə 7.1. Azərbaycan Respublikasında əhaliyə göstərilən hər cür xidmət növləri (o cümlədən elanlar və reklamlar) dövlət dilində təqdim olunur. Əcnəbi vətəndaşlara xidmət göstərilən sahələrdə isə Azərbaycan dili ilə yanaşı, xarici dillərdə də elan və reklamlar verilə bilər.
• Maddə 11.1. Hüquq-mühafizə orqanlarında işlər Azərbaycan dilində aparılır. Dövlət dilini bilməyən vətəndaşlara isə qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada tərcüməçinin xidmətindən istifadə hüququ verilir.
• Maddə 11.2. Qanunvericilikdə xüsusi müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, Silahlı Qüvvələrimizdə dövlət dilindən istifadə edilir.
• Maddə 11.4. Məhkəmə prosesləri və bütün icraatlar dövlət dilində həyata keçirilir. Lakin Mülki-Prosessual Məcəllədə göstərilən xüsusi hallarda və qaydalarda məhkəmə işləri başqa dillərdə də aparıla bilər.

Ölkə daxilində keçirilən rəsmi mərasimlərdə, qurultaylarda və dövlət toplantılarında çıxışların Azərbaycan dilində olması əsas şərtdir. Amma belə tədbirlərdə əcnəbi qonaqlar — məsələn, ingilis ingiliscə, rus rusca, ispan ispanca və s. çıxış edə bilərlər. Əsas tələb odur ki, onların nitqi dərhal, elə həmin an dinləyicilərə Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək çatdırılsın.

---

Dövlət dilimizin tarixi inkişaf yolu və qəbul edilən sənədlər

Dilimizin rəsmi dövlət dili statusu qazanması zəngin bir tarixi prosesdən keçmişdir:

• 1919–1920-ci illər: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə türk dili rəsmi dövlət dili elan edilmişdi.
• 1920–1936-cı illər: Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da 1930-cu illərə qədər dilimiz rəsmi olaraq türk dili adlandırılmağa davam etdi. Məsələn, 1924-cü ildə işıq üzü görən qrammatika dərsliyi «Türkcə sərf-nəhv» adlanırdı. 1928–1929-cu illərdə rus dilindən dilimizə hazırlanan iki cildlik tərcümə lüğəti isə «Rusca-Türkcə lüğət» adı ilə çap edilmişdi.
• 1936-cı il: Məhz bu ildən başlayaraq dövlət dilimiz rəsmi şəkildə Azərbaycan dili adlandırıldı.
• 1992-ci il: Müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra, 22 dekabr 1992-ci il tarixli fərmanla dövlət dilinin adı yenidən türk dili kimi rəsmiləşdirildi.
• 1995-ci il: 12 noyabr 1995-ci ildə qəbul olunmuş yeni Konstitusiyamızda dövlət dilimizin adı qəti olaraq Azərbaycan dili kimi təsbit edildi.

Müstəqillik dövründə dövlət dilimizin inkişafı və qorunması məqsədilə aşağıdakı mühüm qanun və fərmanlar imzalanmışdır:

• 18 iyun 2001-ci il: «Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında» Fərman verildi.
• 9 avqust 2001-ci il: «Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında» Fərman imzalandı.
• 30 sentyabr 2002-ci il: 3 fəsil və 20 maddədən tərtib olunmuş əhatəli «Dövlət dili haqqında» Qanun qəbul edildi.
• 2 yanvar 2003-cü il: «Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında» Qanunun tətbiqinə dair müvafiq Fərman təsdiqləndi.

Qədim zamanlarda yer üzündə danışılan dillərin sayı çox az idi. Əsrlər ötdükcə bu dillər parçalandı, bir ana dildən onlarla fərqli yeni dil törədi. Həmin dillərin hər biri də sonralar öz növbəsində yeni qollara ayrıldı. Hazırda dünyamızda 3500-dən artıq dil mövcuddur. Əlbəttə, bu çoxalma prosesi ilə yanaşı, onlarla dil də zaman keçdikcə unudularaq tarixə qovuşmuş (ölü dillərə çevrilmişdir).

Eyni bir kökdən qaynaqlanan dillərə qohum dillər deyilir. Bu cür qohum dillərin böyük birliyi isə dil ailəsi adlanır. Bizim doğma dilimiz olan Azərbaycan dili də türk dilləri ailəsinə mənsubdur.

Bütün türk xalqlarının ortaq əcdadı sayılan qədim ulu türk dili aşağıdakı qollara, yəni dil qruplarına ayrılmışdır: oğuz dili, qıpçaq dili, qarluq dili, sibir dili, çuvaş dili, bulqar dili, saxa (yakut) dili.

Gəl bu əsas budaqları və onların tərkibindəki dilləri yaxından nəzərdən keçirək:

• Oğuz budağına (qrupuna) – Azərbaycan dili, qaqauz dili, türkmən dili və Türkiyə türkcəsi daxildir.
• Qıpçaq budağına (qrupuna) – qazax, qırğız, tatar, başqırd, qumuq və qaraqalpaq dilləri daxildir.
• Qarluq budağına (qrupuna) – özbək, uyğur və salar dilləri daxildir.
• Bulqar budağına (qrupuna) – müasir çuvaş dili daxildir.

Dillərin bu şəkildə şaxələnməsi xalqların milli dilləri tam yaranana qədər davam etmişdir. Həmin dil şaxələrinə elmi dildə dil qrupları da deyilir. Məsələn; salar, uyğur və özbək dilləri birləşərək qarluq qrupunu meydana gətirir.

Bəs eyni budaqda yer alan dillər niyə bir-birinə bu qədər çox bənzəyir? Çünki onların bir-birindən ayrılma vaxtı nisbətən yaxın dövrlərə təsadüf edir. Məhz buna görə də eyni qrupa aid olan dillərin lüğət tərkibi, səs quruluşu (fonetikası) və qrammatik qaydaları bir-birinə olduqca yaxındır.

Oğuz qrupundakı dillərin müstəqil şəkildə formalaşması eramızın birinci minilliyində yekunlaşmışdır. Bugünkü Azərbaycan dilinin səs sistemi, əsas lüğət fondu və qrammatik quruluşu hələ ilk orta əsrlərdə – yəni elə I minillikdə artıq təşəkkül tapmışdı. Bu tarixi həqiqəti dövrümüzə gəlib çatan möhtəşəm abidəmiz – «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanı da aydın şəkildə sübut edir.

XVI əsrdən etibarən Azərbaycan dili yetkin milli dil kimi formalaşdı və Oğuz qrupundakı digər dillərdən fərqlənən xüsusiyyətlər qazandı. Tarixi inkişaf boyu eyni kökdən gələn bəzi sözlər Azərbaycan dili ilə Türkiyə türkcəsində fərqli məna çalarları ifadə etməyə başladı.

Aşağıdakı cədvəldə həmin sözlərin hər iki dildə qazandığı fərqli mənalar göstərilmişdir:

Dilləri təkcə mənşə və qohumluqlarına (geneoloji prinsipə) görə deyil, həm də daxili quruluşlarına, yəni tipoloji əlamətlərinə görə qruplaşdırırlar. Bu bölgü zamanı əsas meyar sözlərin morfoloji quruluşudur. Morfoloji xüsusiyyətləri oxşar olan dillər vahid bir dil tipində birləşdirilir.

Morfoloji-tipoloji cəhətdən dünya dilləri bir neçə əsas qrupa bölünür:

a) Kök (amorf) dillər. Bu dillərdə heç bir şəkilçi işlənmir və sözün kökü heç vaxt dəyişmir. Formasız olduqları üçün belə dillərə həm də amorf dillər deyilir. Məsələn: Çin, yapon, Tibet, Koreya, Vyetnam və s. dillər kök dillər sırasına daxildir.

b) Flektiv dillər. Bu tip dillərdə sözün kökü daxildən dəyişir (sındırılır) və şəkilçilər sözün fərqli hissələrinə əlavə oluna bilir. Yəni kökün əvvəlinə ön şəkilçi (prefiks), kökün içinə daxili şəkilçi (infiks) və kökün sonuna son şəkilçi (suffiks) qoşula bilər. Nəticədə kök öz ilkin quruluşunu itirir, yəni fleksiyaya uğrayır. Məsələn, eyni kökdən törəmiş bu sözlərə bax: nəzm-nazim-nizam; yaxud nazir-nəzər-nəzir; mübahisə-bəhs; şərik-müştərək-iştirak; elm-alim-üləma; təhkiyə-hekayə; məktəb-məktub-kitab-katib; müdrik-idrak-dərrakə-dərk; xəyal-xülya-təxəyyül; ətraf-tərəf; mühasirə-hasar; sübh-sabah-səbuhi-sübhi və s.

Dilimizdə rast gəlinən flektiv sözlərin böyük hissəsi ərəb dilindən keçən alınmalardır. Dünya dillərindən isə ingilis, rus, fars və s. dillər flektiv hesab olunur. Fleksiyaya uğrayan sözlərdə əsas məqam samitlərin ardıcıllığıdır. Həmin kök samitləri sezə bilsən, fleksiyanın məntiqini asanlıqla anlayacaqsan. Gəl nümunələrə birlikdə baxaq:

• l, m – elm, alim, üləma
• ş, q – eşq, aşıq, məşuq
• t, r, f – tərəf, ətraf
• n, z, m – nəzm, nizam, nazim, mənzum
• n, s, r – nəsr, nasir, mənsur
• b, t, d – ibtida, ibtidai, mübtəda
• h, k, m – hökm, hakim, məhkum, məhkəmə, mühakim
• h, c, r – hicr, hicran, mühacir, hicri
• h, s, r – hasar, mühasirə
• h, b, s – həbs, məhbus, məhbəs
• q, t, l – qətl, qatil
• d, x, l – daxil, idxal, mədaxil, müdaxilə
• x, r, c – xərc, xaric, ixrac, məxaric
• s, b, h – sübh, sabah, səbuhi
• h, r, b – hərb, müharibə
• x, m, s – xüms, xəmsə, təxmis, müxəmməs
• r, h, m – rəhm, rəhim, mərhum, rəhmət
• d, r, k – dərk, idrak, dərrakə, müdrik
• ş, r, k – şərik, müştərək, iştirak

c) İltisaqi (aqlütinativ) dillər.

Bu qrupa daxil olan dillərin səciyyəvi xüsusiyyətləri bunlardır:

1. Sözün kökü dəyişməz və sabit qalır;
2. Kök hər zaman ayrılıqda müstəqil leksik mənaya sahib olur;
3. Sözün önündə işlənən şəkilçi olmur;
4. Şəkilçilər yalnız kökün sonuna ardıcıl yapışdırılır;
5. Əvvəlcə leksik (yeni söz düzəldən), daha sonra qrammatik şəkilçilər artırılır;
6. Şəkilçi artırılan zaman mütləq ahəng qanunu gözlənilir;
7. Bir sözə eyni vaxtda bir neçə leksik və qrammatik şəkilçi qoşula bilər.

• Azərbaycan dili və eləcə də bütün digər türk dilləri məhz iltisaqi dillər sırasındadır.
• Lakin dilimizdə iltisaqilik prinsipindən kənara çıxan istisna hallar da vardır:
  1. Oğul, qarın, boyun, çiyin, beyin kimi bəzi milli sözlərimizə saitlə başlanan mənsubiyyət şəkilçisi qoşulduqda kökdəki son sait düşür: oğul – oğlum, qarın – qarnımız və s. Kök dəyişikliyə uğradığı üçün burada iltisaqilik pozulmuş sayılır.
  2. Adətən qrammatik şəkilçilər sonda gəlsə də, -dakı², -kı⁴, -gil, -sız⁴ kimi leksik şəkilçilər qrammatik şəkilçilərdən sonra da artırıla bilir: gəmilərsiz, evimizdəki, xalamgil, bizimki. Bu nümunələrdə də iltisaqilik pozulur.
  3. Bəzi sözlərimiz ön şəkilçi ilə işlənir: nakişi, nadinc, natəmiz. Bunlarda da iltisaqilik qaydası pozulur.
  4. Bəzi fellərə saitlə başlanan şəkilçi artırıldıqda kökün sonundakı samit dəyişir: get – gedir, et – edir, yarat – yaradan və s.
  5. Çox az sayda milli sözümüzdə kökdaxili səs dəyişməsi (fleksiya) müşahidə olunur: alçaq-alçal, kiçik-kiçil, sarı-saral, uzaq-uzan-uzat, isti-isin-isit, yumşaq-yumşal, seyrək-seyrəl-seyrət, dağıl – dağıntı – dağınıq – dağıt, öyrət – öyrəş – öyrən və s. Dilimizdə bu qəbildən olan milli sözlər olduqca azdır.

Diqqət yetir: Çiynimizdəki, oğlumdakı kimi sözlərdə iltisaqilik qaydası eyni vaxtda iki dəfə pozulmuşdur:

1. Kökdəki son sait səs düşüb;
2. Qrammatik şəkilçidən sonra leksik şəkilçi artırılıb.

Oğlumgil sözündə isə iltisaqilik prinsipi düz üç dəfə pozulub:

1. Sözün kökündən sait hərf düşüb (oğul -> oğl);
2. Qrammatik şəkilçidən sonra leksik şəkilçi işlənib (-um + -gil);
3. Köklə şəkilçi arasında ahəng qanunu pozulub (oğlum qalın, -gil isə incə ahənglidir).

Alınma sözlərdə iltisaqilik daha çox pozulur, çünki dilimizə daxil olan əksər alınmalar flektiv dillərə məxsusdur. Kökün dəyişməsi həmin dillər üçün adi qayda olsa da, bizim dilimizdə iltisaqiliyin pozulması hesab edilir: la-qeyd, ba-məzə, bi-vəfa, a-normal, anti-humanist və s. Bioloji, frazeologiya kimi sözlər isə dilimizdə kök və şəkilçiyə ayrılmır. Mənəvi və lüğəvi sözlərində -vi hissəsi şəkilçi kimi görünsə də, müasir dilimizdə müstəqil məna və lüğə sözləri olmadığı üçün belə sözlər quruluşca sadə qəbul edilir.

Ahəng qanunu sözdə qalın və ya incə saitlərin bir-birini izləməsi hadisəsidir. Biz bu qanunauyğunluğu fonetikada öyrənsək də, o, dilimizin morfoloji quruluşu ilə də birbaşa bağlıdır. Sən bir sözə milli mənşəli şəkilçi qoşanda, həmin şəkilçi mütləq kökün son hecasındakı saitin ahənginə tabe olur və ona uyğunlaşır. Məsələn: alma-nın, odun-lar, idarə-də və s.

Buna görə də kök ilə şəkilçi arasındakı ahəng qanunu çox möhkəm və sabit qalır.

Köklə şəkilçinin əlaqəsi sözün morfoloji quruluşunu formalaşdırır. Ahəng qanunu kök və şəkilçi arasında körpü və nizamlayıcı rol oynadığı üçün morfonoloji (həm səs baxımından fonetik, həm də quruluş baxımından morfoloji) hadisə sayılır. Beləliklə, ahəng qanunu dilin morfoloji dayaqlarını müəyyənləşdirdiyi üçün iltisaqilik sistemimizdə müstəsna əhəmiyyətə malikdir.

Bildiyin kimi, dil bir ictimai hadisədir və o, cəmiyyətdəki digər bütün hadisələrlə sıx əlaqədə böyüyüb dəyişir. Dilin özünəməxsus daxili inkişaf qanunları olsa da, cəmiyyətdə baş verən hər bir irəliləyişə və ya geriləməyə dərhal cavab verir. Zaman keçdikcə köhnəlmiş əşya və anlayışları bildirən sözlər dildən çıxır, yəni arxaikləşir. Digər tərəfdən isə sənaye, fabrik-zavod istehsalı, elm, müasir texnika və ümumilikdə mədəniyyət inkişaf etdikcə həyatımıza saysız-hesabsız yeni anlayışlar daxil olur. Dil də məhz bu təzə məfhumları ifadə etmək üçün daim yeni sözlər qazanır.

Mədəni inkişaf olduqca geniş bir anlayışdır və cəmiyyətin hər bir guşəsini əhatə edir. İnsanın gördüyü hər bir iş, yaratdığı hər bir dəyər özünəməxsus mədəni davranışla tamamlanır. İstər gündəlik sadə ailə-məişət münasibətlərində, istərsə də ən yüksək elmi-intellektual fəaliyyətdə mədəniyyət əsas nizamlayıcı amildir. Mədəniyyət irəlilədikcə dilimizdə yeni terminlər yaranır və bu da dilin söz ehtiyatının — lüğət tərkibinin zənginləşməsinə gətirib çıxarır. Məsələn, bu gün televiziya və radionun hamı tərəfindən izlənməsi insanlarda danışıq və nitq mədəniyyətinin yüksəlməsinə çox güclü təsir göstərir. İnsanların mədəni səviyyəsi artdıqca ümumi xalq dili içərisində ədəbi dilin nüfuz dairəsi genişlənir; ədəbi dilin düzgün tələffüz (orfoepiya), düzgün yazı (orfoqrafiya) və qrammatika qaydaları daha da bərkiyir. Bunun nəticəsində yerli şivələrin və dialektlərin işlənmə dairəsi getdikcə daralır, məhdudlaşır.

Göründüyü kimi, dilin inkişaf yolu xalqın keçdiyi tarixi yol ilə birbaşa qovuşur. Bu bağlılığı iki əsas istiqamətdə aydın görə bilərsən:

1. Birinci istiqamət: Bir dövlətin hüdudları daxilində qohum tayfalar bir araya gəlib vahid xalq formalaşdırdığı kimi, onların danışıqları da (buna dialekt, yəni tayfa dili deyilir) qaynayıb-qarışır və nəticədə vahid xalq dilini əmələ gətirir.
2. İkinci istiqamət: Keçmişdə baş vermiş bir çox tarixi və mədəni hadisələri düzgün araşdırıb anlamaq üçün dildə qorunub saxlanılan faktlar ən etibarlı sübut rolunu oynayır.

Dil faktları xalqın keçmişdəki mədəni-tarixi səviyyəsi barədə bizə çox dəqiq və aydın məlumat verir. Gəl bu faktlara nümunələr üzərində baxaq:

• Hələ XI əsrdə böyük alim Mahmud Qaşqarlı öz əsərində fəxrlə qeyd edirdi: «Türk və ərəb dilləri atbaşı (yəni tam bərabər səviyyədə) gedir».
• Müqəddəs «Qurani-Kərim»dəki «İxlas» surəsinin Azərbaycan türkcəsinə qədim tərcümə nümunəsinə məhz məşhur «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanımızın boylarında rast gəlinir.

Gəl bu bölmədə dilimizin quruluşu, tarixi keçmişi, yazı növləri və böyük dilçilərimiz haqqında vacib qaydaları sadə şəkildə nəzərdən keçirək.

Coğrafi yayılma və qohum dillər

• Azərbaycan dili təkcə respublikamızda deyil, sərhədlərimizdən kənarda da geniş danışılır. Dilimizin ən çox yayıldığı qonşu ölkələr İran, İraq və Türkiyədir.
• Eyni ana kökdən qaynaqlanan dillər qohum dillər sayılır.
• Qohum dillərin yaratdığı böyük ailəyə dil ailəsi deyilir. Bu ailələrin təşəkkül tapmasının təməl səbəbi dillərin məhz eyni kökdən törəməsidir.
• Eyni dil ailəsində, xüsusən də eyni dil qrupunda (məsələn, türk dillərinin Oğuz qrupunda) yer alan xalqlar bir-birlərinin nitqini xeyli tez və rahat başa düşürlər.
• Oğuz qrupuna aid dillərin müstəqil şəkildə bütövləşməsi eramızın I minilliyində tamamlanmışdır.

Dil ailələrinin və dillərin quruluşca növləri

Dillər quruluşuna (morfoloji sisteminə) görə müxtəlif qruplara ayrılır:

• İltisaqi (bitişdirici) dillər: Azərbaycan dili məhz bu tipə daxildir. Bu dillərdə sözün kökü dəyişməz qalır, yeni mənalar və qrammatik əlaqələr kökün sonuna şəkilçilər artırmaqla yaranır.
• Flektiv (bükülən) dillər: Bu dillərdə söz kökü daxildən dəyişir (parçalanır, əriyir), şəkilçi isə sözün əvvəlinə, ortasına və ya sonuna gələ bilər. Məsələn, ərəb, rus və ingilis dilləri flektivdir.
• Kök dillər: Kökü heç vaxt dəyişməyən və heç bir şəkilçi qəbul etməyən dillərə kök dillər deyilir (məsələn, çin dili). Qrammatik mənalar sözlərin ardıcıllığı və intonasiya ilə bildirilir.
• Dillərin belə tipoloji bölgüsü birbaşa onların morfoloji quruluşuna əsaslanır.
• İltisaqi dillər morfoloji cəhətdən çox möhkəm və sabit olduğu üçün, flektiv dillərdən fərqli olaraq, aradan yüz illər keçsə belə, qədim mətnləri asanlıqla anlamaq olur.

Azərbaycan dilinin iltisaqilik xüsusiyyətləri

Dilimizin bitişdirici quruluşu bu vacib prinsiplərə söykənir:

1. Cümlədə sözləri bir-birinə bağlayan başlıca vasitə şəkilçilərdir.
2. Bütün doğma şəkilçilərimiz yalnız söz kökündən sonra artırılır (ön şəkilçimiz yoxdur).
3. Sözün kökü dəyişməz qalır və aydın leksik məna ifadə edir.
4. Eyni bir sözə ardıcıl olaraq bir neçə leksik və ya qrammatik şəkilçi qoşula bilər.
5. Şəkilçi sözün axırıncı hecasındakı saitə uyğunlaşaraq artırılır.
6. İltisaqilik qanununa görə, dilimiz heç bir başqa dildən qrammatik şəkilçi qəbul etmir (almır).
7. Dilimizdə feil düzəldən şəkilçilərin arasında da heç bir alınma şəkilçiyə rast gəlinmir.

Ahəng qanunu və şəkilçilərin qoşulma qaydası

• Qalın və incə saitlərin bir-birini izləməsinə damaq ahəngi deyilir.
• Ahəng qanunu eyni zamanda həm səs hadisəsi (fonetika), həm də şəkilçi artırma qaydası (morfologiya) olduğu üçün morfonoloji hadisə adlanır.
• Ahəng qanununun ən güclü və qırılmaz şəkildə işlədiyi yer köklə şəkilçinin birləşdiyi sərhəddir.
• Şəkilçilərimizin iki (məsələn, -lar / -lər) və ya dörd cür (məsələn, -çı / -çi / -çu / -çü) yazılması birbaşa ahəng qanununun tələbidir.

Şəkilçilərin sözə qoşulma ardıcıllığını mütləq yadda saxla:

• İsmin qrammatik şəkilçiləri: kök + cəm şəkilçisi + mənsubiyyət şəkilçisi + hal şəkilçisi + xəbərlik (şəxs) şəkilçisi (Məsələn: kənd-lər-imiz-də-dir)
• Feilin şəkilçiləri: kök + növ şəkilçisi + inkar şəkilçisi + şəkil (zaman/arzu və s.) şəkilçisi + şəxs sonluğu (Məsələn: yaz-dır-ma-dı-nız)

Dilin təbiəti, şüur və cəmiyyət

• Dil fərdin bioloji irsiyyəti və ya irqi ilə qətiyyən bağlı deyil; o, sırf ictimai hadisədir.
• Dil yalnız insanlar bir yerdə yaşayıb ünsiyyət qurduqda yarana və yaşaya bilər.
• Dil insan şüuru və məntiqi təfəkkürü ilə qırılmaz surətdə bağlıdır. Heyvanlarda şüur və mücərrəd düşüncə olmadığı üçün onlarda dil də yoxdur.
• Dilin tayfa və qəbilə dillərinə parçalanması prosesi xalqların bütövləşib vahid milli dillər yaratmasına qədər davam etmişdir.
• Müasir dövrün vahid normalarına və qrammatik sisteminə tabe olan ümumxalq dili milli dil adlanır.

Ədəbi dilimizin tarixi mərhələləri

• Dilimizin əsas lüğət fondu, qrammatik quruluşu və fonetik sistemi hələ eramızın I minilliyinin ikinci yarısında tam formalaşmışdı.
• XVI əsrdə (Səfəvilər dövləti zamanı) Azərbaycan dili beynəlxalq diplomatik yazışmalarda rəsmi dil kimi fəaliyyət göstərməyə başladı.
• XVII əsrdən etibarən ədəbi dilin xalqiləşməsi (yəni sadələşərək xalqın anladığı canlı danışıq dilinə yaxınlaşması) daha da gücləndi.
• XVII–XVIII əsrlərdə saray ədəbiyyatının zəifləməsi və şifahi xalq yaradıcılığının yazılı ədəbiyyata güclü təsiri bu xalqiləşməyə təkan verdi. Həmin dövrün əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
  1. Xalq şeiri janrlarının yazılı ədəbiyyatda fəallaşması;
  2. Şeir dilində xəlqiliyin müntəzəm və davamlı şəkil alması;
  3. Yazılı ədəbiyyat üzərindəki saray himayəsinin getdikcə zəifləməsi;
  4. Sadə xalq dilinin tədricən nəsr əsərlərinə də daxil olması.
• XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq dilimizə rus və Avropa mənşəli sözlər daxil olmağa başladı.
• 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin «Əkinçi» qəzetini nəşr etməsi ilə ədəbi dilimizdə publisistik üslub formalaşdı.
• XIX əsrdə qəzet-jurnalların çoxalması və kitab çapının genişlənməsi nəsr dili ilə publisistikanı xeyli qüvvətləndirdi.
• XX əsrin əvvəllərində ədəbi dilimizin norma baxımından formalaşmasında məhz nəsr dili və publisistika aparıcı mövqeyə çıxdı.
• 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dilimiz rəsmi sənədlərdə türk dili adlandırılmışdı.
• Müasir Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsi Azərbaycan dilinin dövlət dili olduğunu qanuniləşdirir.

Ana dilinin dövlət dili kimi sıxışdırılmasının fəsadları

Əgər ana dilinin dövlət dili kimi işlənməsi dayandırılarsa, bu ağır fəsadlar meydana çıxar:

1. Ölkədə yaşayan digər xalqlarda və etnik qruplarda yerli çoxluğun dilinə qarşı laqeyd və etinasız münasibət formalaşar.
2. Dövlətin gördüyü siyasi, iqtisadi və mədəni tədbirlərin geniş xalq kütlələrinə çatdırılması və düzgün dərk edilməsi zəifləyər.
3. Dilin müxtəlif funksional üslubları, xüsusən də elmi, publisistik və rəsmi-dəftərxana üslubları sıradan çıxar və inkişafdan qalar.

• Bu gün Cənubi Azərbaycanda ana dilində məktəblərin və mətbuat orqanlarının olmaması oradakı ədəbi dilimizin inkişafına ən böyük maneədir.

Dilçilik tariximiz və böyük simalar

• Dilimizin saflığını qorumaq və yad təsirlərdən təmizləmək üçün fədakarlıqla çalışan ziyalılarımız: Firidun bəy Köçərli, Cəlil Məmmədquluzadə və Nəriman Nərimanov.
• Azərbaycan dilinin ilk elmi qrammatikasını böyük türkoloq alim Mirzə Kazımbəy yazmış və bu xidmətinə görə nüfuzlu «Demidov» mükafatına layiq görülmüşdür.
• XIX əsrdə dilçiliyə dair dəyərli əsərlər yazmış digər alimimiz Abbasqulu ağa Bakıxanovdur (onun fars dilinin qrammatikasından bəhs edən «Qanuni-Qüdsi» əsəri məşhurdur).
• Qədim dövr lüğətçilik tariximizin görkəmli müəllifləri: İbn Mühənna, Hinduşah Naxçıvani, Hümam Təbrizi.
• İlk böyük türkoloq alim sayılan Mahmud Qaşqarlı Qaraxanilər sülaləsinə mənsub idi.
• XX əsrdə dilçiliyimizi zənginləşdirən görkəmli alimlərimiz: Bəkir Çobanzadə, Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Muxtar Hüseynzadə.

Lüğətçilik və söz ehtiyatı

• Müəyyən bir bölgəyə, kənd və ya rayona aid yerli sözləri toplayan lüğətlər dialektoloji lüğət adlanır.
• Bədii əsərlərdə personajın yerli danışığını canlandırmaq üçün işlədilən yerli sözlərə dialektizm deyilir.
• Sözlərin həqiqi və məcazi mənalarını, izahını verən lüğətlərə izahlı lüğət deyilir.
• Ədəbi dildən kənar sayılan söyüş və kobud ifadələr (vulqarizmlər), eləcə də lüzumsuz işlədilən əcnəbi sözlər (varvarizmlər) dilin ümumi lüğət tərkibinə daxil edilir.

Yazının yaranması və yazı növləri

• İnsan səsinin çatmadığı uzaq məsafələrə və gələcək nəsillərə məlumat ötürmək ehtiyacından yazı meydana gəlmişdir.
• Ən qədim yazılar daş, metal və ağac lövhələr üzərində cızılmışdır.
• Ölkəmizdə ən qədim yazı nümunələrinə Qobustan qaya təsvirlərində rast gəlinir.
• Dilimizdəki «əlifba» sözü ərəb dilindən keçmişdir (ərəb əlifbasının ilk iki hərfi olan «əlif» və «ba» hərflərinin adından yaranıb).

Yazı növlərinin tarixi yaranma ardıcıllığı:

1. Əşyavi yazı: Fikrin müxtəlif əşyalar vasitəsilə çatdırılmasıdır.
2. Şəkli yazı (piktoqrafik yazı): Fikrin birbaşa əşyanın rəsmini çəkməklə bildirilməsidir.
3. Fikri yazı (ideoqrafik yazı): Şəklin və ya işarənin konkret bir anlayışı, mücərrəd mənanı bildirməsidir.
4. Hərfi yazı (fonoqrafik yazı): Danışıq səslərinin hərflər vasitəsilə qeydə alınmasıdır. Məsələn, qədim Orxon-Yenisey abidələri birbaşa hərfi yazıya aiddir.

Şəkli yazı ilə fikri yazının fərqinə və oxşarlığına diqqət yetir:

• Oxşar cəhət: Hər iki yazı növündə çəkilən təsvirin arxasında mətnaltı məna gizlənir.
• Fərq və nümunələr:
  • Canlı ilanların saxlandığı zoopark və ya sərgi binasının üzərinə vurulan ilan təsviri birbaşa həmin canlıdan bəhs etdiyi üçün şəkli yazıdır.
  • Aptekin və ya xəstəxananın girişindəki qədəhə sarılmış ilan rəsmi isə zəhərdən dərman hazırlanmasını, təbabəti və şəfanı rəmzləndirdiyi üçün fikri yazıdır.
  • Günəş təsviri təkcə göy cismini bildirdikdə şəkli yazı, işıq, istilik və ya bütöv bir günü ifadə etdikdə isə fikri yazı olur.
  • Yas mərasimində insanların kədər və matəm əlaməti olaraq qara paltar geyinməsi rəmzi məna daşıdığı üçün fikri yazı növünə aiddir.

Əlifba tariximizin xronologiyası

Azərbaycan dilində yazının tarixi mərhələləri:

• 1929-cu ilə qədər: Ərəb qrafikalı qədim əlifba
• 1929–1939-cu illər: Latın qrafikalı ilk müasir əlifba
• 1939–1991-ci illər: Kiril qrafikalı əlifba
• 1991-ci ildən bu günə qədər: Yenidən qəbul edilmiş latın qrafikalı əlifba

---

• ❌ Səhv: Azərbaycan dilinə başqa dillərdən qrammatik şəkilçi keçə bilər. → ✅ Doğru: İltisaqilik prinsipinə görə dilimizə heç vaxt alınma qrammatik şəkilçi keçmir; hətta feil düzəldən şəkilçilərimizin içərisində də alınma olanı yoxdur.
• ❌ Səhv: Aptekin qarşısındakı ilan şəkli şəkli yazı növünə aiddir. → ✅ Doğru: Aptekdəki ilan təsviri təbabəti və şəfanı simvolizə etdiyi üçün fikri (ideoqrafik) yazı növünə aiddir.
• ❌ Səhv: Dil irq və irsiyyətlə nəsildən-nəslə genetik yolla ötürülür. → ✅ Doğru: Dil genetik deyil, ictimai hadisədir və ancaq insanların bir-biri ilə sosial ünsiyyəti nəticəsində qazanılır.
• ❌ Səhv: İsmə ilk olaraq hal şəkilçisi, sonra mənsubiyyət şəkilçisi artırılır. → ✅ Doğru: Normal ardıcıllıqda əvvəl mənsubiyyət, sonra isə hal şəkilçisi gəlir (ev-imiz-də).
• ❌ Səhv: Azərbaycan dilinin ilk elmi qrammatikasını Abbasqulu ağa Bakıxanov yazmışdır. → ✅ Doğru: İlk elmi qrammatikanın müəllifi «Demidov» mükafatı almış Mirzə Kazımbəydir (A.Bakıxanov isə fars dilinin qrammatikasına aid «Qanuni-Qüdsi» əsərini yazmışdır).

---