Vasitəsiz və vasitəli nitq

Gündəlik həyatda başqasının söylədiyi sözləri kiməsə ötürməli oluruq. Məsələn, dostun sənə «Dərslərimi bitirdim» deyir. Sən bunu başqa birinə iki cür çatdıra bilərsən:

1. Dostunun sözlərini eynilə təkrar edərsən: Əli dedi: «Dərslərimi bitirdim».
2. Həmin fikri öz sözlərinlə ümumiləşdirərsən: Əli dedi ki, dərslərini bitirib.

Birinci üsulda sözlər dəqiq, olduğu kimi verilir. Buna qrammatikada vasitəsiz nitq deyilir. İkinci üsulda isə forma dəyişir, yalnız əsas məzmun çatdırılır. Buna isə vasitəli nitq deyilir.

Başqasının və ya özümüzün əvvəllər dediyi sözləri leksik və qrammatik cəhətdən dəyişmədən işlətdikdə vasitəsiz nitq yaranır. Sadə desək, danışanın sözlərini nöqtə-vergülünə toxunmadan eynilə köçürürsən.

Bu cür cümlələr iki əsas hissədən ibarət olur:

1. Müəllifin sözləri — nitqin kimə aid olduğunu bildirən hissə (qısaca M və ya m).
2. Vasitəsiz nitq — söylənilən fikrin özü (qısaca V və ya v).

Əsas xüsusiyyətləri:

• Müəllifin sözləri, adətən, dedi, əmr etdi, düşündü, fikirləşdi, soruşdu kimi nitq və təfəkkür feilləri ilə tamamlanır.
• Müəllif hissəsi çox vaxt müəyyən şəxsli cümlə formasında qurulur.
• Vasitəsiz nitq bir, iki və daha çox cümlədən təşkil oluna bilər.
• Vasitəsiz nitq müəllif sözlərinə xüsusi intonasiya ilə bağlanır.
• Yazıda fərqləndirmək üçün dırnaq işarəsi və ya tire tətbiq edilir.
• Adi mətndə dırnaqdan, dialoqlarda isə abzasdan başlanan tiredən istifadə olunur.
• Əsas qaydanı yadda saxla: Nöqtə və vergüldən başqa bütün durğu işarələri dırnağın içərisində qalır.

Vasitəsiz nitq müəllif sözlərinə nisbətən 5 müxtəlif mövqedə dayana bilər:

1. Müəllifin sözlərindən sonra gəldikdə

Müəllif sözündən sonra iki nöqtə qoyulur, vasitəsiz nitq dırnaqda və ya tire ilə verilir.

• Sxem: M: «V» və ya M: – V
• Nümunələr:
  • M.Qorki demişdir: «Gələcək uşaqlara məxsusdur».
  • Pərşan pıçıldadı: – Gəlin Şirzadı qorxudaq.

2. Müəllifin sözlərindən əvvəl gəldikdə

Vasitəsiz nitqdən sonra vergül (və ya sual/nida) və tire qoyulur, müəllif sözü kiçik hərflə başlayır.

• Sxem: «V?» – M. və ya – V, – m.
• Nümunələr:
  • «Sadə cümlənin təhlil qaydası necədir?» – deyə müəllim mənə sual verdi.
  • – Heç yetimləri düşünən yoxdur, – deyib Qızyetər Şirzadı göstərdi.

3. Müəllif sözlərinin arasında gəldikdə

Müəllif sözünün birinci hissəsindən sonra iki nöqtə qoyulur, vasitəsiz nitqdən sonra vergül və tire yazılır.

• Sxem: M: «V», – m. və ya M: – V, – m.
• Nümunələr:
  • Müəllif dəstəyi stolun üstünə qoyub: «Hədəf Kurslarının sınaq testlərini vaxtında çap edin», – dedi.
  • Saday onun əlini silkələyə-silkələyə: – Otur, – dedi.

4. Müəllifin sözləri vasitəsiz nitqin arasında gəldikdə

Vasitəsiz nitq müəllif sözləri ilə iki yerə bölünür.

• Sxem: «V, – m, – v» və ya – V, – m, – v.
• Nümunələr:
  • «Vağzala sür, – dedi, – orada bilərsən».
  • – Qoca, – dedi, – kəndə duy vurmuşam ki, Saday gəlib.

5. Müəllif nitqi ilə vasitəsiz nitqin ardıcıl növbələşməsi

Hər iki hissə bir-birini ardıcıl əvəz edir.

• Sxem: M: «V, – m, – v», – m.
• Nümunə:
  • Paltarını geyinib: «Mən gec gələcəyəm, – dedi, – gəlsəm də, sabah gələcəyəm», – Ələm əlini yellədi.

2009-cu il 9-cu sinif dərsliyində sonuncu sxem M: «V», – m, – «v». formasında da qeyd olunmuşdur.

Başqasının sözlərini eynilə yox, yalnız məzmununu qoruyub formada dəyişikliklə vermək vasitəli nitq adlanır.

Müqayisə et:

• Vasitəsiz: Südabə sevinclə dedi: «Bu, mənim üçün dünyanın bütün dövlətindən qiymətlidir».
• Vasitəli: Südabə sevinclə dedi ki, bu, onun üçün dünyanın bütün dövlətindən qiymətlidir.

Vasitəsiz nitqi vasitəli nitqə çevirmək üçün bu addımları izlə:

1. Bağlayıcı artır: Baş və budaq cümlə arasına ki bağlayıcısı əlavə olunur.
2. Durğu işarələrini təmizlə: Dırnaqlar və tire işarələri atılır.
3. Şəxsi uyğunlaşdır: I və II şəxs əvəzlikləri, eləcə də şəxs şəkilçiləri III şəxsə keçirilir.
4. Artıq ünsürləri çıxar: Vasitəsiz nitqdəki xitablar və nidalar atılır və ya cümlə üzvünə çevrilir. Xüsusi emosional intonasiya aradan qalxır.
5. Sintaktik quruluş: Çevrilmə zamanı, adətən, tamamlıq budaq cümləsi yaranır.

Nümunələrə bax:

• Müəllim dedi: «Sabah sifətin dərəcələrini soruşacağam». (vasitəsiz) → Müəllim dedi ki, o, sabah sifətin dərəcələrini soruşacaq. (vasitəli)
• Anası dedi: «Ramiz, bir dəstə gül yığ, gətir». (vasitəsiz) → Anası Ramizə dedi ki, bir dəstə gül yığıb gətirsin. (vasitəli — xitab cümlədə tamamlıq oldu)
• Anası güllərə baxdı və: «Pəh-pəh, nə gözəl güllərdir, Ramiz!» – dedi. (vasitəsiz) → Anası güllərə baxdı və Ramizə dedi ki, gözəl güllərdir. (vasitəli — nida atıldı)