Mürəkkəb cümlə (tabesiz, tabeli)

Danışarkən bəzən fikrimizi bircə hökmlə («Zəng çalındı»), bəzən isə bir-biri ilə bağlı bir neçə hadisəni birləşdirərək («Zəng çalındı və hamı sinfə daxil oldu») ifadə edirik.

İki və ya daha artıq sadə cümlə məna və qrammatik cəhətdən bir araya gəlib bütöv bir fikir bildirəndə mürəkkəb cümlə yaranır.

Sadə cümlə ilə mürəkkəb cümlənin ən mühüm fərqi qrammatik əsasların sayındadır:

• Sadə cümlədə cəmi bir qrammatik əsas (bir mübtəda-xəbər cütü) olur.
• Mürəkkəb cümlədə isə tərkibində neçə sadə cümlə iştirak edirsə, bir o qədər də ayrı-ayrı qrammatik əsas olur. Məsələn, iki sadə cümlə birləşibsə, deməli, ən azı iki qrammatik əsas var.

Mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri təkcə müəyyən şəxsli sadə cümlələrdən ibarət olmur. Tərkibdəki sadə cümlələrin biri və ya hər ikisi digər növlərdə də qarşına çıxa bilər:

• Qeyri-müəyyən şəxsli cümlələrdən: Xəbər verdilər ki, sabah bütün tələbələri tədbirə dəvət edəcəklər.
• Şəxssiz cümlələrdən: Mən yaxşı bilirəm ki, bu soyuq sularda balıqlara çox rast gəlinmir.
• Qarışıq tərkibdə (qeyri-müəyyən və müəyyən şəxsli): Qələbə müjdəsini elan etdilər, atamın çöhrəsi güldü.

Diqqət: Həmcins xəbərli sadə cümlə ilə mürəkkəb cümləni qarışdırma!

• Sadə cümlədə xəbərlər nə qədər çox olsa da, onların hamısı bircə mübtədaya aid olur:
  Mən sürətlə qaçdım, bərk yoruldum. (mübtəda ──> xəbər 1, xəbər 2)
• Mürəkkəb cümlədə isə hər hissənin özünün ayrıca mübtədası və xəbəri mövcuddur:
  Mən sürətlə qaçdım, sən isə çata bilmədin. (mübtəda 1 ──> xəbər 1, mübtəda 2 ──> xəbər 2)

Mürəkkəb cümlə qurmaq üçün iki vacib şərt

Təsadüfi sadə cümlələri yan-yana qoymaqla mürəkkəb cümlə düzəltmək olmaz. Bunun üçün iki şərt mütləq ödənməlidir:

1. Məna bağlılığı: Birləşən cümlələr məzmun və məntiq baxımından bir-birini tamamlamalıdır.
   • Külək gücləndi. + Ağacların yarpaqları töküldü. → Bu iki fikir bir-biri ilə səbəb-nəticə bağlılığına malikdir. Onları asanlıqla mürəkkəb cümləyə çevirə bilərsən: Külək gücləndi, ağacların yarpaqları töküldü.
   • Yağış yağır. + Şahmat çox maraqlı oyundur. → Bu cümlələr arasında heç bir məntiqi əlaqə yoxdur. Onları birləşdirdikdə vahid bir fikir yaranmadığı üçün mürəkkəb cümlə hesab edilə bilməz.
2. Qrammatik əlaqə: Sadə cümlələr arasında xüsusi sintaktik əlaqə qurulmalıdır.

---

Mürəkkəb cümləni təşkil edən sadə cümlələr arasında sintaktik əlaqə iki şəkildə yaranır:

1. Tabesizlik əlaqəsi
2. Tabelilik əlaqəsi

Buna uyğun olaraq mürəkkəb cümlələr iki böyük qrupa bölünür:

1. Tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bərabərhüquqlu sadə cümlələrin məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən əmələ gəlir. Bu cümlələrdə heç bir tərəf digərindən asılı deyil; onları parçalayıb ayrıca müstəqil cümlələr kimi də işlədə bilərsən:

• Qar kəsildi, insanlar həyətə axışdı. (Tabesiz mürəkkəb cümlə)
• Qar kəsildi. İnsanlar həyətə axışmağa başladı. (Ayrı-ayrı sadə cümlələr)

2. Tabeli mürəkkəb cümlələr

Tərkib hissələrindən biri qrammatik cəhətdən müstəqil (əsas / baş cümlə), digəri isə ondan asılı (budaq cümlə) olan mürəkkəb cümlələrdir. Asılı tərəf əsas tərəfi izah edir, tamamlayır və ya aydınlaşdırır:

• İllərdir ki (əsas cümlə), düşmən tapdağında qalan torpaqlar azadlığa qovuşdu (asılı cümlə).
• Kim ki zəhmət çəkir (asılı cümlə), o, halal qazanc əldə edir (əsas cümlə).

---

Müştərək mübtədalı mürəkkəb cümlələr (Xüsusi diqqət yetirilməli məqam)

Əksər mürəkkəb cümlələr sadə cüttərkibli cümlələrdən təşkil olunur. Belə cümlələrdə tərəflərdən birindəki mübtədanı sildikdə cümlə çox vaxt həmcins xəbərli sadə cümləyə çevrilir:

• Rəşad məsələni dərhal anladı, o, vaxt itirmək istəmədi. (Mürəkkəb cümlə)
• Rəşad məsələni dərhal anladı, vaxt itirmək istəmədi. (Həmcins xəbərli sadə cümlə)

Lakin bu o demək deyil ki, mürəkkəb cümlə heç vaxt müştərək (ortaq) mübtədalı ola bilməz! Bəzi xüsusi hallarda tək bir mübtəda bir neçə xəbərə aid olsa belə, cümlə sadə deyil, mürəkkəb cümlə sayılır:

1. Xəbərlərdən biri ismi, digəri isə feili xəbər olduqda:
   Bu, çox zərif parçadır (ismi xəbər), Türkiyədən gətirilib (feili xəbər).
2. Feili xəbərlər müxtəlif zamanlarda olduqda:
   Lüğəti müəllim apardı (keçmiş zaman), sabah gətirəcək (gələcək zaman).
3. Feili xəbərlər müxtəlif feil şəkillərində olduqda:
   Biz bu gün tingləri gətirdik (xəbər şəkli), sabah əkməliyik (vacib şəkli).

Bir-birindən asılı olmayan, hüququ bərabər olan ən azı iki sadə cümlə məna və qrammatika baxımından birləşəndə tabesiz mürəkkəb cümlə əmələ gəlir. Yəni tərəflərdən heç biri digərinə tabe olmur, hər biri müstəqil hökm bildirir.

Tabesiz mürəkkəb cümlənin hissələri bir-birinə iki əsas yolla bağlanır:

1. İntonasiya ilə (yalnız səs tonu və fasilə ilə)
2. Tabesizlik bağlayıcıları ilə

---

1. Bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələr

Əgər tərəflər arasında heç bir bağlayıcı söz işlənmirsə və cümlələr sırf səs tonu (intonasiya) ilə birləşirsə, bunlara bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlə deyirik.

Yazıda bu cür cümlələrin arasında fasiləni göstərmək üçün vergüldən (bəzən də nöqtəli vergüldən) istifadə olunur:

1. Həyətdə uşaqlar sevinclə qaçışır, quşlar ağacların budaqlarında cəh-cəh vururdu.
2. Qonşu qəsəbəyə hər saatdan bir marşrut gedirdi, indi o da işləmir.

---

2. Bağlayıcılı tabesiz mürəkkəb cümlələr

Əgər sadə cümlələr bir-birinə tabesizlik bağlayıcıları ilə birləşirsə, belə cümlələrə bağlayıcılı tabesiz mürəkkəb cümlə deyilir.

Burada istifadə olunan bağlayıcılar və onların növləri bunlardır:

1. Birləşdirmə bağlayıcısı: və.

   • Müəllim yeni mövzunu izah etməyə başladı və bütün şagirdlər diqqətlə lövhəyə baxdı.
   • Gecənin qaranlığı tədricən çəkiləcək və az sonra dan yeri söküləcək.
     (Yadda saxla: Birləşdirmə bağlayıcısı olan «ilə» mürəkkəb cümlənin tərəflərini bağlaya bilmir, o yalnız həmcins üzvləri əlaqələndirir.)

2. Qarşılaşdırma bağlayıcıları: amma, ancaq, lakin, isə.

   • Biz yarışa çox ciddi hazırlaşmışdıq, ancaq (amma, lakin) rəqib komanda daha cəld tərpəndi.
   • Nurlan kitab oxumağa maraq göstərirdi, qardaşı isə vaxtını kompüter oyunlarına sərf edirdi.

3. Bölüşdürmə bağlayıcıları: ya, ya da (ki), gah, gah da (ki).

   • Ya sən sabah bizimlə layihəyə qoşulacaqsan, ya da biz başqa bir köməkçi axtarmalı olacağıq.
   • Gah leysan yağış pəncərəni döyəcləyir, gah da qəfil çıxan günəş otağı işıqlandırırdı.

4. İştirak bağlayıcıları: həm, həm də (ki), hətta, -da, -də.

   • Həm usta divarları səliqə ilə rəngləyirdi, həm də köməkçisi döşəməni təmizləyirdi.
   • Məhəllədə hamı təmir işlərinə qoşulmuşdu, hətta qocalar da həyətdəkilərə yol göstərirdi.
   • Sənin də söz deməyə tam haqqın var, onun da bu məsələdə öz fikri var.

5. İnkar bağlayıcıları: nə, nə də (ki).

   • Daha nə qapını döyən bir kimsə oldu, nə də həyətdən uşaqların səsi gəldi.

6. Aydınlaşdırma bağlayıcıları: yəni, məsələn.

   • Bəzi fənlər xüsusi səy tələb edir, məsələn, həndəsəni mütləq çertyojlar çəkərək öyrənməlisən.
   • Müəssisədə yeni xətt işə salınmışdı, yəni sifarişlər vaxtında təhvil veriləcəkdi.

---

Tabesiz mürəkkəb cümlələrlə bağlı vacib qaydalar

• Bağlayıcını çıxarıb intonasiya ilə əvəzləmək mümkündürmü?

  • Birləşdirmə (və), qarşılaşdırma (amma, ancaq, lakin, isə) və aydınlaşdırma (yəni, məsələn) bağlayıcıları ilə bağlanan cümlələrdə bağlayıcını asanlıqla cümlədən çıxara bilərsən. Bu zaman məna pozulmur və cümlələr təkcə intonasiya vasitəsilə də bir-birinə bağlana bilir.
  • Amma iştirak (həm, həm də, -da, -də, hətta), bölüşdürmə (ya, ya da, gah, gah da) və inkar (nə, nə də) bağlayıcıları ilə qurulan cümlələrdə həmin bağlayıcıları atmaq olmur. Yəni onları bağlayıcısız, sırf intonasiyalı cümləyə çevirə bilməzsən.

• Durğu işarəsi (vergül) qaydası:

  • Və bağlayıcısından başqa digər tabesizlik bağlayıcıları işləndikdə mütləq durğu işarəsindən (vergüldən) istifadə edilir.

• Və bağlayıcısının bildirdiyi məna əlaqələri:

  • Birləşdirmə bildirən və bağlayıcısı tabesiz mürəkkəb cümlələrdə əsasən üç cür məna əlaqəsini — zaman, ardıcıllıq və səbəb-nəticə əlaqəli tərəfləri bir-birinə bağlayır.

Tabesiz mürəkkəb cümləni təşkil edən bərabərhüquqlu tərəflər bir-biri ilə həm bağlayıcıların köməyi ilə, həm də heç bir bağlayıcı olmadan (yalnız intonasiya ilə) bağlana bilir. Bu cümlələrin hissələri arasında məna baxımından 6 növ əlaqə yaranır:

1. zaman məna əlaqəsi
2. ardıcıllıq məna əlaqəsi
3. səbəb-nəticə məna əlaqəsi
4. aydınlaşdırma məna əlaqəsi
5. qarşılaşdırma məna əlaqəsi
6. bölüşdürmə məna əlaqəsi

---

Zaman məna əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bu növ cümlələrdə sadalanan işlər, vəziyyətlər və ya hadisələr eyni zaman daxilində (eyni vaxtda) baş verir.

Hər iki tərəfdəki hadisə eyni zaman kəsiyində cərəyan etdiyinə görə, cümlələrin xəbərləri də qrammatik baxımdan feilin eyni zaman şəkilçisini qəbul edir.

Baxaq:

1. Göydə şimşək çaxır, güclü külək əsir, dəniz ləpələnirdi.
2. Nə qonaqlar çaydan içir, nə də ev sahibi söhbətə başlayırdı.
3. Ana da həyəti təmizləyir, qız da (təmizləyir).
4. Bağı zəhmət abad edər, insanı cəhd (abad edər).

Zaman əlaqəli cümlələrin əsas xüsusiyyətləri:

• Necə bağlanır? Zaman əlaqəli tərkib hissələr birləşdirmə (və), inkar (nə, nə də), iştirak (həm, həm də, -da, -də) bağlayıcıları və ya sadəcə intonasiya (fasilə və səs tonu) vasitəsilə əlaqələnir.
• Xəbərlərin növü: Əksər hallarda xəbərlər eyni zaman şəkilçiləri ilə qurulmuş feili xəbərlərdən ibarət olur.
• İsmi xəbər də ola bilərmi? Bəli! Zaman əlaqəli cümlələrin xəbərləri bir sıra hallarda ismi xəbərlərdən də təşkil oluna bilər:
  Bizim diyarın insanları qonaqpərvərdir, təbiəti də son dərəcə füsunkardır.
  Məktəbin həyəti olduqca geniş idi, kənarda böyük bir idman meydançası vardı.
• Tərəflərin yerini dəyişmək qaydası: Bütün hadisələr eyni vaxtda baş verdiyi üçün tərkib hissələrin yerini sərbəst şəkildə dəyişə bilərsən, bu zaman cümlənin ümumi mənası dəyişmir:
  Göydə şimşək çaxır, güclü külək əsir, dəniz ləpələnirdi. $\r\rightarrow$ Dəniz ləpələnirdi, güclü külək əsir, göydə şimşək çaxırdı.

Ortaq zaman zərflikləri:
Hadisələrin eyni vaxtda baş verdiyini daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpdırmaq üçün tərəflərin hamısına aid ortaq zaman zərfliklərindən istifadə oluna bilər: bu vaxt, eyni zamanda, bu zaman, bu əsnada, bu halda və s.

• Kamran pəncərənin önündə dərindən ah çəkir, bu halda qapı qəfil açılır.
• Dəhlizdə zəngin səsi eşidildi, bu əsnada (bu zaman, eyni zamanda) auditoriyadan tələbələrin gurultusu və gülüşləri gəldi.
• Elmir qapını örtüb həyətə düşdü və eyni vaxtda qonşu da öz mənzilindən çıxdı.

Praktik qızıl qayda:
Əgər cümlənin məhz zaman əlaqəsində olduğunu dəqiqləşdirmək istəyirsənsə, tərəflərin arasına bu vaxt, eyni zamanda, bu zaman, bu əsnada, bu halda kimi zərflikləri bərpa etməyə çalış. Əgər bu sözlər cümləyə təbii şəkildə oturursa, deməli, həmin cümlə zaman əlaqəlidir:
Uşaqlar sevinclə qaçışır, müəllim izahat verir, zəng səslənirdi. $\r\rightarrow$ (Eyni zamanda / eyni vaxtda uşaqlar sevinclə qaçışır, müəllim izahat verir, zəng səslənirdi).

---

Ardıcıllıq məna əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bu növ mürəkkəb cümlələrdə bəhs olunan iş, hərəkət və ya vəziyyətlər eyni anda deyil, bir-birinin ardınca, növbə ilə baş verir.

Bəzən hadisələr arasındakı zaman fərqi o qədər qısa olur ki, onu zaman əlaqəsi ilə qarışdırmaq mümkündür. Çünki hər iki növdə xəbərlər çox vaxt eyni zaman şəkilçisi qəbul edir.

Baxaq:

1. Sinfin qapıları açılır, şagirdlər təmkinlə həyətə çıxır.
2. Dünən Toğrul tapşırığın izahı üçün Vüqara müraciət etmişdi, o da kömək etmək əvəzinə oturub məsələni özü həll etmişdi.
3. Qaranlıq çəkiləcək, şəfəq söküləcək və Rəşad qonaqları öz kəndinə, yurduna yola salacaq.
4. Otağın pəncərəsi taybatay açıldı və içəri sərin meh daxil oldu.

Zaman və ardıcıllıq əlaqəsini fərqləndirmək üçün 3 mühüm qayda:

1. Tərəflərin yerini dəyişmək olmaz: Ardıcıllıq əlaqəsində hadisələr növbəli şəkildə getdiyi üçün tərkib hissələrin yerini dəyişmək qətiyyən mümkün deyil (əks halda məntiq pozular). Zaman əlaqəsində isə tərəflərin yerini asanlıqla dəyişə bilərsən.
2. Xəbərin növü: Zaman əlaqəli cümlələrin xəbərləri ismi xəbər də ola bildiyi halda, ardıcıllıq əlaqəli cümlələrin xəbərləri ancaq və ancaq feili xəbər olur.
3. Sonra zərfini artırmaq: Ardıcıllıq əlaqəli cümləyə sonra zaman zərfini rahatlıqla artıra bildiyimiz halda, zaman əlaqəli cümlələrdə bu zərfdən istifadə etmək olmur.

Ardıcıllıq əlaqəsinin digər cəhətləri:

• Nümunələrdən aydın olduğu kimi, bu cümlələr daha çox sadalama intonasiyası ilə, bəzi hallarda isə birləşdirmə bağlayıcısı (və) vasitəsilə bağlanır.
• Tərkib hissələrin sayı ikidən artıq da ola bilir.

Yadda saxla:

1. Ardıcıllıq əlaqəli cümlələrdə də ortaq zaman zərfliyindən: sonra, sonra da, bir azdan, bir qədər ötəndən sonra və s. kimi sözlərdən istifadə oluna bilər:
   Göydən leysan yağış yağmağa başladı, bir azdan səmada parlaq günəş göründü.
   Biz sinif otağını səliqəyə salıb təmizlədik, ancaq bundan sonra dərnək üzvləri məşqə başladılar.
2. Tərkib hissələrin ardıcıllığını və onlar arasındakı nisbi zaman fərqini qabartmaq üçün bəzən birinci cümlədə əvvəl, əvvəlcə, ikinci cümlədə isə sonra, sonra da sözləri işlənir:
   Əvvəl həyətdən addım səsləri eşidildi, sonra qapı döyüldü.
   Əvvəlcə yanaqlarına qızartı çökər, sonra da soyuq tər damcıları alnından süzülərdi.

---

Səbəb-nəticə məna əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bu cümlələr iki tərkib hissədən ibarət olur: birinci tərkib hissə səbəbi, ikinci tərkib hissə isə həmin səbəbdən meydana çıxan nəticəni bildirir.

Bu növdə də feillər çox vaxt eyni zaman şəkilçilərini qəbul edir:

1. Tarlanı şoranlıq basmış, fermerlər də kəndi tərk edib getmişlər.
2. Qəfil güclü dolu düşməyə başladı və bağdakı adamlar tələsik evə qaçdılar.
3. Bir azdan imtahanlar qurtarar, gözəl, rahat bir istirahət başlayar.
4. Sürücü sükanı bərk buraxıb əyləci basdı, avtomobil dayandı.

Ardıcıllıq və Səbəb-nəticə əlaqələrinin müqayisəsi:
Səbəb-nəticə əlaqəli cümlələrlə ardıcıllıq əlaqəli cümlələr bir-birinə çox bənzəyir, çünki hər iki növdə hadisələr müəyyən növbəliliklə (ardıcıllıqla) baş verir. Hətta bəzi hallarda ardıcıllıq əlaqəsində də səbəb çaları duyula bilər. Amma əsas fərq bundadır:

• Ardıcıllıqda nəticə mütləq deyil: İkinci tərkib hissədəki hadisənin baş verməmək ehtimalı da var. Hərəkətlərdə daha çox şüurluluq əsasdır və tərkib hissələrini sadalama intonasiyası ilə artırmaq mümkündür.
• Səbəb-nəticədə nəticə qaçılmazdır (mütləqdir): Birinci hadisə mütləq ikincini doğurur və burada bir kortəbiilik (hadisələrin təbii axarla baş verməsi) mövcuddur.

Bütün səbəb-nəticə əlaqəli mürəkkəb cümlələrdə tərəflər arasında təbii bir ardıcıllıq gözlənildiyi halda, ardıcıllıq əlaqəli mürəkkəb cümlələrin heç birində səbəb-nəticə əlaqəsinin olması mütləq deyildir.

Səbəb-nəticə əlaqəsinin vacib qaydaları:

• Nəticə hissəsinin sayı: Bu cümlələr iki hissədən — səbəb və nəticə hissələrindən ibarət olur. Lakin nəticə hissəsi iki və daha çox sadə cümlədən də təşkil oluna bilər. Bu zaman bütün nəticə cümlələri birinci hissədəki vahid səbəblə birbaşa bağlı olur:
  Məhəllənin başından dörd-beş dəfə qışqırıq səsi eşidildi, qonşular dik atıldılar, itlər hürüşdü, həyətdəki quşlar qaqqıldaşdı.
• Bağlanma vasitələri: Əsasən intonasiya və birləşdirmə bağlayıcısı (və) ilə bir-birinə bağlanır.

---

Aydınlaşdırma məna əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bu növ cümlələrdə tərkib hissələrdən birində (əsasən birincisində) ifadə olunan ümumi fikir o biri (ikinci) tərkib hissədə açıqlanır, aydınlaşdırılır və izah edilir.

Bağlanma yolları və durğu işarələri:

• Bu məna əlaqəsi daha çox intonasiya və aydınlaşdırma bağlayıcıları (yəni, məsələn) vasitəsilə qurulur.
• İntonasiya ilə əlaqələndikdə tərəflər arasında iki nöqtə (:) və ya nöqtəli vergül (;) işarələri qoyulur:
  • Əgər aydınlaşdıran (ikinci) tərəfdə bircə sadə cümlə varsa, iki nöqtə qoyulur.
  • Əgər ikinci tərəf bir neçə sadə cümlədən ibarətdirsə, nöqtəli vergül işlədilir.

Baxaq:

1. Onun vəzifəsi çox sadə idi: otağa daxil olan ərizələri qeydiyyata alırdı.
2. Yarışa çox az vaxt qaldığı üçün hər kəs məşq edirdi; biri qaçış xəttində tər tökür, biri topları tənzimləyir, biri də hərəkətləri təkrar etməyə çalışırdı.

• Aydınlaşdırma əlaqəsində ikinci tərkib hissə bir neçə cümlədən ibarət ola bilər:
  Kamran diqqətini nə qədər cəmlədi, nə qədər güc verdi, xeyri olmadı; nə müəllimin səsini eşitdi, nə addım tappıltısı duydu, nə də dostunun pıçıltısını.
• Tərəflərin yeri və tire işarəsi: Adətən birinci tərkib hissə aydınlaşdırılan, ikinci tərkib hissə isə aydınlaşdıran tərəf olur. Amma bəzi cümlələrdə bunun tam əksi də ola bilər (əvvəlcə aydınlaşdıran xırdalıqlar sadalanır, sonra ümumi hökm verilir). Əgər belə cümlələr intonasiya ilə əlaqələnirsə, tərəflər arasına tire (–) işarəsi qoyulur:
  Kimi həyəti süpürür, kimi odun yarır, kimi də su daşıyırdı – hər kəs bir işlə məşğul idi.

Ümumiləşdirici sözlü sadə cümlələrlə qarışdırma!
Quruluş baxımından ümumiləşdirici söz olan sadə cümlələr aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrə bənzəyir. Bunları asanlıqla fərqləndirmək üçün yadda saxla:

• Ümumiləşdirici sözlərdən əvvəl və ya sonra gələn sözlər müstəqil sadə cümlə (tərkib hissə) deyil, sadəcə həmcins üzvlərdir. Sintaktik təhlil zamanı onlar ümumiləşdirici sözlə eyni suala cavab verir və eyni bir xəbərə bağlanır.

Müqayisə et:

1. Ümumiləşdirici sözlü sadə cümlə:
   Çəmənliklərimizdə bitən dərman bitkiləri: quşəppəyi, yemlik, quzuqulağı, dəvədabanı, şomu, əvəlik bir çox dərdin əlacıdır.
2. Aydınlaşdırma əlaqəli mürəkkəb cümlə:
   Təsərrüfatın bütün zəhmətini çiyninə götürmüşdü; əkinə də o baxırdı, yır-yığışa da, suvarma işinə də.

---

Qarşılaşdırma məna əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bu növ tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrində ifadə olunan fikir, iş və hadisələr bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir, qarşı-qarşıya qoyulur.

Bağlanma vasitələri:

• İntonasiya (təkcə fasilə və vergüllə).
• Qarşılaşdırma bağlayıcıları: amma, ancaq, lakin, fəqət, isə (bu bağlayıcılar əsasən ikinci tərkib hissənin əvvəlində işlənir).
• Antonim sözlər vasitəsilə.

Baxaq:

1. Sənin qardaşın çox təmkinli adamdır, sən ona oxşamamısan.
2. Otağın açarını xahiş etdi, vermədilər.
3. Nərgiz sevincdən qışqırmaq istədi, amma səsi çıxmadı.
4. Hamı irəliyə addımlayırdı, sən geriyə.
5. O, olduqca qarayanız və seyrəksaqqaldır, ancaq mən ağımtıl və topsaqqalam.

Müxtəlif cümlə üzvlərində qarşılaşdırma:
Qarşılaşdırma təkcə xəbərlərdə deyil, hər iki cümlənin mübtəda, tamamlıq, təyin və zərfliklərində də özünü göstərə bilər:

• Məktəbdə bütün şagirdlər kostyum geyinirdi, təkcə mən köynək geyinirdim. (mübtəda və tamamlıqda qarşılaşdırma)
• Bu gün saf bulaq suyunda tam var idi, gölməçədə dad yox idi.
• Camaat səhərdən zəhmət çəkir, taxıl biçir, mən isə sənin üçün bazara məhsul daşıyıram.
• Bağlı sandığın bir sirri olar, açıq sandığın min eybi olar.
• Biz kənddən gəlmişik, sinif yoldaşlarım şəhərdən gəlib.

Qarşılaşdırma əlaqəsinin mühüm qaydaları:

• Cümlə sayı: Bu cümlələr yalnız və yalnız iki sadə cümlənin birləşməsindən yaranır (üç və daha artıq hissədən ibarət ola bilməz).
• Köməkçi sözlər: Tərkib hissələri arasında bəzən bununla belə, yenə də və s. kimi ifadələr işlədilə bilər:
  Dostun sənə qarşı dəfələrlə haqsızlıq edib, sən yenə də onun xətrini əziz tutursan.

---

Bölüşdürmə məna əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr

Bu növ cümlələrdə tərkib hissələrdəki iş və hadisələr ya növbə ilə bir-birini əvəz edir, ya da sadalanan iki və daha artıq işdən yalnız birinin mümkünlüyü ifadə edilir.

Ən mühüm şərt: Bölüşdürmə əlaqəli mürəkkəb cümlələr yalnız bölüşdürmə bağlayıcıları vasitəsilə qurulur! Yəni bu növ heç vaxt bağlayıcısız (təkcə intonasiya ilə) düzələ bilməz.

Baxaq:

1. Ya uşaqlar tətilə kəndə gələcək, ya da mən onları görmək üçün şəhərə gedəcəyəm.
2. Ya Vətən torpaqları tam azad ediləcək, ya da biz hamımız bu amal uğrunda canımızdan keçəcəyik.
3. Gah narın yağış yağırdı, gah da güclü külək pəncərələri sirkələyirdi.

Bölüşdürmə bağlayıcılarının məna fərqləri:

• Ya, ya da bağlayıcılarının işləndiyi cümlələrdə irəli sürülən iki işdən yalnız birinin mümkünlüyü bildirilir (yuxarıdakı ilk 2 nümunədə olduğu kimi).
• Gah, gah da bağlayıcıları ilə əlaqələnən cümlələrdə isə hadisələrin növbəli şəkildə bir-birini əvəz etməsi ifadə olunur (yuxarıdakı 3-cü nümunədəki kimi).

Cümlə sayı:
Tabesiz mürəkkəb cümlənin bu növü adətən iki tərkib hissədən ibarət olur, yalnız az-az hallarda ikidən artıq sadə cümlədən qurula bilər:

1. Ya sən həqiqəti danışmalısan, ya Afərin məsələni izah etməlidir, ya da mən faktları özüm yoxlamalıyam.
2. Gah yağış səpələyir, gah dolu tökür, gah da güclü tufan qopurdu.

Testlərdə ən çox qarışdırılan məqamlardan biri həmcins xəbərli sadə cümlə ilə tabesiz mürəkkəb cümlədir. Çünki hər ikisində tərəflər bir-birinə tabe olmur, aralarında bərabərhüquqluluq var və eyni sadalama intonasiyası ilə oxunur. Quruluşları da üzdən çox oxşar görünür.

Gəl bu üç cümləni yan-yana qoyub müqayisə edək:

1. Külək əsdi, yarpaqları tökdü.
2. Külək əsdi, yarpaqlar töküldü.
3. Ayağım burxuldu, heç kimə bildirmədim.

İlk baxışdan hansının sadə, hansının mürəkkəb olduğunu ayırmaq çətin görünə bilər. Amma sirri çox sadədir:

• Həmcins xəbərli cümlələr sadə cümlədir — çünki bircə qrammatik əsası (eyni bir mübtədaya tabe olan xəbərləri) olur.
• Tabesiz mürəkkəb cümlələrdə isə hər tərkib hissənin özünəməxsus ayrıca mübtədası olmalıdır.

Bəzən bu mübtədalar açıq-aşkar görünür. Məsələn, 2-ci cümləyə baxaq:

• Külək (nə?) əsdi (nə etdi?), yarpaqlar (nə?) töküldü (nə etdi?). Gördüyün kimi, burada iki müstəqil qrammatik əsas var və tərəflər bərabərhüquqludur. Deməli, bu, səbəb-nəticə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlədir.

3-cü cümlə də tabesiz mürəkkəb cümlədir:

• Ayağım (nə?) burxuldu (nə etdi?), heç kimə (kimə?) bildirmədim (nə etdim?). Birinci hissədə mübtəda yerindədir (ayağım). İkinci hissədə isə mübtəda yazılmasa da, xəbərin şəxs sonluğundan dərhal tapılır: heç kimə bildirmədim — kim? — mən. Cümləni bərpa etsək, belə alınar: Mənim ayağım burxuldu, mən heç kimə bildirmədim. Hər iki tərəfin öz mübtədası olduğu üçün bu da mürəkkəb cümlə sayılır.

İndi isə 1-ci cümləyə diqqət yetirək:

• Külək əsdi, yarpaqları tökdü. Burada iki xəbər olsa da, hər iki işi görən tək bir mübtədadır: Külək nə etdi? Əsdi. Külək nə etdi? Tökdü. Xəbərlər tək bir mübtədaya bağlandığı üçün bu, həmcins xəbərli sadə cümlədir.

İki və ya daha çox sadə cümlə bir-birinə tabelilik əlaqəsi ilə bağlanırsa, buna tabeli mürəkkəb cümlə deyirik.

Tabesiz cümlələrdən fərqli olaraq, burada tərəflər bərabərhüquqlu olmur. Tərkib hissələrdən biri əsas, digəri isə ondan asılı vəziyyətdə olur:

• Baş cümlə — əsas, hakim mövqedə duran tərəfdir.
• Budaq cümlə — asılı olan və baş cümləni müxtəlif tərəflərdən açıqlayan, izah edən tərəfdir.

Budaq cümlə baş cümləyə iki cür bağlana bilər: ya baş cümlədə buraxılmış hər hansı bir cümlə üzvünü əvəz edir, ya da baş cümlənin ümumi məzmununu aydınlaşdırır. Yadında saxla: ümumi məzmunla bağlanan şərt budaq cümlələrini sadə cümləyə çevirmək mümkün olmur.

Budaq cümlənin baş cümləyə bağlanma yollarına baxaq:

• Baş cümlədə buraxılmış üzvün sualına cavab verən budaq cümlələr: Mən anladım ki (nəyi?), zəhmət çəkmədən uğur qazanmaq olmaz. Burada baş cümlə əvvəl gəlib və budaq cümlə baş cümlədə buraxılmış tamamlığı tamamlayır.

• Baş cümlədəki işarə əvəzliyinin sualına cavab verən budaq cümlələr: Mən onu da (nəyi?) öyrəndim ki, səbir hər şeyin açarıdır. (Tamamlığın yerində işlənən işarə əvəzliyi) O, elə (necə?) tələsirdi ki, arxasına belə baxmırdı. (Zərfliyin yerində işlənən işarə əvəzliyi) Məni sevindirən o idi ki (nə idi?), hamı bir nəfər kimi imtahandan keçdi. (Xəbərin yerində işlənən işarə əvəzliyi) Gördüyün kimi, baş cümlədəki işarə əvəzliyi tamamlıq, zərflik və ya xəbər sualına cavab verir, budaq cümlə isə həmin əvəzliyi açıqlayır.

• Baş cümlənin ümumi məzmunu ilə bağlı olan budaq cümlələr: Qapını nə qədər itələdisə də, aça bilmədi. Hava xoş olsa, biz gəzintiyə çıxarıq. Bu tip cümlələrdə budaq cümlə hansısa tək bir üzvün sualına cavab vermir. O, baş cümlənin bütöv məzmununu izah edir: birinci cümlədə qarşılaşdırma, ikinci cümlədə isə şərt mənası yaranıb. Belə cümlələrdə budaq cümlə həmişə baş cümlədən əvvəl gəlir.

• Sxemlə göstərilməsi: Baş cümlə kvadrat [■], budaq cümlə isə dairə [●] işarəsi ilə qeyd olunur. Budaq cümlənin baş cümləyə tabe olduğunu göstərmək üçün budaq cümlədən baş cümləyə doğru ox çəkilir: [■] ← [●].

Tabeli mürəkkəb cümlənin tərəfləri bir-birinə xüsusi qrammatik vasitələrlə bağlanır. Hansı tərəfin əvvəl, hansının sonra gələcəyini də məhz bu əlaqə vasitələri müəyyən edir. Baş və budaq cümləni bir-birinə bağlayan əsas vasitələr bunlardır: intonasiya, tabelilik bağlayıcıları, bağlayıcı sözlər, -sa² şəkilçisi, da², belə və -mı⁴ ədatı.

1. İntonasiya ən qədim və ən çox qarşına çıxacaq əlaqə vasitəsidir. Söhbət sadəcə səsin tonu ilə bağlanan cümlələrdən gedirsə, əksər hallarda birinci baş cümlə, sonra isə budaq cümlə gəlir: [■] ← [●].
   Mən yaxşı görürəm (nəyi?), sən nə hazırlayırsan.
   Mənim üçün gözlənilməz oldu (nə?), hamı eyni anda susdu.
   Belə cümlələri yoxlamaq çox asandır: aralarına rahatlıqla ki bağlayıcısını artıra bilərsən: Gözlənilməz oldu ki, hamı birdən susdu.

2. Baş cümlənin birinci gəlməsini təmin edən digər mühüm vasitə tabelilik bağlayıcılarıdır. Əgər cümlədə aydınlaşdırma və ya səbəb bağlayıcısı varsa, deməli, birinci baş cümlə işlənib: [■] ← [●]. Həmin bağlayıcılar bunlardır: ki, çünki, ona görə ki, ona görə də, odur ki, belə ki və s.
   Qardaşım tələsirdi, çünki qatarın yola düşməsinə cəmi on dəqiqə qalmışdı.
   Uzun aylar idi ki, doğma kəndindən heç bir xəbər tuta bilmirdi.
   Tələbə fərəhlənirdi, ona görə ki imtahanı uğurla başa vurmuşdu.
   Amma diqqətli ol! Əgər cümlədə şərt və ya güzəşt bağlayıcıları (hərçənd, əgər, madam ki, bir halda ki, indi ki) işlənibsə, sıra dəyişir — budaq cümlə baş cümlədən qabağa keçir: [●] → [■].

Bəzən zaman budaq cümlələrində ki bağlayıcısı olsa belə, budaq cümlə baş cümlədən qabaqda gəlir. Bunu anlamağın ən asan yolu cümləni sadələşdirməkdir. Birinci hissəni (yəni budaq cümləni) feli bağlama şəkilçisi olan -anda² ilə əvəz et:
Biz həyətə yenicə girmişdik ki (nə zaman?), güclü leysan başladı (mürəkkəb cümlə).
Biz həyətə girəndə güclü leysan başladı (sadə cümlə).

1. Budaq cümlənin bəzi növləri baş cümləyə bağlayıcı sözlər vasitəsilə birləşir. Belə olanda hər zaman birinci budaq cümlə, sonra isə baş cümlə gəlir. Bağlayıcı söz dediyimiz əslində sual əvəzlikləridir: kim, nə, nə vaxt, necə, nə qədər, neçə, hara, haraya, hansı, nə cür və s. Bəzən elə ki, o vaxt ki kimi ifadələr də bağlayıcı söz rolunu oynayır. Həmin sözlərin yanına ki ədatı da qoşula bilər və yadda saxla: bu sözlərdən sonra vergül qoyulmur.
   Sən hansı yolla gedirsənsə, mən də həmin yolla gedirəm.
   Kim dərslərinə vaxtında çalışır, mütləq uğur qazanacaq.
   Haraya ki tapşırmışdınız, oraya da zəng edib bildirdik.

2. Budaq cümlə bəzən baş cümləyə -sa² şəkilçisi, -da², belə və ya -mı⁴ ədatı ilə bağlanır. Bu halların hamısında birinci budaq cümlə gəlir: [●] → [■].
   Külək kəssə, dənizə çıxarıq.
   Bütün həqiqəti bilsə də, heç kimə bir kəlmə də demədi.
   İşini qurtardınmı, dərhal xəbər elə.
   Hər şeyi izah etsəm belə, sözlərimə inanmaq istəmədilər.

1. Tabeli mürəkkəb cümlədə yalnız tək bir əlaqə vasitəsi olacaq deyə bir qayda yoxdur. Əvvəla, istənilən cümlədə mütləq intonasiya mövcuddur. Üstəlik, bir cümlədə eyni vaxtda həm bağlayıcı söz, həm də -sa² şəkilçisi iştirak edə bilər. Məsələn: Kim çox oxusa, o da müsabiqədə qalib gələcək (mübtəda budaq cümləsi). Göründüyü kimi, burada intonasiya, bağlayıcı söz və -sa² hissəciyi birlikdə əlaqə yaradıb.
2. -mı⁴ ədatı təkcə budaq cümlədə deyil, bəzən baş cümlədə də işlənə bilər. Əsasən mübtəda və tamamlıq budaq cümlələrində -mı⁴ ilə bağlanan baş cümlə öndə gəlir. Həmin ədatı asanlıqla ki bağlayıcısı ilə əvəzləmək mümkündür: Görmürsənmi (nəyi?), uşaqlar dərslərini necə həvəslə hazırlayırlar? Mümkündürmü (nə?), sabah hamımız birlikdə toplaşaq?
3. İntonasiya ilə bağlanan şərt budaq cümlələrində də budaq cümlə həmişə birinci gəlir: Kömək lazımdır, de, dərhal gəlim. Çatışmır, bir qədər də əlavə et.

Bağlayıcılarla qurulan tabeli mürəkkəb cümlələrin baş cümləsində çox vaxt işarə əvəzlikləri yer alır: o, bu, ona, buna, onda, bunda, elə, belə, orası, burası, həmin vaxt, o zaman, o vaxt, o idi, bu idi. Baş cümlədəki bu işarə əvəzliyi hansı cümlə üzvünün sualına cavab verirsə, budaq cümlə də məhz həmin üzvün adı ilə adlandırılır. Boş qalmış yeri doldurub qəlib rolu oynadığı üçün buna əvəzlik-qəlib (qəlib söz) deyilir. Nümunələrə baxaq:

1. Mənim yadımdadır burası ki (nə?), həmin il güclü şaxta düşmüşdü.
2. Buna sevinirəm ki (nəyə?), çəkdiyimiz zəhmət hədər getmədi.
3. Bizi düşündürən o idi ki (nə idi?), qonaqlar niyə bu qədər gecikdilər?
4. O vaxt səninlə razılaşaram ki (nə zaman?), sən öz səhvlərini başa düşəsən.

Gördüyün kimi, bu cümlələrdə qəlib sözlər müxtəlif vəzifələrdədir: burası mübtəda, buna tamamlıq, o idi xəbər, o vaxt isə zaman zərfliyinin yerində dayanıb.

• Əgər baş cümlə bağlayıcı sözü olan budaq cümlədən sonra gəlirsə, baş cümlədəki əvəzlik-qəlib budaq cümlədəki bağlayıcı sözün (yəni sual əvəzliyinin) sualına cavab verərək qarşılıq söz kimi çıxış edir:
  İndi kim (bağlayıcı söz) daha cəld tərpəndi, o (qarşılıq söz) birinci çatacaq.
  İndi kim daha cəld tərpəndi, qalib gələn odur.
  Birinci nümunədə kim bağlayıcı sözünün qarşılığı o, ikinci cümlədə isə odur əvəzlik-qəlibidir.
• Bu iki anlayışı bir-birinə qarışdırmamaq üçün qızıl qaydanı yadda saxla: Hər bir qarşılıq söz əslində əvəzlik-qəlibdir, amma hər əvəzlik-qəlib qarşılıq söz deyil. Qarşılıq söz yalnız bağlayıcı sözlə bağlanan cümlələrdə olur. Əvəzlik-qəlib, bağlayıcı söz və qarşılıq söz anlayışları sırf tabeli mürəkkəb cümləyə aiddir. Əgər cümləni sadə cümləyə çevirsən, bu sözlər tamamilə düşür və sadə cümlənin tərkibində qalmır.

Tabeli mürəkkəb cümlələrdə əvəzlik-qəliblə bağlayıcı sözü bir-birindən fərqləndirmək üçün onların xarakterik cəhətlərini yaxşı bilməlisən. Gəl hər ikisinin xüsusiyyətlərinə ayrı-ayrılıqda nəzər salaq.

Əvəzlik-qəlibin xüsusiyyətləri:

1. Baş və budaq cümləni bir-birinə bağlamaq funksiyası daşımır (yəni əlaqə vasitəsi sayılmır).
2. Budaq cümlənin hansı növ olduğunu birbaşa müəyyən edir.
3. Yalnız və yalnız baş cümlənin tərkibində işlənir.
4. Cümlənin müstəqil bir üzvü kimi çıxış edir.
5. Baş cümlədə açıq deyilməsə belə, onu yerinə asanlıqla bərpa etmək mümkündür.
6. Budaq cümlədə bağlayıcı söz işləndikdə ona cavab verən qarşılıq söz vəzifəsini yerinə yetirir.
7. Mürəkkəb cümləni sadə cümlə şəklinə salanda ixtisar olunur (cümlədən düşür).
8. Ədatlarla birlikdə işlənə bilmir.

Bağlayıcı sözün xüsusiyyətləri:

1. Tərəfləri bir-birinə bağlayan əsas əlaqə vasitələrindən biridir.
2. Budaq cümlənin növünü əsla təyin etmir.
3. Hər zaman budaq cümlənin tərkibində yer alır.
4. Budaq cümlədə müəyyən bir cümlə üzvü olur.
5. Tabelilik bağlayıcılarından fərqli olaraq, onu cümlədən çıxarıb intonasiya ilə əvəz etmək mümkün deyil.
6. Qarşılıq söz rolunda çıxış edə bilməz.
7. Cümləni sadələşdirdiyin zaman tamamilə ixtisara düşür.
8. Ədatlarla yanaşı işlənə bilir (məsələn: kim ki, hara ki).
9. Baş cümlə ilə budaq cümlə bağlayıcı sözlə əlaqələndikdə həmişə birinci budaq cümlə gəlir.

[!IMPORTANT] Budaq cümlənin növünü təyin edərkən əsla bağlayıcı sözün sualına aldanma! Çünki eyni bir bağlayıcı söz tamam fərqli növdə olan budaq cümlələri bağlaya bilər. Əgər bağlayıcı sözə sual versən, sadəcə həmin budaq cümlənin özünü sintaktik təhlil etmiş olarsan və nəticədə növü səhv taparsan. Yadda saxla: budaq cümlənin növünü bağlayıcı söz deyil, baş cümlədəki əvəzlik-qəlib (və ya baş cümlənin tələb etdiyi sual) müəyyənləşdirir!

Bax, eyni bağlayıcı sözlə başlayan cümlələr baş cümlədəki əvəzlik-qəlibə görə necə müxtəlif növlərə çevrilir:

Kim yarışda hamıdan qabağa keçdi,

• o, birinci yerin qalibidir. (mübtəda budaq cümləsi)
• əsas mükafatın sahibi odur. (xəbər budaq cümləsi)
• onu hamı alqışlayacaq. (tamamlıq budaq cümləsi)

Hara tələsirsən,

• ora çox uzaqdadır. (mübtəda budaq cümləsi)
• bizim axtardığımız ünvan oradır. (xəbər budaq cümləsi)
• oranı sənə mütləq göstərəcəyəm. (tamamlıq budaq cümləsi)
• orada səni hamı səbirsizliklə gözləyir. (yer budaq cümləsi)

Tabeli mürəkkəb cümlələrdə budaq cümlə baş cümlənin hansı tələbini ödəməsindən asılı olaraq cümlə üzvlərinin adına uyğun qruplaşdırılır. Növləri bunlardır:

I. Mübtəda budaq cümləsi
II. Xəbər budaq cümləsi
III. Tamamlıq budaq cümləsi
IV. Təyin budaq cümləsi
V. Zərflik budaq cümlələri (alt növləri: tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb, məqsəd)
VI. Qarşılıq-güzəşt budaq cümləsi
VII. Şərt budaq cümləsi

---

Mübtəda budaq cümləsi ( [●] → [■] , [■] ← [●] )

Mübtəda budaq cümləsi baş cümlədə buraxılmış mübtədanı açır və ya baş cümlədəki işarə əvəzliyi ilə verilmiş mübtədanı izah edib dəqiqləşdirir. Sualı da elə mübtədanın suallarıdır (kim? nə? hara?).

• Bu növdə baş cümlə öndə də gələ bilər, sonda da. Baş cümlə birinci gələndə iki cümlə bir-birinə ya intonasiya ilə, ya da ki tabelilik bağlayıcısı ilə bağlanır.

Nümunələr:

• Artıq üç ildir (nə?), qohumlarımla görüşə bilmirəm.
• Mənə aydındır ki (nə?), bu qələbə zəhmətsiz qazanılmayıb.
• Kim tapşırığı vaxtında bitirib (kim?), o da tənəffüsə çıxsın.
• O şəxs hamının hörmətini qazanar ki (kim?), el-obasına sədaqətlə xidmət edir.

---

Tamamlıq budaq cümləsi ( [●] → [■] , [■] ← [●] )

Tamamlıq budaq cümləsi quruluş və forma baxımından mübtəda budaq cümləsi ilə demək olar ki, eynidir. Bəs fərq nədədir? Əsas fərq baş cümlənin tələb etdiyi sualdadır: burada baş cümlə tamamlığın suallarını (kimi? nəyi? kimə? nəyə? kimdən? nədən? və s.) tələb edir. Tamamlıq budaq cümləsi ən çox baş cümlənin feli xəbərinə bağlanır.

• Baş cümlədə tez-tez bu əvəzlik-qəliblər işlənir: onu, bunu, orasını, burasını, onda, bunda, onu da, bunu da, ondan, bundan və s.
• Tərəflərin sırası sərbəstdir: baş cümlə əvvəl də gələ bilər, sonra da. Baş cümlə qabaqda olanda əlaqə intonasiya və ya tabelilik bağlayıcısı (ki) vasitəsilə qurulur.
• Sadələşmə qaydası mübtəda budaq cümləsindəki kimidir (feli sifət və ya məsdər tərkibi + hal şəkilçisi).

Əlaqə və quruluş xüsusiyyətləri:

• Əgər budaq cümlədə kim, kimi, kimə kimi bağlayıcı sözlər (ki ədatı ilə və ya ədatsız) işlənərsə, budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gəlir. Baş cümlədəki əvəzlik-qəlib isə qarşılıq söz olur. Həmin əvəzlik-qəlib cümlədə deyilməyə də bilər, amma sən onu asanlıqla bərpa edə bilərsən.
• Tamamlıq iki cür (vasitəsiz və vasitəli) olduğu üçün tamamlıq budaq cümləsi də iki yerə bölünür:
  • Vasitəsiz tamamlıq budaq cümləsi (kimi? nəyi? suallarına cavab verir).
  • Vasitəli tamamlıq budaq cümləsi (kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? nədən? suallarına cavab verir).

[!NOTE]

1. Tamamlıq budaq cümləsi bəzən qeyri-müəyyən təsirlik halın sualına (nə?) cavab verə bilər. Onu mübtəda budaq cümləsi ilə qarışdırmamaq üçün cümləyə dərhal müəyyən təsirlik halın sualını (nəyi?) ver. Xəbərin məlum, yoxsa məchul növdə olmasına da diqqət yetir!
   • Söyləyirlər ki (nəyi?), sabah hava çox küləkli olacaq. → Tamamlıq budaq cümləsi (çünki söyləyən məlumdur, nəyi söyləyirlər?).
   • Söylənildi ki (nə?), sabah imtahan təxirə salınır. → Mübtəda budaq cümləsi (çünki xəbər məchuldur, deyilən nədir?).
2. Bağlayıcı sözlə bağlanan tamamlıq budaq cümlələrində -sa² şəkilçisi də çıxış edə bilər.

Nümunələr:

1. Məşqçi əmin idi ki, komandamız bu turda mütləq qalib gələcək. (vasitəli tamamlıq)
2. Kim haqq yolundan saparsa, ona heç kim etibar etməz. (vasitəli tamamlıq)
3. Ağsaqqallar söyləyərdi, dürüstlük insanın ən böyük sərvətidir. (vasitəsiz tamamlıq)
4. Murad orasını da dəqiq hesablamışdı ki, planı heç kim duymayacaq. (vasitəsiz tamamlıq)
5. Kim ki vətən torpağını qoruyur, ona xalqın sonsuz sevgisi var. (vasitəli tamamlıq)
6. Haranı bəyənirsinizsə, oranı da gəzib görək. (vasitəsiz tamamlıq)
7. Sən nəyi arzulayırsan, onu da həyata keçirməyə çalışacağam. (vasitəsiz tamamlıq)
8. Düşünürdü ki, qarşıdakı sınaqdan necə alnıaçıq çıxsın. (vasitəsiz tamamlıq)
9. Hər kim ki zəhməti sevir, ona da halal ruzi nəsib olar. (vasitəli tamamlıq)
10. Bu fikri niyə vurğulamısansa, onu da izah et. (vasitəsiz tamamlıq)
11. Kim nə qazanıb, kim nə itirib, zaman göstərəcək. (vasitəsiz tamamlıq)
12. Burası ki sənə aydın deyildi, yenidən izah edək. (vasitəsiz tamamlıq)
13. Hər nə sifariş etsən, onu çatdırarıq. (vasitəsiz tamamlıq)

---

Təyin budaq cümləsi ( [■] ← [●] , [●] → [■] )

Təyin budaq cümləsi baş cümlədəki isimlə və ya isimləşmiş sözlə ifadə olunmuş istənilən bir üzvü təyin edir, yəni onun əlamətini, keyfiyyətini bildirir. Sualları təyinin suallarıdır: necə? nə cür? hansı?

• Baş cümlədə əsasən bu əvəzlik-qəliblər işlənir: o, bu, elə, belə, həmin, bir, elə bir, o qədər və s. Diqqət et: təyin budaq cümləsində bu əvəzlik-qəliblərdən sonra mütləq isim (və ya isimləşmiş söz) gəlməlidir!
• Əksər hallarda birinci baş cümlə gəlir ([■] - [●]). Əlaqə vasitəsi ya ki tabelilik bağlayıcısı, ya da intonasiya olur.
• Budaq cümlə baş cümlədən əvvəl də gələ bilər ([●] - [■]). Bu zaman budaq cümlə baş cümləyə bağlayıcı sözlərlə bağlanır (hansı... o..., necə... elə..., nə qədər... o qədər...).
• Baş cümlədəki əvəzlik-qəlib bəzən buraxıla bilər. Sən onu asanlıqla yerinə qoya bilərsən (Kitab var, vərəqləməyə dəyməz → Elə kitab var ki, vərəqləməyə dəyməz).
• Əvəzlik-qəlib baş cümlədə müxtəlif üzvləri — mübtədanı, tamamlığı və ya ismi xəbəri təyin edə bilər.
• Sadələşdirdikdə budaq cümlə feli sifət tərkibinə çevrilərək sadə cümlənin təyini olur.

[!NOTE]

1. Məktəb dərsliklərində təyin budaq cümləsi daha çox baş cümlənin əvvəl gəldiyi model üzrə verilir. Lakin elmi qrammatikada budaq cümlənin qabaqda gəldiyi nümunələr də çoxdur (əlaqə: bağlayıcı söz və -sa² şəkilçisi; baş cümlədə əvəzlik-qəlib qarşılıq söz olur).
2. Nə qədər... o qədər... bağlayıcı söz və qəlibini kəmiyyət budaq cümləsi ilə qarışdırma! Əvəzlik-qəlibdən sonra isim gəlirsə → təyin budaq cümləsidir (Nə qədər alma yığmışdın, o qədər almanı qutuya yığdıq). Əgər əvəzlik-qəlibdən sonra feil gəlirsə → kəmiyyət budaq cümləsidir (Nə qədər istəyirsən, o qədər ye).

Nümunələr:

1. Mən elə bir zirvəyəm ki, başım dumanlardan ucadır.
2. Mən o tənqidi qəbul edirəm ki, səmimi ürəkdən deyilib.
3. Elə anlar olur ki, insan tək qalmaq istəyir.
4. Əsl qəhrəman o döyüşçüdür ki, dar məqamda yoldaşını darda qoymur.
5. Bu, həmin meşəlik idi ki, babalarımız burada düşmənə pusqu qurmuşdu.
6. Elə şagird var ki, biliyi ilə bütün məktəbi sevindirir.
7. İgid var, el üçün yaşayar, nadan var, gününü boş daşıyar.
8. Elə bir fikir söylə ki, hamının ağlına batsın.
9. O insana sirr aç ki, etibarını heç vaxt itirməsin.
10. Elə bir mütəxəssis ol ki, cəmiyyətə böyük faydan dəysin.
11. Elə şəxslər var ki, öz həddini heç vaxt aşmır.
12. Nə qədər məsələ tapşırmışdınız, o qədər məsələni dəftərə yazdım.

---

Tərzi-hərəkət budaq cümləsi ( [●] → [■] , [■] ← [●] )

Tərzi-hərəkət budaq cümləsi baş cümlədəki iş və hərəkətin necə, hansı tərzdə icra edildiyini aydınlaşdırır. Budaq cümlə baş cümlənin feli xəbərinə bağlanır və necə? nə cür? suallarına cavab verir.

• Baş cümlədə çox vaxt elə, belə əvəzlik-qəlibləri işlənir və feli xəbərə aid olaraq hərəkətin tərzini bildirir.
• Sıralanma dəyişkəndir:
  • Baş cümlə birinci gələndə əlaqə intonasiya və ya tabelilik bağlayıcısı (ki) ilə yaranır. Bu zaman əvəzlik-qəlibi cümlədən çıxarmaq olmur (Elə qaçdı ki, hamı təəccübləndi).
  • Budaq cümlə birinci gələndə əlaqə vasitəsi necə, nə cür, necə ki, hər necə bağlayıcı sözləri və -sa² şəkilçisi olur. Bu halda baş cümlədəki əvəzlik-qəlib buraxıla bilər (Necə tapşırmışdın, (elə) yerinə yetirdim).
• Budaq cümlədə bəzən müqayisə çaları yaradan sanki, elə bil kimi modal sözlər işlənir.
• Dərəcə çaları: Əgər baş cümlədə elə, belə əvəzlik-qəlibindən sonra feil deyil, sifətlə ifadə olunmuş ismi xəbər gələrsə, cümlədə tərz deyil, dərəcə mənası yaranır (Çay elə qaynar idi ki, içmək mümkün deyildi). Bunu təyin budaq cümləsi ilə qarışdırma: burada xəbər dərəcələnə bilən sifətdir, konkret əşya bildirən isim deyil!

Nümunələr:

1. Müəllim tələbəyə necə yanaşsa, tələbə də dərsə elə yanaşar.
2. Usta işi necə ki izah etmişdi, eləcə də qurdu.
3. Qardaşlıq o qədər möhkəm bir bağdır ki, kənar fitnələr onu qıra bilməz.
4. Körpə elə qorxmuşdu ki, az qalırdı səsi kəsilsin.
5. Fəhlə o qədər yorulmuşdu ki, başını yastığa qoyan kimi yuxuya getdi.
6. Qəlbi o qədər kövrəlmişdi ki, sanki indicə gözləri dolacaqdı.
7. Mənzərə o dərəcədə füsunkar idi ki, insan baxmaqdan doymurdu.
8. Qonaqlar bu gecə o qədər sevincli idilər ki, vaxtın necə keçdiyini hiss etmədilər.
9. Otaq elə soyuq idi ki, qalın geyinmədən oturmaq olmurdu.
10. Sən insanlarla nə tərzdə davranırsansa, onlar da sənə o cür cavab verəcəklər.

---

Zaman budaq cümləsi ( [■] ← [●] , [●] → [■] )

Zaman budaq cümləsi baş cümlədəki hərəkət və ya əlamətin baş verdiyi vaxtı bildirir və nə vaxt? nə zaman? haçan? suallarına cavab olur.

• Baş cümlə əvvəl gəldikdə əlaqə vasitəsi ki tabelilik bağlayıcısı olur. Baş cümlədə o vaxt, onda, o zaman, o vədə, elə bir vaxtda kimi əvəzlik-qəliblər yer alır.
• Budaq cümlə birinci gəldikdə əlaqə vasitəsi o zaman ki, o gün ki, o vaxt ki, nə zaman ki, nə vaxt ki, haçan ki, elə ki bağlayıcı sözləri olur. Baş cümlədəki əvəzlik-qəlib qarşılıq söz kimi qala da bilər, düşə də bilər.

[!IMPORTANT] Xüsusi məqam: Zaman budaq cümləsində bəzən cümlələr ki bağlayıcısı ilə bağlansa da, budaq cümlə birinci gəlir ([●] → [■])! Bunu necə ayırd edəcəksən?

1. İkinci tərəfə (baş cümləyə) asanlıqla onda, o zaman əvəzlik-qəlibini artıra bilirsən.
2. Birinci tərəfdə (budaq cümlədə) adətən təzəcə, elə, indicə, az qalmışdı kimi sözlər işlənir (Təzəcə həyətə çıxmışdıq ki, (onda) yağış başladı).
3. Bu cümləni elə ki bağlayıcı sözü ilə də asanlıqla əvəz edə bilərsən (Elə ki həyətə çıxdıq, yağış başladı).

Nümunələr:

1. O vaxt ki xəbəri eşitdi, sevincindən gözləri parıldadı.
2. Biz mənzil başına yenicə çatmışdıq ki, tufan qopdu.
3. Elə ki zəng vuruldu, hamı sinfə daxil oldu.
4. Qarabağda haçan bahar olsa, onda dağlar gül-çiçəyə bürünər.
5. Nə qədər ki canımda nəfəs var, elm yolunda çalışacağam.
6. O günü həyatım dəyişdi ki, universitetə qəbul xəbərimi aldım.
7. Bir az keçməmişdi ki, qapı döyüldü.
8. Sən elə bir vaxtda köməyimə gəldin ki, çarəsiz qalmışdım.
9. Nə qədər ki hava əlverişlidir, məhsul yığımını gecikdirməməliyik.
10. Səhər açıldımı, kənd əhli tarlalara üz tutacaq.

---

Yer budaq cümləsi ( [●] → [■] )

Yer budaq cümləsi baş cümlədəki işin və ya hərəkətin icra olunduğu məkanı bildirir. Sualları: haraya? harada? haradan?

• Adətən budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gəlir ([●] → [■]).
• Budaq cümlədə haraya (ki), harada (ki), haradan (ki), o yerə ki, o yerdən ki, bir yerə ki, bir yerdə ki bağlayıcı sözləri və bəzən -sa² şəkilçisi işlənir.
• Baş cümlədə isə oraya (ora), orada, oradan əvəzlik-qəlibləri çıxış edir. Əvəzlik-qəlib deyilmədikdə onu asanlıqla yerinə bərpa edə bilərsən.

[!NOTE]

1. Danışıqda haraya, harada, haradan bağlayıcı sözləri adətən hara, harda, hardan, əvəzlik-qəliblər isə ora, orda, ordan kimi qısalaraq tələffüz olunur.
2. Dərsliklərdə verilməsə də, baş cümlənin əvvəl gəldiyi yer budaq cümlələri də mövcuddur (İnsanlar o yerə köçürlər ki, iş imkanları geniş olsun), lakin imtahanda yalnız proqrama uyğun modellər əsas götürülür.
3. Diqqət! Hara təmizdirsə, ora ürəkaçandır tipli cümlələr yer yox, mübtəda budaq cümləsidir (çünki sualı zərfliyin deyil, mübtədanın sualıdır: nə gözəldir? — ora).

Nümunələr:

1. Haraya lazım bilirsiniz, ora da göndərin.
2. Hardan maneə çıxırdı, dərhal tədbir görürdü.
3. Hara məsləhət görürsən, ora da gedək.
4. Bir yerdə ki qarşılıqlı hörmət yoxdur, orada səmimiyyət də olmaz.
5. Harada su axırsa, orada bərəkət və canlanma var.
6. Bir yerdə ki nizam-intizam pozulur, oradan tez uzaqlaşmaq gərəkdir.
7. Hara baxırsan, zəhmətkeş insanlardır.
8. O yerdə ki qədrini bilmirlər, çox qalma.
9. O məkanda ki vaxtilə bataqlıq vardı, indi abad parklar salınıb.

---

Kəmiyyət budaq cümləsi ( [●] → [■] )

Kəmiyyət budaq cümləsi baş cümlədəki hərəkətin və ya əlamətin miqdarını, dərəcəsini bildirir və nə qədər? sualına cavab verir.

• Bu növdə də əsasən budaq cümlə baş cümlədən qabaqda gəlir ([●] → [■]).
• Budaq cümlə baş cümləyə nə qədər, nə qədər ki, hər nə qədər bağlayıcı sözləri ilə bağlanır.
• Baş cümlədə qarşılıq söz kimi o qədər, bir o qədər (də), o qədər də, bir elə əvəzlik-qəlibləri işlənir (işlənmədikdə bərpa olunur).
• Kəmiyyət budaq cümləsi hərəkətin miqdarı ilə yanaşı, bəzən əlamətin kəmiyyət dərəcəsini də göstərə bilər (Hava nə qədər şaxtalı idisə, otaq bir o qədər isti idi).

Nümunələr:

1. Nə qədər arzulayırsan, o qədər istirahət et.
2. Ölkənin iqtisadiyyatı nə qədər güclü olsa, vətəndaşlar bir o qədər firavan yaşayarlar.
3. O nə qədər bacarırdısa, qaçdı.
4. Sağlamlığına nə qədər diqqət yetirsən, o qədər gümrah qalarsan.
5. Nə qədər çox mütaliə etsən, nitqin bir o qədər zənginləşər.

---

Səbəb budaq cümləsi ( [■] → [●] )

Səbəb budaq cümləsi baş cümlədəki işin, hərəkətin və ya əlamətin yaranma səbəbini açıqlayır. Sualları: niyə? nə üçün? nəyə görə? nə səbəbə?

• Baş cümlə hər zaman budaq cümlədən əvvəl gəlir ([■] → [●]).
• Əlaqə vasitələri: ki, çünki, ona görə ki, ondan ötrü ki bağlayıcılarıdır.
• Baş cümlədə ona görə, ondan ötrü, o səbəbə kimi əvəzlik-qəliblər işlənə bilər.
• Təkcə hərəkətin deyil, əlamətin səbəbini də bildirə bilər (Şuşanın havası təmizdir, çünki sıx meşələrlə əhatə olunub).
• Bağlayıcısız (yalnız intonasiya ilə) da bağlana bilər; bu zaman araya çünki bağlayıcısını asanlıqla artıra bilərsən.
• Sadələşmə forması: feli sifət (və ya tərkibi) + qoşma (-dığı üçün, -dığına görə, səbəbindən).

[!TIP] Unutma: Çünki bağlayıcısı universal deyil! Digər bağlayıcılar bir neçə növə xidmət edə bildiyi halda, çünki yalnız və yalnız səbəb budaq cümləsində əlaqə vasitəsi olur.

Nümunələr:

1. Dostum dərslərini əla oxuyurdu, çünki qarşısına böyük məqsəd qoymuşdu.
2. Eşq olsun o məktəbə ki, vətənə layiqli övladlar yetişdirib.
3. Səyahətə çıxa bilmədik, hava kəskin pisləşdi.

---

Məqsəd budaq cümləsi ( [■] → [●] )

Məqsəd budaq cümləsi baş cümlədəki iş və hərəkətin hansı qayə və niyyətlə edildiyini bildirir. Sualları: niyə? nə üçün? nə məqsədlə?

• Baş cümlə hər zaman budaq cümlədən qabaqda gəlir ([■] → [●]) və əlaqə vasitəsi kimi ki bağlayıcısından istifadə olunur.
• Baş cümlədə əvəzlik-qəlib kimi ona görə, ondan ötrü, o məqsədlə sözləri işlənir.
• Sadələşmə forması: məsdər (və ya tərkibi) + üçün qoşması.

Nümunələr:

1. Müəllim qaydaları ona görə bir daha izah etdi ki, şagirdlər mövzunu tam mənimsəsinlər.
2. Ovçu kolun arxasında gizləndi ki, ceyranı hürkütməsin.
3. Biz bura yığışmamışıq ki, vaxtımızı boş söhbətlərə xərcləyək.
4. Doğru addım atıb buraya gəlmisən ki, sənətin sirlərinə yiyələnəsən.
5. Biz sizə o məqsədlə müraciət edirik ki, xeyirxah layihəmizə dəstək olasınız.
6. Gənclər meydana ona görə toplaşmışdı ki, bayram sevincini birgə yaşasınlar.
7. Sürücü maşını kənara çəkdi ki, təcili yardıma yol versin.

---

Səbəb və məqsəd budaq cümlələrinin müqayisəsi

Bu iki növ ilk baxışdan oxşar görünsə də, aralarında çox kəskin fərqlər var:

Müqayisə üçün bax:

• Kəndə ona görə tələsirdim ki, (nə səbəbə?) anam xəstələnmişdi. → Səbəb (xəstələnmə artıq baş verib; anam xəstələndiyi üçün tələsirdim).
• Kəndə ona görə tələsirdim ki, (nə məqsədlə?) anama baş çəkim. → Məqsəd (baş çəkmək gələcək niyyətdir; anama baş çəkmək üçün tələsirdim).

---

Şərt budaq cümləsi ( [●] → [■] , [■] → [●] )

Şərt budaq cümləsi baş cümlədəki işin hansı şərt daxilində baş tutacağını və ya tutmayacağını bildirir və hansı şərtlə? sualına cavab verir.

• Əsas qrammatik göstəricisi felin şərt şəkli şəkilçisidir: -sa, -sə.
• Budaq cümlə baş cümləyə əgər, hərgah, madam ki, indi ki, bir halda ki şərt bağlayıcıları ilə bağlana bilər. Bu zaman adətən budaq cümlə birinci gəlir ([●] → [■]).
• Baş cümlə əvvəl gəldikdə ([■] → [●]) əlaqə vasitəsi ki bağlayıcısı olur və baş cümlədə bu şərtlə, o şərtlə, bir şərtlə qəlib sözləri işlənir.
• Şərt budaq cümləsi yalnız intonasiya ilə də yarana bilər (Zəhmət çəkirsən, bəhrəsini də görəcəksən → Əgər zəhmət çəkirsənsə, bəhrəsini də görəcəksən).
• Şərt budaq cümləsi baş cümlədəki ayrıca bir üzvü deyil, ümumi məzmunu əhatə etdiyi üçün əksərən sadələşmir.
  İstisna: Bir şərtlə ki qəlibli cümlələri sadələşdirmək mümkündür (Sənə o şərtlə icazə verərəm ki, vaxtında qayıdasan → Vaxtında qayıdacağın şərtilə sənə icazə verərəm).

Nümunələr:

1. İmtahanları uğurla versəydim, bu yay ürəyimcə dincələcəkdim.
2. Zəhmət çəkməsək, heç bir uğur qazana bilmərik.
3. Hərgah borcunu vaxtında qaytarsa, aramızda inciklik olmaz, yox əgər yubatsa, münasibətimiz korlanacaq.
4. Nəzakət göstərsən, qarşılığında hörmət görərsən.
5. Mən bu sənədi o şərtlə imzalayaram ki, bütün bəndlərə əməl edəsiniz.

---

Qarşılıq-güzəşt budaq cümləsi ( [●] → [■] )

Qarşılıq-güzəşt budaq cümləsində baş və budaq cümlənin məzmunları bir-biri ilə qarşılaşdırılır, ziddiyyət təşkil edir və ya tərəflərdən biri digərinin qarşısında güzəştə gedir.

• Bu növ də baş cümlədəki hər hansı bir üzvün sualına deyil, ümumi məzmuna aid olur.
• Həmişə budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gəlir ([●] → [■]).
• Əlaqə vasitələri:
  • Budaq cümlədə nə qədər bağlayıcı sözü, -sa, -sə şəkilçisi və da, də, belə ədatları işlənir (Hava nə qədər şaxtalı olsa da, gəzintini təxirə salmadıq). Bəzən bağlayıcı söz işlənməyə də bilər (Yorulsam belə, işi yarımçıq qoymayacağam).
  • Budaq cümlədə hərçənd, hərçənd ki, doğrudur, düzdür modal tipli sözləri, baş cümlədə isə amma, ancaq, lakin, fəqət qarşılaşdırma bağlayıcıları işlənir (Hərçənd yol uzaq idi, amma vaxtında çatdıq).
• Xəbərlərin təsdiq/inkarlığı: Çox vaxt tərəflərdən birinin xəbəri təsdiqdə, digərininki isə inkarda olur.
• İsmi xəbərlə də işlənə bilər (Düzdür, məsələ qəlizdir, ancaq həll etmək olar).
• Sadələşmə: Sadələşəndə budaq cümlə xüsusiləşmiş zərfliyə çevrilir (-mağına baxmayaraq, -dığı halda şəkilçiləri ilə).

[!NOTE]

1. Qarşılaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlənin əvvəlinə hərçənd, düzdür, doğrudur sözlərindən birini artırsan, cümlə dərhal qarşılıq-güzəşt budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümləyə çevrilir (Biz tələsdik, amma qatara çatmadıq [tabesiz] → Doğrudur, biz tələsdik, amma qatara çatmadıq [tabeli]).
2. Da, də, belə ədatları bəzən budaq cümlənin lap sonunda deyil, daxilində də yerləşə bilər (Kəndə də getsə, dərslərini oxumalıdır).

Nümunələr:

1. Nə qədər xahiş-minnət etdimsə də, qərarını dəyişmədi.
2. Məni tənbeh edib cəzalandırsalar belə, həqiqəti gizlətməyəcəyəm.
3. Ağsaqqal nə qədər öyüd versə də, gənc qulaq asmadı.
4. İnsan nə qədər varlı olsa da, mədəniyyəti yoxdursa, hörmət görməz.
5. Hara qaçır-qaçsın, ədalət məhkəməsindən yayına bilməyəcək.
6. Sabah hava yağışlı da olsa, bağdakı ağacları budayacağam.
7. Üstünə qışqırsan da, tükü belə tərpənməzdi.
8. Dünya dağılsa da, mən əqidəmdən dönmərəm.
9. Araya illər, məsafələr girsə də, dostluğumuz sarsılmazdır.

---