Sadə cümlənin növləri

Gündəlik danışıqda bəzən «Zəng çalındı», bəzən sadəcə «Dərsə gecikirlər», bəzən isə bircə kəlmə ilə «Bəli» deyirik. Hər üç halda fikir tam çatdırılır, lakin cümlələrin quruluşu tamamilə fərqlidir.

Sintaksis bölməsində şəxs dedikdə cümlənin mübtədası nəzərdə tutulur. Sadə desək, cümlədə işi görən şəxsin bilinib-bilinməməsi cümlənin növünü təyin edir:

• Mübtədası olan cümlələrə şəxsli cümlələr deyilir.
• Mübtədası olmayan və bərpası mümkün sayılmayan cümlələrə isə şəxssiz cümlələr deyilir.

Bundan başqa, cümlələr iki başlıca təməl üzərində qurulur:

1. Xəbər əsasında formalaşanlar: müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli və şəxssiz cümlələr.
2. Mübtəda əsasında formalaşanlar: adlıq cümlələr.

İkinci dərəcəli üzvlərin iştirakına görə bölgü

Sadə cümlələr tərkibindəki üzvlərin sayına və növünə görə iki qrupa bölünür:

• Müxtəsər cümlələr: Yalnız baş üzvlərdən (mübtəda və xəbərdən) təşkil olunur. İkinci dərəcəli üzv qətiyyən işlənmir:
  • Təkcə xəbərdən ibarət: Dinlədim. / Mehriban dostumdur.
  • Təkcə mübtədadan ibarət: Dəniz sahili. / Meşə cığırı.
  • Həm mübtəda, həm xəbərdən ibarət: Biz çatdıq.
• Geniş cümlələr: Baş üzvlərlə yanaşı, tərkibində ən azı bircə dənə də olsa ikinci dərəcəli üzv (tamamlıq, təyin, zərflik) işlənən cümlələrdir: Dəyərli yoldaşdır. / Dəftəri vermə. / Gecə vaxtı qardaşını səslə.

---

1. Müəyyən şəxsli cümlə

Mübtəda və xəbər cümlənin iki qütbünü və qrammatik əsasını formalaşdırır. Nitqimizdə işlətdiyimiz cümlələrin böyük hissəsi müəyyən şəxslidir.

Mübtədası göz qabağında olan və ya asanlıqla bərpa edilə bilən sadə cümlələr müəyyən şəxsli cümlə adlanır: Kimsə həyətdə cəld addımlayırdı.

Əsas qayda: Cümlədə mübtəda varsa, o cümlə birmənalı olaraq müəyyən şəxslidir.

Mübtəda buraxıldıqda isə onu şəxs sonluqlarına görə asanlıqla yerinə qoya bilərsən:

• I şəxs (tək, mən): Hər səhər meydana tək qaçıram (mən).
• I şəxs (cəm, biz): Yığıncaqda qərar verdik (biz).
• II şəxs (tək, sən): Qalx, təzim et ustadın qarşısında (sən).
• II şəxs (cəm, siz): Gərək tədbirə vaxtında gələsiniz (siz).
• III şəxs (tək, o): Mübtədanı mətnin və ya əvvəlki cümlənin köməyilə bərpa etmək mümkündür: — İnsan da kədərdən saralarmı, ata? — Saralar, qızım, saralar! (İkinci cümlədə mübtəda yoxdur, lakin əvvəlki cümləyə görə İnsan / o saralar şəklində dərhal bərpa olunur).

---

2. Qeyri-müəyyən şəxsli cümlələr

İş və ya hərəkətin qeyri-müəyyən şəxslər qrupu tərəfindən icra edildiyini bildirən cümlələrdir: Bu xəbəri rəhbərliyə yetirdilər. / Bizi yol ayrıcında qarşıladılar.

• Mübtəda olmur və onu dəqiq təyin etmək mümkün deyil, çünki işi görən bir nəfər yox, qeyri-müəyyən şəxslərdir: Tezliklə yola düşəcəklər. / Deyəsən, qonaqları gətirirlər.
• Modal sözlərlə işlənmə: Bəzilərində elə bil, sanki, deyəsən, guya ki kimi modal sözlər işlənir. Bu zaman icraçı sadəcə qeyri-müəyyən deyil, qeyri-real xarakter alır və cümləyə qeyri-real məzmun çalığı gəlir: Elə bil, çiynimdən ağır yük götürdülər. / Sanki, arxamca danışırlar.
• Xəbərin forması: Bütün qeyri-müəyyən şəxsli cümlələrin xəbəri III şəxsin cəmində olur.
• Diqqət: Xəbəri III şəxsin cəmində olan hər cümlə qeyri-müəyyən şəxsli deyil:
  • Onlar gəldilər → Mübtədası olduğu üçün müəyyən şəxslidir.
  • Gəldilər → İcraçının kimliyi naməlum qaldığından qeyri-müəyyən şəxslidir.
• Həm müxtəsər (Yola saldılar), həm də geniş (Əşyalarını toplayıb mənzilə yollandılar) quruluşda ola bilir.

---

3. Ümumi şəxsli cümlələr

İş və ya hökmün konkret bir nəfərə deyil, istisnasız hamıya aid olduğunu bildirən cümlələrdir: Xəstəyə əl qaldırmazlar. / Gənclik çağında nəsihətə qulaq asmazlar?

• Ümumiləşmiş məna: Fikir ümuma şamil edilir, hamı üçün keçərli olan həyati bir qaydanı əks etdirir.
• İfadə mənbəyi: Əksərən atalar sözləri, məsəllər və aforizmlərdən ibarət olur: Tənbələ iş buyur, sənə ağıl öyrətsin. / Keçmişə qələm çəkərlər.
• Xəbərin forması: Xəbər daha çox II şəxsin təkində (Meşəyə girəndə təmiz hava duyursan) və ya III şəxsin cəmində (Pillələri tələsmədən qalxarlar) formalaşır.
• Zaman forması: Xəbərdə əsasən qeyri-qəti gələcək zaman şəkilçiləri (-ar/-ər, -maz/-məz) işlənir: Mərdin çörəyini yeyərlər. / Böyüyə salam verərlər.
• Ümumi şəxsli cümlələrdə mübtədanın olmaması heç bir halda yarımçıqlıq sayılmır.
• Adətən geniş olur, lakin müxtəsər də işlənə bilər: Gərək şadlanasan, vəssalam.

Mühüm fərq: Əgər atalar sözünün içində mübtəda varsa, o cümlə ümumi şəxsli deyil, müəyyən şəxsli cümlədir: Dost dar gündə tanınar. (Tanınan kimdir? — Dost).

---

4. Şəxssiz cümlə

Mübtədası olmayan və xəyalən belə bərpa edilməsi qeyri-mümkün olan sadə cümlələr şəxssiz cümlə adlanır: Sözümdən incidi. / Ərizəyə dünən baxıldı.

Qeyri-müəyyən və ümumi şəxsli cümlələrdə işin icraçısı təsəvvür edilsə də, şəxssiz cümlədə heç bir icraçı təsəvvürə gəlmir.

• Xəbərin forması: Xəbər həmişə III şəxsin təkində olur.
• Xəbərin ifadə vasitələri:
  • İsmi xəbərli şəxssiz cümlələr: İsimlər, bəzi zərflər və ismi birləşmələrlə ifadə olunur: Soyuq, sazaqlı bir axşam idi. / Günün günorta çağı idi. / Deyəsən, axşamdır.
  • Feili xəbərli şəxssiz cümlələr: Frazeoloji birləşmələr və feilin şəxssiz növü ilə qurulur: Zəhləm gedir. / Bizim bağlarda xurmaya rast gəlinmir. / Sabah sənədlərə baxılacaq. / Uşağın getməyinə icazə verildi.
• Həm müxtəsər (Səhər idi. / Xoşum gəlir.), həm də geniş (Dünən çox gec idi. / Bu qaydalardan artıq dərsliklərdə istifadə olunmur.) ola bilir.

---

5. Adlıq cümlələr

Xəbəri iştirak etməyən, sadəcə əşya və ya hadisənin adını çəkməklə onun varlığını təsdiq edən cümlələrdir: Yenə həmin bağça… Gözəl güllər… Ay işığı…

• Mübtəda əsasında formalaşır.
• Baş üzv (mübtəda) adlıq halda olan isimlərlə və ya ismi birləşmələrlə ifadə edilir.
• Əsasən bədii üslubda, dram əsərlərinin remarkalarında, şeirlərdə, qəzet və jurnal məqalələrində duyğu və düşüncələri yığcam və təsirli çatdırmaq üçün işlədilir.
• Həm müxtəsər (Gəncə… Çinarların kölgəsi…), həm də geniş (Qədim bir şəhər… Dar cığırlar…) şəkildə qarşıya çıxır.

---

6. Söz-cümlə

Cümlə üzvlərinə ayrılmayan (üzvlənməyən), tək bir sözdən və ya sabit söz birləşməsindən ibarət olub bütöv bir fikri ifadə edən cavab cümlələridir: Tapşırığı yazmısan? — Əlbəttə.

Söz-cümlələr köməkçi nitq hissələri ilə formalaşır:

1. Ədatlarla: hə, bəli, yox, xeyr, əsla, qətiyyən, heç, heç də.
   — Şəhərə gedirsən? — Bəli! / — Məndən incidin? — Əsla!
2. Modal sözlərlə: əlbəttə, sözsüz, baş üstə, göz üstə, şübhəsiz, yəqin ki.
   — Dərsi öyrənmisən? — Əlbəttə. / — Sabah gələcək? — Yəqin ki.
3. Nidalarla: ah, aha, oho, ey, əfsus, bəh-bəh, paho, of, ax.
   — Bizi gəzintiyə aparacaqlar. — Paho! / — Çox yoruldun? — Of…
4. Bir neçə köməkçi nitq hissəsinin birləşməsi ilə: Bəli, əlbəttə.

Söz-cümlələr müxtəlif cümlə növlərinin yerində işlənir:

• Müəyyən şəxsli cümlə əvəzində: — Dərsə hazırsan? — Xeyr.
• Şəxssiz cümlə əvəzində: — İclas vaxtıdır? — Bəli.
• Tabesiz mürəkkəb cümlə əvəzində: — Gecə keçir, yollar boşalır… — Hə…
• Tabeli mürəkkəb cümlə əvəzində: — Sənə kömək etsəm, etiraz etməzsən ki? — Yox!

Yadda saxla:

• Söz-cümlənin yanına hər hansı üzvlənən söz (məsələn, xəbər) artırılarsa, o artıq söz-cümlə yox, yarımçıq cümlə sayılır: — Dərsi oxumusan? — Əlbəttə, oxumuşam.
• Söz-cümləyə xitab artırıldıqda isə quruluş dəyişmir, yenə söz-cümlə olaraq qalır (çünki xitab cümlə üzvü deyil): — Qalib gələrik? — Əlbəttə, qardaşım!

---

---