Xitab və ara sözlər

Danışarkən kimisə səsləyirik və ya fikrimizə münasibət bildiririk. Məsələn, dostum deyə səslənir, əlbəttə deyərək fikrimizi təsdiqləyirik. Bu cür sözlər cümlənin digər sözləri ilə sintaktik əlaqə yaratmır. Sadə desək, onlar heç bir cümlə üzvündən asılı olmur və heç bir üzvü idarə etmir. Qrammatikada belə vahidlərə cümlə üzvləri ilə qrammatik əlaqədə olmayan sözlər deyilir. Bu qrupa xitablar və ara sözlər daxildir. Hər iki vahid suala cavab vermir və müstəqil cümlə üzvü kimi təhlil olunmur.

Xitab cümlədə müraciət edilən şəxsi və ya obyekti bildirir. Sadə desək, xitab səsin, sözün kimə yönəldiyini göstərir. Məsələn: Ay oğul, dərslərini vaxtında hazırla. Bu cümlədə ay oğul ifadəsi müraciət məqsədi daşıyır və qrammatik əlaqəyə girmir.

Xitabın əsas xüsusiyyətlərini addım-addım nəzərdən keçir:

1. Əlaqəsi və sintaktik vəzifəsi: Xitab cümlədəki digər sözlərlə yalnız məna bağlılığı yaradır. Heç bir sözlə uzlaşma, idarə və ya yanaşma əlaqəsinə girmir. Buna görə də heç vaxt cümlə üzvü olmur və heç bir suala cavab vermir.

2. Quruluşu: Xitablar quruluşuna görə iki növə ayrılır:

   • Sadə xitablar: Tək bir sözlə ifadə olunur. Məsələn: Ata, kitabımı gətir.
   • Mürəkkəb xitablar: Söz birləşmələri ilə ifadə olunur. Məsələn: Əziz anam, hər zaman səninləyəm. yaxud Mənim dostum, gəl dərsi birlikdə oxuyaq.

3. İfadə vasitələri və halı: Xitablar əsasən isim və isimləşmiş sözlərlə ifadə edilir. Xitab həmişə adlıq halda işlənir.

4. Vurğu qaydası: Söz xitab kimi işləndikdə vurğu, adətən, bir heca əvvələ keçir. Məsələn: Ramin gəldi cümləsində vurğu son hecadadır. Ra'min, dərhal bura gəl! dedikdə isə vurğu ilk hecaya keçir. Bəzi hallarda bu vurğu qaydası pozula bilər: Ay Ramin, tapşırığı yazdınmı? və ya Gözəl Vətə'n, səninlə qürur duyuram.

5. Ünvanlandığı obyekt: Xitab ən çox insanlara yönəlir. Bədii əsərlərdə isə cansız varlıqlara da müraciət oluna bilər. Məsələn: Dağlar, niyə duman içindəsiniz?

6. Xitab ola bilənlər və ola bilməyənlər:

   • Əvəzliklər və təsriflənən feillər heç vaxt xitab ola bilmir.
   • Məsdər, feili bağlama, məsdər tərkibi və feili bağlama tərkibi xitab vəzifəsində işlənmir.
   • Feili sifət və feili sifət tərkibləri isə isimləşərək xitab ola bilir. Məsələn: Oxuyanlar, imtahana yaxşı hazırlaşın. yaxud Mənə səs verənlər, etimadınızı qoruyacağam.

7. Nidalarla işlənməsi: Xitablar çox vaxt ey, ay, a, hey kimi nidalarla birlikdə işlənir. Vergül həmin nida ilə xitabın birləşməsindən sonra qoyulur: Ey insan, təbiəti qoru! İntonasiyadan asılı olaraq nida təkbaşına xitab rolunda çıxış edərsə, vergül nidadan dərhal sonra yazılır: Ey, insan, ətrafına diqqətlə bax!

Ara söz danışanın söylədiyi fikrə münasibətini ifadə edir. Məsələn: Nəhayət, yarışın qalibləri elan olundu. Bu cümlədəki nəhayət sözü cümləyə danışanın nəticə münasibətini qatır.

Ara sözlərin quruluş formaları

Ara sözlər quruluşuna görə üç formada işlənir:

• Söz şəklində: Məncə, bu cavab doğrudur. yaxud Bəlkə, sabah bizimlə getdin.
• Söz birləşməsi şəklində: Mənim fikrimcə, məsələ artıq həll olunub. yaxud Sözün doğrusu, bu təklif xoşuma gəldi.
• Cümlə şəklində: Bu cür ara sözlərdə müəyyən qədər xəbərlik əlaməti hiss olunur. Məsələn: Deyəsən, yağış yağacaq., Sən demə, qonaqlar artıq gəlib., Necə deyərlər, güc birlikdədir., Qəribədir, o da bu barədə danışmadı.

Ara sözlərin məna növləri

Xitab və ara sözlər cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda işlənə bilər. Durğu işarələri onların cümlədəki yerindən asılı olaraq belə qoyulur:

1. Cümlənin əvvəlində gəldikdə:

   • Xitabdan və ya ara sözdən dərhal sonra vergül qoyulur.
   • Xitab xüsusi yüksək intonasiya ilə deyildikdə nidadan istifadə oluna bilər.
   • Nümunələr: Sevgilim, sözlərimə diqqətlə qulaq as. Dağlar! Zirvəniz necə də ucadır. Demək, sabah hamımız birlikdə toplaşırıq.

2. Cümlənin ortasında gəldikdə:

   • Həm xitabın, həm də ara sözün hər iki tərəfindən vergül qoyulur.
   • Nümunələr: Nədəndir, sevgilim, bu qədər nigaransan? Bu qələbə, həqiqətən, hamımızı sevindirdi.

3. Cümlənin sonunda gəldikdə:

   • Xitabdan və ya ara sözdən əvvəl vergül qoyulur.
   • Cümlənin sonunda isə məqsəd və intonasiyaya uyğun durğu işarəsi (nöqtə, sual, nida) yazılır.
   • Nümunələr: Sən də məni tək qoydun, gülüm? Sabah hamı imtahana gələcək, deyəsən.

Durğu işarələri xitab və ara sözləri digər üzvlərdən ayıran nitq fasiləsini göstərir.

Xitab və mübtədanın fərqi

Formaca xitab ilə mübtəda bir-birinə çox bənzəyir, çünki hər ikisi adlıq halda olur. Lakin aralarında kəskin fərqlər var:

• Mübtəda cümlə üzvüdür, xəbərlə uzlaşır və kim? nə? hara? sualına cavab verir.
• Xitab isə heç bir suala cavab vermir, heç bir sözlə sintaktik əlaqəyə girmir və xüsusi çağırış intonasiyası ilə ayrılır.
• Müqayisə et:
  • Xitab: Baş alıb gedirsən hayana, ceyran? (Burada ceyran müraciətdir, suala cavab vermir).
  • Mübtəda: Nə gözəl yaraşır muğana ceyran. (Burada ceyran nə? sualına cavab verən mübtədadır).

Ara söz və modal sözün fərqi

Bu iki anlayışı bir-biri ilə qarışdırma:

• Modal söz morfologiyanın, yəni nitq hissələrinin terminidir. Yalnız tək söz şəklində mövcuddur.
• Ara söz isə sintaksisin terminidir.
• Ara sözlər əsasən modal sözlərlə ifadə olunsa da, həm tək söz, həm söz birləşməsi, həm də cümlə formasında işlənə bilir.