Sintaksis
Cümlənin həmcins üzvləri
Bir cümlə iləEyni cümlə üzvünə bağlanıb eyni suala cavab verən bərabərhüquqlu sözlərə həmcins üzvlər deyilir.
Nə deməkdir
Gündəlik danışıqda bazarlıq edərkən deyirik: «Alma, armud və heyva aldım». Diqqət etsən, hər üç meyvə eyni hərəkətə aiddir və eyni suala cavab verir.
Sadə desək, cümlədə bir-birindən asılı olmayan, eyni vəzifəni bölüşən sözlərə həmcins üzvlər deyilir.
Adətən cümlə üzvləri arasında tabelilik əlaqəsi olur. Məsələn, mübtəda ilə xəbər, tamamlıqla xəbər, zərfliklə xəbər və ya təyinlə təyinlənən söz bir-birinə tabedir.
Lakin həmcins üzvlər bir-birinə əsla tabe olmur. Biri digərini açıqlamır və ya idarə etmir. Onların arasında bərabərhüquqlu tabesizlik əlaqəsi mövcuddur.
Gəlin nümunələr üzərində yoxlayaq:
- Sevinc, Lalə və Reyhan çox mehriban rəfiqədirlər. (Burada Sevinc, Lalə, Reyhan həmcins mübtədalardır.)
- Ağ, qırmızı, sarı güllər otağı bəzəyirdi. (Burada ağ, qırmızı, sarı həmcins təyinlərdir.)
Həmcins üzvlərin əsas xüsusiyyətləri
- Bağlanma yolları: Həmcins üzvlər bir-birinə ya təkcə intonasiya ilə, ya da intonasiya və tabesizlik bağlayıcıları ilə bağlanır.
- Təkcə intonasiya ilə: O durdu, əl-üzünü yudu, getdi.
- İntonasiya və bağlayıcı ilə: O durdu da, əl-üzünü yudu da, getdi də.
- Bütün cümlə üzvləri həmcins ola bilər: Cümlənin beş üzvünün beşi də (mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik) həmcins kimi işlənə bilər.
- İkiqat əlaqə prinsipi: Həmcins üzvlər öz aralarında tabesizlik, bağlandıqları əsas üzvlə isə tabelilik əlaqəsində olurlar.
- Vergül qaydası: Və, ilə bağlayıcıları istisnadır. Digər tabesizlik bağlayıcıları ilə bağlanan həmcins üzvlərin arasında həmişə vergül qoyulur.
- Təsdiq və inkar: Həmcins xəbərlərdən biri təsdiqdə, digəri isə inkarda işlənə bilər: O gəldi, amma getmədi.
- Ayrı-ayrı təyinlər: Həmcins üzvlərin hər birinin özünəməxsus ayrıca təyini ola bilər: Müəllim və böyük qızı Jalə bizə gəldi.
- Xüsusi sözlər xəbər kimi: Yox, deyil sözləri cümlədə həmcins xəbər vəzifəsində çıxış edə bilər:
- Bu hədiyyə sənin üçün yox, qardaşın üçün alınıb.
- Bu detal telefon üçün deyil, kompyuter üçün gətirilib.
- Təkrarlanan sözlərə diqqət: Cümlədə hissi gücləndirmək üçün dalbadal deyilən sözlər həmcins sayılmır. Məsələn, Danışma, danışma, bala və ya Gülmə, gülmə, qızım cümlələrindəki təkrar feillər həmcins üzv deyil.
Həmcins təyinlər və qeyri-həmcins təyinlər
Cümlə üzvləri arasında təyinlər fərqli xüsusiyyətə malikdir. Təyinlər iki cür olur: həmcins təyinlər və qeyri-həmcins təyinlər.
| Təyinin növü | Əlaqəsi və xüsusiyyəti | Durğu işarəsi / Bağlayıcı | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Həmcins təyinlər | Hər biri birbaşa eyni ada aid olur, bərabər hüquqludur | Aralarında vergül və ya bağlayıcı olur | Gözəl və göyçək qızlar gəlmişdi. |
| Qeyri-həmcins təyinlər | Biri digərini təyin edir, yanaşma əlaqəsində olur | Aralarında vergül və ya bağlayıcı olmur | Qırmızı yaylıqlı qadın. <br> Həmin o gözəl məktəb binasını deyirəm. |
Qeyri-həmcins təyini necə tanıyaq?
Yoxla: Əgər yanaşı duran iki təyinin arasında vergül və ya tabesizlik bağlayıcısı yoxdursa, onlar qeyri-həmcins təyindir.
Gəlin səbəbinə baxaq:
- Qırmızı yaylıqlı qadın ifadəsində qırmızı sözü qadını yox, onun yaylıqını təyin edir. Yaylıqlı sözü isə birbaşa qadın sözünü təyin edir.
- Həmin o gözəl məktəb binasını deyirəm cümləsində zəncirvari asılılıq var: həmin sözü o təyinini, o təyini gözəl təyinini, gözəl təyini isə bina tamamlığını təyin edir.
Həmcins üzvlərdə ümumiləşdirici sözlər
Bütün həmcins üzvlərə aid olub onların mənasını ümumiləşdirən cümlə üzvünə ümumiləşdirici söz deyilir.
Məsələn:
- Hamı: atası, əmisi, bacısı və dayıları onu axtarırdı. (Burada hamı ümumiləşdirici sözdür.)
- Nə məktəb direktorları, nə müəllimlər – heç kəs yaxşı maaş almır. (Burada heç kəs ümumiləşdirici sözdür.)
Ümumiləşdirici sözlərdə durğu işarələri
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən həm əvvəl, həm də sonra gələ bilər:
- Əvvəl gələrsə: Ümumiləşdirici sözdən sonra qoşa nöqtə (:) qoyulur.
- Hər yerdə: məktəbdə, xəstəxanada, bağçada təmir gedirdi.
- Sinifdəkilər: Lalə, Həsən və Günel ayağa qalxdılar.
- Sonra gələrsə: Həmcins üzvlərdən sonra (ümumiləşdirici sözdən əvvəl) tire (–) qoyulur.
- Almanı, armudu, heyvanı – meyvələri səbətə yığdı.
- Lalə, Həsən və Günel – sinifdəkilər ayağa qalxdılar.
- Evdə, həyətdə, küçədə – hər yerdə onu axtarırdılar.
- «Yəni», «məsələn» bağlayıcıları işləndikdə: Əgər ümumiləşdirici sözdən dərhal sonra yəni, məsələn bağlayıcıları gələrsə, bu bağlayıcılardan əvvəl vergül (,), sonra isə qoşa nöqtə (:) qoyulur.
- Ağac növləri, yəni: şam, fıstıq, göyrüş qapı üçün yararlıdır.
- Mən bir çox dilləri, məsələn: rus, ingilis, alman, Azərbaycan, talış dillərini bilirəm.
- «Bir sözlə» yekunlaşdırıcı sözü işləndikdə: Həmcins üzvlərdən sonra gələn ara sözdən (bir sözlə) əvvəl tire (–), sonra isə vergül (,) qoyulur.
- Kitabı, qələmi, dəftəri, pozanı – bir sözlə, çantanı bura gətir.
Həmcins üzvlərdə şəkilçi və qoşmaların ixtisarı
Danışığı və yazını yüngülləşdirmək üçün həmcins üzvlərdəki bəzi şəkilçilər ixtisar edilir. Qaydaya görə, sonuncu sözdəki şəkilçi saxlanılır, əvvəlki üzvlərdəkilər isə atılır.
| İxtisar olunan ünsür | Qaydası və nümunəsi |
|---|---|
| Hal şəkilçiləri | Telefon(u) və saatı götür. |
| Cəm şəkilçiləri | Dağ(lar), daş(lar) və dərələr suya möhtacdır. |
| Mənsubiyyət şəkilçiləri | Ata(m), ana(m), bacı(m) və qardaşım bizə gəldilər. |
| Şəxs sonluqları | Mən, ilk növbədə, ata(yam), müəllim(əm) və qardaşam. |
| «İdi», «imiş» hissəcikləri | Təkdə yalnız hissəcik atılır: O yazır(dı) və oxuyurdu. <br> O yazıb(mış) və oxuyubmuş. <br> Cəmdə həm hissəcik, həm də cəm şəkilçisi atılır: Onlar yazır(dılar), oxuyurdular. |
| Qoşmalar («ilə», «üçün», «ötrü») | Sən Ramin, Ramil və Ramillə get. <br> Atam ana və bacım üçün hədiyyə almışdır. |
Xüsusi hallar və qadağalar
- Şəkilçilərin birgə ixtisarı: Bəzən bir neçə qrammatik şəkilçi (cəm, mənsubiyyət, hal, xəbərlik) eyni anda ixtisar oluna bilər: Ana və bacılarımızdandır.
- Xəbərin ixtisarı: Mürəkkəb cümlələrdə ikinci tərəfin xəbəri ixtisara düşə bilər: Onun atası da hündür idi, anası da. (burada hündür idi xəbəri ixtisar olunub).
- İxtisarı qadağan olan şəkilçilər: Həmcins feillərdə zaman və feilin şəkillərinin şəkilçiləri heç vaxt ixtisar olunmur. Məsələn, Mən dərsi bundan sonra vaxtında oxuyacaq və yazacağam cümləsində zaman şəkilçisini ata bilməzsən.
Xəbərin həmcins mübtədalarla uzlaşması
Həmcins mübtədalar müxtəlif şəxslərdə olduqda xəbərin hansı şəxsə düşəcəyini dəqiq qaydalar müəyyən edir:
1. Tərkibdə I şəxs olduqda
Həmcins mübtədalardan biri I şəxsdə (mən, biz) olarsa, xəbər mütləq I şəxsin cəmində işlənir:
- Mən və sən ➔ sabah getməliyik
- Mən və o ➔ sabah getməliyik
- Mən və siz ➔ sabah getməliyik
- Mən, sən və o (Akif) ➔ sabah getməliyik
- Biz və siz ➔ sabah getməliyik
- Onlar və biz ➔ sabah getməliyik
2. Tərkibdə I şəxs olmayıb, II və III şəxslər olduqda
Mübtədalar arasında I şəxs yoxdursa, yalnız II və III şəxslər (sən, siz, o, onlar) birləşirsə, xəbər II şəxsin cəmində işlənir:
- Sən və o (Akif) ➔ sabah getməlisiniz
- Siz və onlar ➔ sabah getməlisiniz
- Siz və o ➔ sabah getməlisiniz
- Onlar və sən ➔ sabah getməlisiniz
3. Bütün mübtədalar III şəxsdə olduqda
Həmcins mübtədaların hamısı III şəxsdə olan sözlərlə ifadə edildikdə xəbər mübtədanın bildirdiyi anlayışın növünə görə tənzimlənir:
- İnsan anlayışı bildirəndə: Xəbər yalnız cəmdə olur.
- Gülşən, Təhminə və Nigar 11-ci sinifdə oxuyurlar.
- Heyvan anlayışı bildirəndə: Xəbər həm təkdə, həm də cəmdə işlənə bilər.
- İt və pişik dost ola bilməz (bilməzlər).
- Cansız əşya bildirəndə: Xəbər yalnız təkdə olur.
- Son dövrlər şəhərimizdə məktəb, xəstəxana və bağçalar tikilir.
Yadda saxla
- Təkrarlanan feillər: Təsir gücünü artırmaq üçün təkrarlanan sözlər (danışma, danışma, gülmə, gülmə) həmcins üzv sayılmır.
- Təyinin fərqi: Yanaşı gələn təyinlər arasında vergül və ya bağlayıcı yoxdursa, onlar qeyri-həmcins təyinlərdir.
- İxtisar qadağası: Zaman və feilin şəkillərinin şəkilçiləri həmcins üzvlərdə heç vaxt ixtisara düşmür.
- Ümumiləşdirici sözün mövqeyi: Əvvəldə gələndə qoşa nöqtə (:), sonra gələndə tire (–) tələb edir.
- İnsan mübtədası: İnsan bildirən həmcins mübtədaların xəbəri mütləq cəmdə olmalıdır.
Tez-tez edilən səhvlər
Qırmızı yaylıqlı qadın ifadəsində hər iki təyini həmcins götürmək.
Aralarında vergül olmadığı üçün və birinci təyin ikinciyə aid olduğu üçün onlar qeyri-həmcins təyinlərdir.
Hissiyat üçün təkrarlanan Danışma, danışma sözlərini həmcins xəbər saymaq.
Emosionallıq məqsədilə təkrarlanan sözlər həmcins üzv hesab edilmir.
Mən və dostum gəldi deyərək xəbəri təkdə yazmaq.
Mübtədalardan biri I şəxsdirsə, xəbər mütləq I şəxsin cəmində (gəldik) olmalıdır.
Cansız varlıq bildirən həmcins mübtədanın xəbərini cəmdə yazmaq (Binalar tikilirlər).
Cansız əşyalar həmcins mübtəda olduqda xəbər yalnız təkdə işlənməlidir (tikilir).
Ümumiləşdirici sözdən əvvəl gələn həmcins üzvlərdən sonra qoşa nöqtə qoymaq.
Ümumiləşdirici söz sonda gəldikdə ondan qabaq tire (–) işlənməlidir.
İmtahanda necə soruşulur
İmtahanda həmcins üzvlər və cümlə təhlili mövzusu aşağıdakı sual modelləri ilə qarşına çıxır:
-
Cümlə təhlili və yanlış fikirlərin tapılması: Cümlə daxilindəki həmcins üzvlərin təhlili, fərqli üzvlərlə əlaqəsi və yanlış fikirlərin aşkarlanması soruşulur.
- Nümunə sual tipi: «"Səhər oyananda bu günün dünəndən yaxşı olacağını düşünürdü" cümləsi ilə bağlı yanlış fikirləri müəyyən edin.»
- Nümunə sual tipi: «Cümlədə yol verilmiş səhvləri düzəltmək üçün altından xətt çəkilmiş hansı hissələri cümlənin tərkibindən çıxarmaq lazımdır?»
-
Cədvəl, müqayisə və yerləşdirmə tapşırıqları: Həmcins və qeyri-həmcins üzvlərin, ümumiləşdirici sözlərin və şəkilçi ixtisarlarının cədvəllərdə düzgün müqayisəsi tələb olunur.
- Nümunə sual tipi: «Müqayisə cədvəlinə əsasən doğru fikirləri müəyyən edin.»
- Nümunə sual tipi: «Mətnə əsasən cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin.»
- Nümunə sual tipi: «Tünd-qara hərflərlə verilmiş sözlərin təhlili ilə bağlı cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin.»
- Nümunə sual tipi: «Bu yerləşdirmələrdən hansıları DOĞRUDUR?»
-
Fərqləndirilmiş sözlər üzrə uyğunluq tapşırıqları: Cümlələrdə seçilmiş sözlərin həmcinslik və sintaktik vəzifə baxımından uyğunlaşdırılması yoxlanılır.
- Nümunə sual tipi: «Cümlələrdə fərqləndirilmiş sözləri nəzərə alaraq, uyğunluğu müəyyən edin.»
30 saniyəlik təkrar
Həmcins üzvlər eyni cümlə üzvünə aid olub eyni suala cavab verir, öz aralarında tabesizlik əlaqəsində olurlar.
Cümlənin bütün üzvləri həmcins ola bilər; aralarında vergül olmayan yanaşı təyinlər isə qeyri-həmcins təyinlərdir.
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələrsə qoşa nöqtə (:), sonra gələrsə tire (–) qoyulur.
Şəkilçi ixtisarında sonuncu üzvün şəkilçisi saxlanılır; lakin zaman və feilin şəkillərinin şəkilçiləri ixtisar edilmir.
Həmcins mübtədalarda I şəxs varsa xəbər I şəxsin cəmində, I şəxs yoxdursa və II şəxs varsa II şəxsin cəmində uzlaşır.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni