Sintaksis
Sintaktik təhlil
Bir cümlə iləCümləni hissələrinə ayırmaq, qrammatik əsasını tapmaq və hansı növə aid olduğunu müəyyənləşdirmək sintaktik təhlildir.
Nə deməkdir
Gündəlik danışığımızda qurduğumuz hər fikir bir cümlədir. Cümləni hissələrinə bölüb hər sözün vəzifəsini tapmağa sintaktik təhlil deyirik.
Sadə desək, avtomobili söküb mühərrikinə, təkərinə baxdığımız kimi, cümləni də söküb mübtəda, xəbər və digər üzvlərinə baxırıq.
Tam sintaktik təhlil apararkən cümləyə 5 əsas cəhətdən yanaş:
Cümlənin təhlil addımları və xüsusiyyətləri
1. Quruluşuna görə növü
Əvvəlcə cümlədə neçə qrammatik əsas (mübtəda və xəbər cütü) olduğunu say:
- Sadə cümlə: Tək bir qrammatik əsası olur. Məsələn, bir şəxsin ardıcıl işləri sadalana bilər: qaçdım, yoruldum.
- Mürəkkəb cümlə: İki və ya daha çox qrammatik əsası olur (mən qaçdım, sən qaça bilmədin). İki yerə ayrılır:
- Tabesiz mürəkkəb cümlə: Tərəflər bərabərhüquqlu olur, biri digərindən asılı qalmır.
- Tabeli mürəkkəb cümlə: Biri əsas (baş cümlə), digəri onu aydınlaşdıran (budaq cümlə) tərəfdən qurulur.
2. Məqsəd və intonasiyaya görə növü
Cümlənin hansı intonasiya ilə deyildiyini dəqiqləşdir:
- Nəqli cümlə (məlumat verir)
- Sual cümləsi (cavab almaq məqsədi daşıyır)
- Əmr cümləsi (istək, tələb, məsləhət bildirir)
- Nida cümləsi (yüksək hiss-həyəcan ifadə edir)
3. Sadə cümlənin növləri
Cümlə sadədirsə, iki parametr üzrə növünü tap:
- Şəxsə görə:
- Müəyyən şəxsli cümlə
- Qeyri-müəyyən şəxsli cümlə
- Ümumi şəxsli cümlə
- Şəxssiz cümlə
- Adlıq cümlə
- İkinci dərəcəli üzvlərin iştirakına görə:
- Müxtəsər cümlə: Yalnız baş üzvlərdən (mübtəda və xəbər) ibarət olur.
- Geniş cümlə: Baş üzvlərdən əlavə ən azı bir ikinci dərəcəli üzv iştirak edir.
4. Cümlə üzvləri və qrafik işarələri
Cümləni üzvlərinə ayırarkən altından bu şərti xətləri çək:
| Cümlə üzvü | Növü | Şərti qrafik işarəsi |
|---|---|---|
| Mübtəda | Baş üzv | Tək düz xətt ( ─── ) |
| Xəbər | Baş üzv | İkiqat paralel xətt ( ═══ ) |
| Təyin | İkinci dərəcəli üzv | Dalğalı xətt ( ~~~ ) |
| Tamamlıq | İkinci dərəcəli üzv | Qırıq xətt ( ‑ ‑ ‑ ) |
| Zərflik | İkinci dərəcəli üzv | Qırıq-nöqtəli xətt ( ‑ · ‑ · ‑ ) |
5. Cümlə üzvləri arasında sintaktik əlaqələr
Üzvlər bir-biri ilə müəyyən sintaktik əlaqəyə girir. Əsas və asılı tərəfləri tanı:
- Mübtəda ──► Xəbər: Uzlaşma əlaqəsi (mübtəda əsas, xəbər asılıdır).
- Tamamlıq ──► Xəbər: İdarə və ya yanaşma əlaqəsi (xəbər əsas, tamamlıq asılıdır).
- Zərflik ──► Xəbər: İdarə və ya yanaşma əlaqəsi (xəbər əsas, zərflik asılıdır).
- Təyin ──► Aid olduğu üzv: Yalnız yanaşma əlaqəsi (aid olduğu üzv əsas, təyin asılıdır).
[!IMPORTANT] Bu üzvlər cümlədə bir-biri ilə heç bir sintaktik əlaqəyə girmir:
- Tamamlıq ilə zərflik
- Zərflik ilə mübtəda
- Tamamlıq ilə mübtəda
Yadda saxla
- Təhlilə həmişə xəbərdən başla, bütün sualları xəbərə verərək digər üzvləri tap.
- Xitab, ara sözlər və nida cümlə üzvü olmur, onların altından heç bir xətt çəkilmir.
- Feli sifət tərkibləri, feli bağlama tərkibləri və məsdər tərkibləri parçalanmır, bütöv bir cümlə üzvü kimi götürülür.
- Frazeoloji birləşmələr (məsələn, ağzına su almaq, xoşu gəlmək, təsir bağışlamaq) tək bir xəbər sayılır, bölünmür.
- Mürəkkəb adlar və ismi birləşmələr (məsələn, Topqapı sarayı, tarixin yaddaş kitabı) sintaktik təhlil zamanı bütöv qalır.
- Var, yox, lazımdır kimi sözlərlə düzələn ismi xəbərlərə diqqət yetir, mübtədanı taparkən sualı düzgün qur.
Tez-tez edilən səhvlər
Frazeoloji ifadənin tərkibindəki sözləri ayrılıqda tamamlıq və ya zərflik kimi qeyd etmək
Sabit söz birləşmələrini bütövlükdə tək bir sintaktik vahid (adətən xəbər) kimi təhlil et.
Cümlədəki xitabı və ya ara sözü mübtəda hesab etmək
Xitab və ara sözlərin cümlə üzvü olmadığını yadda saxla, onlara sintaktik sual vermə.
Zərfliklə mübtəda arasında sintaktik əlaqə axtarmaq
Zərflik və mübtəda arasında heç bir birbaşa sintaktik əlaqə olmur.
Feli bağlama tərkibini hissələrə bölüb ayrı-ayrı təhlil etmək
Tərkibin hamısını birlikdə bütöv bir zərflik kimi qəbul et.
İmtahanda necə soruşulur
İmtahanda bu mövzu üzrə qarşına çıxa biləcək tapşırıq formaları:
- Cümlənin tam sintaktik sxemini tapmaq: Məsələn, tərkibində feli sifət və zaman zərfliyi olan uzun cümlə verilir ("Uzaqdan gələnlər xəstəyə baş çəkəndən bir neçə saat sonra xidmətçilər atları yəhərlədilər" tipli) və ardıcıllıq sxemini (məsələn, zərflik + mübtəda + tamamlıq + xəbər) seçmək tələb olunur.
- Cümlənin sintaktik təhlili ilə bağlı yanlış fikri seçmək: Verilmiş cümlədə ("Səhər oyananda bu günün dünəndən yaxşı olacağını düşünürdü" nümunəsindəki kimi) üzvlərin növü, xəbərin ifadə vasitəsi və ya tərkiblərin sərhədi barədə səhv variantı müəyyənləşdirmək istənilir.
- Cümlədəki sintaktik qüsurları aradan qaldırmaq: Cümlədə artıq işlənmiş və ya xətanın yaranmasına səbəb olmuş xətt çəkilmiş hissələri müəyyən edib tərkibdən çıxarmaq tapşırığı verilir.
- Quruluşca və mənaca fərqli yozulan cümlələri fərqləndirmək: Eyni sözlərin fərqli intonasiya və ya vurğu ilə sual, əmr və ya müxtəlif üzvlər kimi işlənə bilməsini yoxlamaq (məsələn, "I Bu ana kimi gözləyir?" cümləsində sözlərin vəzifəsini təyin etmək).
30 saniyəlik təkrar
Sintaktik təhlil cümlənin quruluşunu, növünü və tərkibindəki üzvləri müəyyənləşdirməkdir.
Əsas və ikinci dərəcəli üzvlər fərqli xətlərlə işarələnir: mübtəda (───), xəbər (═══), təyin (~~~), tamamlıq (‑ ‑ ‑), zərflik (‑ · ‑ · ‑).
Mübtəda ilə xəbər uzlaşır, tamamlıq və zərflik xəbərə idarə/yanaşma ilə, təyin isə aid olduğu üzvə yanaşma ilə bağlanır.
Tamamlıq, zərflik və mübtəda öz aralarında sintaktik əlaqə yaratmır.
Xitablar və ara sözlər cümlə üzvü sayılmır; feli tərkiblər və frazeologizmlər parçalanmadan bütöv təhlil edilir.
Mənbə: Novcept — DİM buraxılış proqramı üzrə hazırlanmış qayda mətni