Azərbaycan 1917-ci il Fevral inqilabından sonrakı dövrdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 177–178, 181–182 / §71

Birinci dünya müharibəsi çarizmi daxildən zəiflətmiş, zülmətdən azad olmaq üçün xalqların mübarizəsi sürətlənmişdi. 1917-ci il Fevral (ikinci rus) inqilabı xəbəri 2 mart Azərbaycana çatdı; bütün sosial təbəqələr, xüsusilə siyasi məhbuslar amnistiya ilə sevindilər. M.Ə. Rəsulzadə inqilabın «zülmətdə olanlara azadlıq, xalqlara muxtariyyət» gətirəcəyini yazırdı.

Fevral inqilabının nəticələri

Fevral inqilabı nəticəsində II Nikolay taxtdan imtina etdi və avtokratiya süqut etdi. Mart 1917-də Müəssislər Məclisinə qədər fəaliyyət göstərmək üçün Müvəqqəti hökumət yaradıldı; eyni vaxtda fəhlə və əsgər deputatları şurası formalaşdı — beləliklə, ikihakimiyyətlilik yaranmışdı.

Müvəqqəti hökumət mart ayından etibarən bir sıra mühüm tədbirlər gördü. Din və milliyyət ayrı-seçkilik qadağan edən bəyannamə qəbul olundu, siyasi məhbuslara amnistiya verildi, Qafqaz canişinliyi ləğv edildi. 4 mart 1917-də Bakıda İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsi (İTİK) yaradıldı; eyni dövrdə IV Duma deputatlarından Xüsusi Cənubi Qafqaz Komitəsi (XCKQ) Tiflisdə fəaliyyətə başladı — azərbaycanlı nümayəndə M.Y. Cəfərov idi.

İTİK Bakıda, XCKQ isə Tiflisdə yerləşirdi. Bakı əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlı olsa da, İTİK-in rəhbərliyində azərbaycanlılar zəif təmsil olunurdu — yalnız M.H. Hacınski və M.Ə. Rəsulzadə azərbaycanlı idilər. Komitə 8 saatlıq iş günü tətbiq etdi, sahibkarlarla fəhlələr arasında barışıq komissiyaları yaratdı.

Bakı Soveti mart 1917-də bolşeviklər tərəfindən yaradıldı; sədri erməni-daşnak S. Şaumyan idi. Tərkibində bolşeviklər, eserlər, menşeviklər və daşnaklar var idi; sosial bazası əsasən neft bumundan köçüb gələn qeyri-azərbaycanlılardan ibarət idi. Azərbaycanda milli siyasi qüvvələr demək olar ki, təmsil olunmurdu — yalnız 2 azərbaycanlı bolşevik deputat vardı. Sosialist partiyalar (menşevik, bolşevik, eser) azərbaycanlı təşkilatları siyasətdən təcrid etmək, müsəlmanlara əhalisinə uyğun özünüidarəetmə verməmək istəyirdi. Bakı Ərzaq Komitəsi seçkilərində milli qüvvələrin uğuru sosialistləri ciddi narahat etdi.

Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi

Fevral inqilabından sonra Şimali Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatı 3-cü mərhələyə keçdi. Bu mərhələnin əsas məqsədi Rusiya daxilində özünüidarəetmə (muxtariyyət) idi.

Şimali Azərbaycanda milli hərəkatın mərhələləri

Bakı, Gəncə və digər şəhərlərdə milli şuralar, komitələr yaradıldı; «Müsavat» açıq fəaliyyət göstərdi. Mart 1917-də Gəncədə N. Yusifbəylinin rəhbərliyi ilə «Türk-Ədəmi mərkəziyyət» partiyası yaranmış, «Qeyrət» proqramı ilə federativ respublika tələb etmiş, «Yaşasın Azərbaycan muxtariyyəti!» şüarını irəli sürmüşdü. İyun 1917-də bu partiya Müsavatla birləşərək «Türk Ədəmi-mərkəziyyət Müsavat» adını aldı.

Müsavat I qurultayı (25–31 oktyabr 1917) yeni proqram qəbul etdi: Rusiyanın demokratik federativ respublika olması; muxtariyyət vilayətlərində ana dilin rəsmi dil sayılması; torpaqların kəndlilərə pulsuz verilməsi; fəhlələr üçün 8 saatlıq iş gününün tətbiqi.

Aprel 1917-də Qafqaz müsəlmanlarının Bakı qurultayında M.Ə. Rəsulzadə rusiya müsəlmanlarına ərazi muxtariyyəti tələb etdi. May 1917-də Moskva qurultayında azərbaycanlıların isyarı ilə federativ respublika və milli-ərazi muxtariyyəti prinsipləri qəbul olundu. 1917-nin sonundan etibarən müstəqil Azərbaycan ideyası getdikcə gücləndi.

Oktyabr çevrilişi (1917)

25 oktyabr 1917-də bolşeviklər Petroqradda silahlı çevriliş etdi, Müvəqqəti hökumət devrilidi, sovet hakimiyyəti quruldu. Şimali Azərbaycanda bolşeviklərə rəğbət az idi — Müvəqqəti hökumətin fəaliyyətindən narazılıq, müharibədən çıxma və torpaq vədindən fərqli olaraq, bolşeviklər real həll yolu göstərmirdi.

2 noyabr 1917-də Bakı Soveti Bakıda sovet hakimiyyətini elan etdi. Dekabr 1917-də V.İ. Lenin S. Şaumyanı Qafqaz fövqəladə komissarı təyin etdi; Bakı Soveti sovet Rusiyasının regiondakı əsas dayağına çevrildi. 22 noyabr 1917-də Bakı şəhər duması və İTİK ləğv olundu. F. Xoyski dumaya, Müsəlman Milli Şurası isə Bakı Sovetinə rəqib idi; «Müsavat» Müəssislər Məclisi seçkilərində müsəlman əhalisinin böyük hissəsinin rəğbətini qazanmışdı.

XCKQ, Komissarlıq və Seym

XCKQ mart 1917-də Müvəqqəti hökumətin Tiflisdəki orqanı kimi fəaliyyət göstərirdi; M.Y. Cəfərov azərbaycanlı üzv idi. Oktyabr inqilabından sonra komitə sovet hökumətini tanımadığından fəaliyyətini dayandırdı. Noyabr 1917-də Cənubi Qafqaz Komissarlığı yaradıldı — beləliklə, ikihakimiyyətlilik daha da dərinləşdi: Bakı və ətrafı Bakı Sovetinin, qalan ərazi isə Komissarlığın nəzarətində idi.

Komissarlıq Müəssislər Məclisinə qədər müvəqqəti hökumət funksiyasını daşıyırdı, lakin tərkibi əhaliyə nisbətən ədalətsiz idi — gürcülər və ermənilər azərbaycanlılardan çox təmsil olunurdu. Noyabr 1917-nin sonunda Müəssislər Məclisinə seçkilər keçirildi; Müsavat regionda 20%-dən çox səs topladı. 5 dekabr 1917-də Osmanlı ilə Ərzincan barışığı imzalandı: Cənubi Qafqaz cəbhəsində döyüşlər dayandırıldı, rus ordusu tam çıxarıldı. Komissarlıq rus qoşunlarını demobilizasiya etdi; gürcü və ermənilər milli qoşunlar yaratdı, azərbaycanlılar isə silah tapmaqda ciddi çətinlik çəkdi.

Yanvar 1918-də bolşeviklər seçkidə uduzdu, Lenin Müəssislər Məclisini zorla dağıtdı; Rusiyada vətəndaş müharibə başladı, Komissarlıqda isə bölgünəlik dərinləşdi. Fevral 1918-də Tiflisdə Cənubi Qafqaz Seymi yaradıldı — Müəssislər Məclisinə seçilmiş deputatlardan ibarət qanunverici orqan sovet Rusiyasını tanımır, öz hökumətini yaradırdı. Seymdə 3 fraksiya vardı: menşeviklər, müsəlman-müsavat (44 nəfər, M.Ə. Rəsulzadə) və daşnaklar. Onların ortaq tələbləri müharibənin sona çatdırılması, sülh və Azərbaycana milli-ərazi muxtariyyəti verilməsi idi.

Brest, Trabzon və Cənubi Qafqaz Demokratik Federativ Respublikası

3 mart 1918-də Brest-Litovskda sovet Rusiya mərkəzi dövlətlərlə müqavilə imzaladı. Qafqaz baxımından Rusiya müharibədən çıxdı; Qars, Ərdahan, Batum Osmanlıya qaytarıldı, sərhədlər 1877–1878 vəziyyətinə qayıtdı.

14 mart – 13 aprel 1918 tarixlərində Seym ilə Osmanlı arasında Trabzon konfransı keçirildi. Seym Rusiyadan müstəqillik tələb etdi, Qars, Ərdahan və Batumdan imtina etməyi rədd etdi. Fraksiyalar arasında ziddiyyət yarandı — azərbaycanlılar və gürcülər Batumun limanını istəyirdi. 8 günlük müharibədən sonra Osmanlı Batumı tutdu, Seym Brest şərtlərini qəbul etməyə məcbur qaldı.

22 aprel 1918-də Cənubi Qafqaz Demokratik Federativ Respublikası (CQDFR) elan olundu. May 1918-də Batum sülh konfransında Osmanlı əlavə torpaq tələb etdi; azərbaycanlı nümayəndələr Bakıda müsəlmanlara qarşı qırğınları vurğuladılar. 26 may 1918-də Seym son iclasını keçirdi, Gürcüstan müstəqilliyini elan etdi və Seym dağıldı.

Cənubi Qafqazda hakimiyyət orqanları (1917–1918)

Tipik səhvlər

• Fevral inqilabı xəbəri 2 mart 1917 Azərbaycana çatdı!
• İTİK — 4 mart; XCKQ — Tiflis; Bakı Soveti — Şaumyan!
• Milli hərəkat III mərhələ 1917–1918 — muxtariyyət!
• Ərzincan barışığı — 5 dekabr 1917; Brest — 3 mart 1918!
• CQDFR — 22 aprel 1918; Seym 26 may dağıldı!

DİM qeydləri

• Fevral 1917 → İTİK, XCKQ, Bakı Soveti, ikiyə bölünmə.
• III mərhələ milli hərəkat; Müsavat qurultayı oktyabr 1917.
• Oktyabr çevrilişi; Komissarlıq, Seym, Ərzincan 1917.
• Brest, Trabzon, CQDFR 22.04.1918.