XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 174–176 / §70

Təhsil

Çar təhsil siyasəti ruslaşdırmaya yönəlmişdi, lakin qızlar üçün rus-azərbaycan məktəbləri açıldı. H.Z. Tağıyev qız məktəbi (1901) — Bakıda, ilk rus-müsəlman qız məktəbi («pansion» tipli internat); H. Zərdabi dəstək verdi; ilk direktor Xanıfa xanım Məlikova (Zərdabi); şagirdlər bütün gün məktəbdə, yalnız bazar günü evə gedirdi; qadın pedaqoji kadrların hazırlanmasında mühüm rol. Tağıyev həmçinin teatr binası (1883), məktəb binası (1898–1900), xaricdə təhsil, Şollar-Bakı (1917) layihələrini maliyyələşdirdi.

I Azərbaycan müəllimlər qurultayı (1906): sədrlik H. Zərdabi və N. Nərimanov; təkliflər — ibtidai təhsilin məcburi olması, ana dilində təhsil; hamı üçün pulsuz ibtidai təhsil prinsipi qəbul olundu. Proqram: məktəb şəbəkəsinin genişlənməsi, qız təhsili, azərbaycan türk dili məcburi, müəllimlərin sosial statusunun yaxşılaşdırılması, milli məktəblərin yaradılması, milli müəllim kadrlarının hazırlanması. F. Köçərli müəllim seminariyalarının açılmasını müdafiə etdi; seminariyalar Gəncə (1914) və Bakı (1916)-da açıldı.

1912-ci il məktəb Əsasnaməsi — yeni 4 illik ibtidai şəhər məktəbləri; fizika, təbiət, coğrafiya, riyaziyyat, tarix; məzunlar orta məktəb və ya peşə/ müəllim seminariyasına qəbul hüququ.

Şimali Azərbaycanda məktəb Əsasnamələri

• 1829 — İbtidai dövlət məktəbləri (qəza məktəbləri)
• 1872 — Bütün qəza məktəbləri 6 illik ödənişli şəhər məktəbi
• 1874 — Kənd məktəbləri (xalq məktəbləri)
• 1912 — Yeni 4 illik ibtidai şəhər məktəbləri

Cənubda təhsil hələ məktəb və mədrəsələrdə; milli məktəblərin əksəriyyəti Təbrizdə; M.H. Rüşdiyyə üsuli-Cədid məktəbi yaratdı; «Vətən dili» və «Ana dili» dərslikləri istifadə olunurdu; Təbriz Dövlət Mədrəsəsi (Darülfünun) — həndəsə, tibb, hərbi elmlər və fransız dili ilk dəfə dini fənlərlə yanaşı tədris olunurdu.

Elm

H. Zərdabi — müasir biologiya, tibb və təbiət elmlərinin banisi; Ə. Ağaoğlu (Ağayev) — Sorbonna, şərqşünas, islamşünas, ictimai xadim; islamın tərəqqi ilə uyğunluğunu vurğulayırdı; Ə. Hüseynzadə — dünya ədəbiyyatı, fəlsəfə və dinlər bilimcisi; Peterburq (Fizika-Riyaziyyat), İstanbul (Tibb), professor; M. Şahtaxtinski — tarixçi, şərqşünas, Sorbonna; İ. Vəkilov — coğrafiya, hərbi topoqrafiya; Q. Rəşad Mirzəzadə — Qafqaz coğrafiyası kitabı; R. İsmayılov — Qafqaz tarixi kitabı; F. Köçərli — «Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi» — elmi əsas.

Mətbuat

«Kaspi» — Qafqaz və Mərkəzi Rusiyanın böyük mətbuat orqanı; rus dilində; 1880-ci illərdə H.Z. Tağıyev nəşr etdi. «Şərqi-rus» (1903, Tiflis) — yeni dövrün ilk azərbaycan dilində qəzeti; azərbaycan jurnalistika məktəbinin yaranması; redaktor M. Şahtaxtinski. 1905–1907 inqilabı dövrü: «Həyat» (1905, Bakı) — intellektual ziyalıları birləşdirmək; Qafqaz, Krım, Kazan, Ufa müxbirləri; «İrşad» — Difai partiyası; «Füyuzat», «İşıq» (ilk qadın jurnalı), «Molla Nəsrəddin» (1906, Tiflis) — redaktor C. Məmmədquluzadə, Şərqdə ilk türk satirik jurnal, sonradan Bakı və Təbrizdə; rusiya türkdilli xalqları və Müsəlman Şərqində demokratik fikirlərə təsir etdi; «Açıq söz» (1915) — Müsavat partiyası. Cənubda «Azərbaycan» satirik jurnalı (Təbriz); Müsəlman cəmiyyəti-xeyriyyəsi milli mətbuatın inkişafında rol oynadı.

Teatr və kino

Hüseyn Ərəblinski — ilk peşəkar kişi aktyor, rejissor; 1916 — ilk azərbaycan bədii filmi «Neft və milyonlar səltənətində» iştirak etdi. Gövhər Qazıyeva — ilk qadın aktrisa; Şövkət Məmmədova — ilk qadın opera ifaçısı. 1908 — Ü. Hacıbəylinin «Leyli və Məcnun» operası Bakıda — müsəlman Şərqində opera sənətinin əsasını qoydu; 1916 — M. Maqomayevin «Şah İsmayıl» operası. Cənubda 1909 — Şimali Azərbaycan aktyorları Təbrizdə tamaşa verdi; 1916 — ilk teatr binası.

Rəssamlıq və memarlıq

Bəhruz Kəngərli — ilk peşəkar rəssam, Tiflis Rəssamlıq Məktəbi; Əzim Əzimzadə — «Molla Nəsrəddin» karikaturaları, yeni realist üslub. Memarlıq: M. Nağıyevin «İsmailiyyə» binası; H.Z. Tağıyev və M. Muxtarov sarayları; «Təzəpir» məscidi; Bakı bulvarının abadlaşdırılması; Q. Hacıbababəyov (pilləvari küçələr, Fəvvarələr meydanı); Z. Əhmədbəyov; İ. Qoslavski (Tağıyev qız məktəbi, 1898–1900; Debur evi — indi Dövlət İncəsənət Muzeyi).

Tipik səhvlər

• Tağıyev qız məktəbi — 1901 açıldı; bina 1898–1900 tikildi!
• I müəllimlər qurultayı — 1906; 1912 Əsasnamə — 4 illik ibtidai məktəb!
• «Şərqi-rus» (1903) — ilk azərbaycan dilində qəzet; «Həyat» (1905) — Bakı!
• «Leyli və Məcnun» — 1908; «Neft və milyonlar…» kino — 1916!
• «Molla Nəsrəddin» (1906, Tiflis) ≠ «Açıq söz» (1915) — Müsavat qəzeti!

DİM qeydləri

• 1901 Tağıyev qız məktəbi; 1906 müəllimlər qurultayı.
• 1912 məktəb Əsasnaməsi — 4 illik ibtidai; 1914/1916 seminariyalar.
• Elm: Zərdabi, Ağaoğlu, Hüseynzadə, Şahtaxtinski, Köçərli.
• Mətbuat: «Həyat», «Molla Nəsrəddin», «İrşad».
• Teatr/kino: Ərəblinski, 1916 kino; 1908 Leyli və Məcnun; memarlıq: İsmailiyyə, Təzəpir.