Azərbaycan Birinci dünya müharibəsi illərində

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 171–174 / §69

1914–1918 — Antanta və Üçlər İttifaqı arasında mühərrik müharibəsi (texnika — tank, təyyarə — əsas rol oynayır); Azərbaycanın strateji coğrafi mövqeyi və Bakı nefti böyük dövlətlərin planlarının mərkəzində idi. Rusiya Antantada iştirak etdi, Şimali Azərbaycan koloniya kimi qaldı; 1918-ci ilin yayına qədər birbaşa hərbi əməliyyatlar meydanı olmasa da, Osmanlı, Almaniya, Rusiya və Britaniya arasında rəqabət sahəsinə çevrildi.

Böyük dövlətlərin planları

• Britaniya/Fransa — Əvvəlcə maraq az; 1917-dən sonra Bakı nefti (Rusiya hasilatının 83%-i); neftin düşmən əlinə keçməsinin qarşısını almaq üçün aktiv hərbi tədbirlər
• Almaniya — Cənubi Qafqazda (xüsusilə gürcülər arasında) milli qüvvələr yaradıb çarizmdə üsyan qaldırmaq; müharibə sonunda Bakı nefti — yanacaq ehtiyacı
• Osmanlı — «Turançılıq» — rus arxasında müsəlmanlar arasında üsyan; xüsusi qruplar göndərildi, uğursuz

Turançılıq — XX əsrin əvvəlində azərbaycanlı və tatar ziyalıları tərəfindən yaradılmış, türk xalqlarının birləşməsi ideyası.

Azərbaycanlıların müharibəyə münasibəti

Azərbaycanlılar əvvəlcə Rusiyanın qələbəsinə ümid etdi; IV Duma müsəlman deputatları Rusiyanın bütövlüyünün müdafiəsinə çağırış etdilər. Osmanlının müharibəyə qoşulması münasibəti qeyri-müəyyən etdi — Osmanlı türk-islam dünyasının mərkəzi idi, azərbaycanlılar mənəvi dilemmaya düşdülər. Çar ordusunun Anadolunu işğalı ermənilərin türk-müsəlman əhaliyə qarşı qırğınlarına səbəb olmuşdu; Şimali Azərbaycanda xeyriyyə cəmiyyətləri qurbanlara yardım göstərdi. Çanaqqala (1915–1916) — Şimali və Cənubi Azərbaycandan minlərlə könüllü Osmanlı ordusunda; M.Ə. Rəsulzadə türk hərbi əsirlərinə yardım təşkil etdi. Milli ziyalıların bir qismi Almaniya və Osmanlının köməyi ilə müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılacağına ümid edirdi.

Milli hərəkata təsiri və Qafqaz cəbhəsi

Osmanlının müharibəyə qoşulması hərəkatı gücləndirdi, türkçülük və islamçılıq ideyalarını yaydı. «Difai» partiyasının üzvləri ilk dəfə müstəqil Qafqaz dövlətinin yaradılması məsələsini qaldırdılar. 1915-də Aslan Xoyski (F.Xoyskinin qardaşı) Enver paşanın Ərzurum qərargahına getdi — Bakı, Yelizavetpol, İrəvan, Terek və Dağıstanı əhatə edən respublika planı müzakirə olundu; məqsəd Osmanlıya birləşmək deyil, müstəqil dövlət yaratmaq idi.

Qafqaz cəbhəsində rus və osmanlı qoşunları arasında döyüşlər aparıldı; Enver paşa əməliyyatlara rəhbərlik etdi. Osmanlı qoşunları Cənubi Azərbaycana soxular, Xəzər dənizinə çatmaq və Bakını rus nəzarətindən azad etmək istəyirdi.

Hərbi xidmət və «Vahşi diviziya»

1874-cü il qanuna görə Rusiya imperiyasında ümumi hərbi xidmət yalnız slavlar üçün idi. 1887-ci il qanun azərbaycanlı gənclərdən hərbi xidmət əvəzinə hərbi vergi alırdı — məqsəd onları silahdan və döyüş təcrübəsindən uzaq saxlamaq idi. Balkan müharibələri (1912–1913) — çoxlu azərbaycanlı könüllü Osmanlı ordusunda; rus hökuməti ehtiyatlı davranaraq Qafqaz cəbhəsində yalnız ermənilər və gürcülər üçün milli hərbi hissələr yaratdı.

Müharibənin əvvəlində ağır itkilər digər xalqları da cəlb etdi, lakin Osmanlının ruslara qarşı müharibəyə qoşulmasından sonra hökumət müsəlmanlara etibar etmədi — mobilizə olunanlar yalnız Qərb cəbhəsinə (Almaniya və Avstriya-Macarıstana qarşı) göndərildi, Qafqaz cəbhəsinə yox.

Avqust 1914 — II Nikolayın fərmanı ilə «Qafqaz Yerli Süvari Diviziyası» («Vahşi diviziya») könüllərdən yaradıldı; altı alaydan biri — «Tatar Süvari Alayı» (azərbaycanlılar, Yelizavetpol və Borçalı). Farrux bəy Vəzirov — təşkilatçı; at, silah, forma könüllərin öz vəsaiti ilə; milli burjuaziya maliyyələşdirdi; azərbaycan dilində andlı öhdəlik; 1916 may Brusilov hücumunda iştirak; 1917 oktyabr inqilabından sonra dağıldı, 1918 yanvar fəaliyyətini dayandırdı.

Müqəddəs Georgi xaçının xristian müqəddəsi təsvir olunurdu; müsəlman əsgərlər üçün rus dövlət gerbi (iki başlı qartal) ilə əvəz olundu — əsgərlər bunu «quş-qaz» adlandırıb «igid oğlan» (Georgi təsviri) tələb etdilər. 200-dən çox azərbaycanlı zadəgan ailəsindən zabit rus ordusunda xidmət etdi.

Birinci Dünya müharibəsində fərqlənən azərbaycanlılar

• Ə. Şıxlinski — Artilleriya zabitlər məktəbinin rəisi; «Şıxlinski üçbucağı»; «Rus artilleriyasının tanrısı»; müharibənin əvvəlində Petroqrad (1914-də ad dəyişdi) artilleriya müdafiəsi; 1917 dekabr — Müsəlman korpusu
• S. Mehmandarov — 1914 sentyabr Polşada alman qvardiya korpusunu 3 gün müdafiə, 2 rus korpusunu xilas etdi; artilleriya generalı rütbəsi; 1915 Müqəddəs Georgi silahı (almazlarla) — müharibədə bu mükafatı alan 8 nəfərdən yeganə müsəlman; Rusiya, Fransa, Britaniya, Rumıniya ordenləri
• H. Naxçıvanski — Qərb cəbhəsində Müstəqil Süvari Korpusunun komandiri; 1915 Visla (Vistula) qələbəsi; yeganə müsəlman yavər; 1916 — Qvardiya Süvari Korpusunun komandiri (imperatorun şəxsi qoruyucusu)
• F. Qayıbov — İlk azərbaycanlı hərbi pilot; Qərb cəbhəsində; 1916 — bərabər olmayan hava döyüşündə 4 düşmən təyyarəsi vurub şəhid; Müqəddəs Georgi (4-cü dərəcə)
• İ. Vəkilov — İlk azərbaycanlı topoqrafiya general-mayoru; döyüş qərargahında, hərbi xəritələrin hazırlanması
• Mirzə Kazım və Mir Əsəd bəy Talışxanovlar — Rus alaylarına rəhbərlik etdilər

Ə. Şıxlinski və S. Mehmandarov — hər ikisi Birinci dünya müharibəsində iştirak etmiş, Rusiya və Fransa hərbi mükafatları almış, 1917 ikinci rus inqilabından sonra xidmətdən istefa vermiş, AXC Milli Ordusunun yaradıcıları olmuşdur.

Şimali Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri

Nəqliyyat yolları əsasən hərbi yük daşımaya yönəldildi; ənənəvi ticarət yolları bağlandı, xammal idxalı dayandı. Neft və digər sənaye sahələri cəbhə ehtiyacları üçün dövlət monopoliyasına keçdi; bir sıra sahələrdə əmək qüvvəsi çatışmadı — iqtisadi böhran yaranmışdı.

Sənayede: neft durğunluq və böhran dövrünə daxil oldu, lakin Rusiya neftinin əksəriyyəti hələ Bakıdan gəlirdi. Gədəbəy mis zavodu — hərbi sifarişlər; qeyri-müsəlman işçilərə müvəqqəti hərbi xidmətdən azadlıq; hökumətin tənzimləmə siyasəti uğursuz olmuş, istehsal tədricən zəifləmişdi. H.Z. Tağıyev tekstil fabrikləri cəbhə üçün işlədi.

Kənd təsərrüfatında: ordunun ehtiyacı üçün cild heyvanları (xüsusilə atlar) alınması kəndlilərin yarısından çoxunun iş heyvanından məhrum olmasına səbəb oldu. Əkin sahələri (xüsusilə taxıl və texniki bitkilər) azaldı; taxıl hasilatı təxminən yarıya endi. 15 iyun 1915 fərmanı — 50 000 gənc (qeyri-müsəlman, kişi əhalinin ~30%-i) arxa cəbhə işlərinə çağırıldı — kənd təsərrüfatında kəskin əmək qütlüyü.

Əhalinin rifahına təsiri: Şimali Azərbaycan hərbi əməliyyatlar meydanına çevrildi; nəqliyyat problemləri Rusiyanın ərzaq bölgələri ilə əlaqəni pozdu; Bakıda ərzaq qiymətləri qaldı; əlavə hərbi hissələrin yerləşdirilməsi və cəbhə zonasından qaçqınların gəlişi əhalini artıraraq ərzaq böhranını dərinləşdirdi. 1916 ilin əvvəlində qadın üsyanı — möhtəkirlərin süni qiymət artımına etiraz, bazarlar tutuldu, qoşunlarla yatıldı (1898 Təbriz Zeynəb paşa üsyanı ilə müqayisə olunur); digər şəhərlərdə də etirazlar baş verdi.

Cənubi Azərbaycan

Müharibədən əvvəl kiçik burjuvaziya, kəndli və fəhlələrin vəziyyəti pisləşmiş, siyasi həyat böhranda idi; böyük dövlətlər əraziyə təsir uğrunda mübarizə apardı. 1912 — Tabrizdə alman kapitalına məxsus xalça şirkəti, müasir avadanlıqla Avropa və ABŞ-a ixrac.

Qacarlar neytrallıq elan etdi, torpaq Osmanlı, rus və ingilis qoşunlarının döyüş meydanına çevrildi. 1914-cü ilin sonu — osmanlı qoşunları Urmiya, Xoy, Söcbulaq istiqamətində irəlilədi. 1914 dekabr – 1915 yanvar — Şimali İranda rus və osmanlı orduları arasında yeni cəbhə açıldı.

Sarıkamış döyüşü: ruslar qalib gəlib Təbrizi tutdu; 1915 yanvar — osmanlı ordusu Cənubdan çıxdı, rus qoşunları bütün regionu tutdu. Məğlubiyyət səbəbləri: 1) rusların hava qüvvələri və hərbi texnologiya üstünlüyü; 2) şiddətli soyuq. Təbrizdə aclıq — əhalinin 15%-i öldü. Təbriz İran Demokrat Partiyasının filialı müqavimət hərəkatına rəhbərlik etdi.

1917 fevral inqilabından sonra rus ordusu çıxdı; ermənilər və assurlar (aysorlar) müsəlman əhaliyə qarşı soyqırım — Urmu bəlası (1918 mart) ən faciəli. Soyqırımın şərtləri: 1) ingilis və rusların silah yardımı; 2) mərkəzi hökumətin zəifliyi. İngilis generalı Dunsterville-ə görə buğda qiyməti 12-dən 230 tomana qaldı.

Şimali və Cənubi Azərbaycan — müharibə dövrü müqayisəsi

• Siyasi tələblər — Muxtariyyət tələbləri irəli sürüldü
• Vəziyyət — Yaşayış şəraiti pisləşdi; ermənilər tərəfindən soyqırımlar
• Xarici qoşunlar — Osmanlı və ingilis qoşunları regiona göndərildi

Tipik səhvlər

• 1918 yayına qədər Şimali Azərbaycanda birbaşa cəbhə yox — rəqabət sahəsi!
• 1874 — hərbi xidmət slavlar; 1887 — azərbaycanlılardan hərbi vergi!
• Vahşi diviziya — avqust 1914; 1918 yanvar dağıldı; Brusilov 1916!
• Aslan Xoyski — 1915, Ərzurum; Enver paşa ilə respublika planı!
• Müqəddəs Georgi xaçı — müsəlmanlar «quş-qaz» deyib etiraz etdi!
• 50 000 çağırış — 15 iyun 1915, qeyri-müsəlman; 1916 qadın üsyanı — Bakı!
• Sarıkamış 1914–1915 — Cənubda; Urmu faciəsi 1918 mart — fərqli hadisələr!
• Britaniya neftə 1917-dən maraq; Bakı — Rusiya neftinin 83%-i!

DİM qeydləri

• Mühərrik müharibəsi, Turançılıq — təriflər.
• Böyük dövlətlərin planları — Britaniya (1917), Almaniya, Osmanlı.
• Aslan Xoyski 1915, Difai — müstəqil Qafqaz dövləti.
• 1874/1887 qanunları, Vahşi diviziya, Tatar Süvari Alayı.
• Şıxlinski, Mehmandarov, Naxçıvanski, Qayıbov — fərqlənən şəxslər.
• 1916 qadın üsyanı; 1915 50 000 çağırış; Sarıkamış, Urmu bəlası (1918).