Cənubi Azərbaycan İran inqilabı illərində

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 169–170 / §68

Qacarlar dövləti Rusiya və Britaniyanın yarımkoloniyasına çevrilmişdi; boş xəzinə, rəsmi korrupsiya, aclıq, vergilərin artması, feodal istismar kəndliləri kəsbkarlıqa (mövsümi iş — Şimali Azərbaycana və qonşu ölkələrə) məcbur edirdi. Kiçik burjuvaziya, sənətkarlar və tacirlərin vəziyyəti pisləşmişdi. Xarici sənaye mallarının axını yerli sənətkarları və tacirləri iflas etdirirdi; formalaşan milli burjuvaziya narazı idi. Təbriz, Ərdəbil, Zəncan narazılıq mərkəzlərinə çevrilmiş, gizli cəmətlər şahın mütləq monarxiyasını dəyişmək və qanunverici orqan yaratmaq istəyirdi. 1904 Bakı fəhlə tətiləri və 1905–1907 rus inqilabı Cənubda hərəkatın təkanverici amili oldu.

Məşrutə inqilabı (1905–1911): Dekabr 1905 — Tehranda vali Aynud-dowlehin şəkər qiymətini qaldırmasına etiraz; 17 tacir həbs olunub döyüldü; «basta oturmaq» — müqəddəs yerlərdə və xarici səfirliklərdə sığınma forması. Əsas tələblər: 1) Məşrutə (Konstitusiya) qəbulu; 2) Məclis (parlament) çağırılması; 3) xarici məmurların ölkədən çıxarılması. Avqust 1906 — Mozaffar ad-Din şah Konstitusiya fərmanı, Məclis seçkiləri; əncümənlər — Təbriz və digər şəhərlərdə seçilmiş qanunverici orqanlar (bütün əmr və fərmanlar onlar tərəfindən verilirdi); «Caride-ye melli» (oktyabr 1906, Təbriz) — Təbriz əncümənini «Milli Məclis» adlandırdı.

Təbriz əncüməninin islahatları: məhkəmə nəzarəti gücləndirildi; təhsil və məktəblər; varlılardan müharibə xərci; Xüsusi komissiya — ərzaq bolluğu, anbarların möhürlənməsi, ucuz çörək satışı.

1908 Təbriz silahlı üsyanı: Dekabr 1906 — Mozaffar ad-Din şah ölüm yatağında Konstitusiyanın birinci hissəsini imzaladı; yanvar 1907 — oğlu Məhəmməd Əli şah (1907–1909) taxta çıxdı, Konstitusiyanı tanımadı. Fevral 1907 — Təbriz teleqraf idarəsində etiraz, şah geri çəkildi; 1908 — Tehranda kazaklar Məclis binasını topa tutdular. Səttar xan könüllü fədai dəstələri və Hərbi Şura yaratdı; Baqır xan müavin — xalq ona «Sərdar-i milli» və «Salari-i milli» adlarını verdi. Səttar xan qalib gəldi, vali Səməd xan və digər məmurlar qovuldu. Yardım: Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Volqa bölgəsindən işçilər; Qacar konsulları (Gəncə, Bakı, Aşqabad, Tbilisi); milli burjuvaziya (H.Z. Tağıyev); Bakı mətbuatı («İrşad», «Təzə həyat», «Molla Nəsrəddin»).

1911 yatırılması: şah hökuməti Rusiya və Britaniyadan kömək istədi; mart 1910 — Səttar xan və Baqır xan Tehrana dəvət olundu, silahsızlandırıldı, Səttar xan yaralandı, ev həbsinə salındı; dekabr 1911 — rus qoşunları xarici vətəndaşları «qorumaq» bəhanəsi ilə Təbrizə hücum etdi, üsyan yatıldı; Rusiya və Britaniyanın Qacarlar üzərində kolonial təsiri artdı.

Məşrutə inqilabının tarixi müqayisəsi

Hərbi Şura — tarixi oxşarlıq

• 1837 — Quba üsyanı — Haci Məhəmməd rəhbərliyində Rusiyaya qarşı
• 1908 — Təbriz üsyanı — Səttar xan, Baqır xan rəhbərliyində Qacarlara qarşı

Tipik səhvlər

• Məşrutə 1905–1911 — 1905 başladı, 1911 yatıldı!
• Səttar xan/Baqır xan 1908 — Təbriz üsyanı; 1910 Tehranda silahsızlandırma!
• Mozaffar ad-Din — 1906 Konstitusiya; Məhəmməd Əli şah — 1907 taxta!
• Təbriz əncüməni ≠ Tehranda Məclis — «Caride-ye melli» Təbrizdə!
• 1911 dekabr — rus qoşunları Təbrizi tutdu; 1908 üsyan qələbəsi!

DİM qeydləri

• Məşrutə inqilabı 1905–1911 — Konstitusiya, Məclis, xarici məmurların çıxarılması.
• Təbriz əncüməni — ərzaq, təhsil, müharibə xərci.
• 1908 — Səttar xan, Baqır xan, Hərbi Şura.
• 1910 — Tehranda silahsızlandırma; 1911 — rus qoşunları.
• Şimali Azərbaycandan yardım — konsullar, Tağıyev, «İrşad», «Molla Nəsrəddin».