Milli partiya və təşkilatların yaranması

1905–1907 inqilabı yeni mərhələyə keçdi — milli-ərazi muxtariyyət, söz, mətbuat və yığıncaq azadlığı tələb olundu. 17 oktyabr 1905 manifestindən sonra milli-demokrat intellektuallar müxtəlif partiya və təşkilatlar yaratdı; milli təşkilatlar əhalini erməni terrorundan qorumaq məqsədini daşıyırdı. 1903-də Rusiya Sosial-Demokrat İşçi Partiyası bolşeviklər və menşeviklər olaraq bölündü.

Siyasi partiya və təşkilatlar

Təşkilat	İl, yer	Xüsusiyyət
«Müsəlman Gənclik»	1903, M.Ə. Rəsulzadə	Azərbaycanda ilk milli ictimai-siyasi təşkilat; gizli fəaliyyət
«Hümmət»	1904, Bakı, M. Mövsümov, M.Ə. Rəsulzadə	Sosial-demokrat; azərbaycanlı fəhlələr arasında fəaliyyət; bolşevik təsirindən Rəsulzadə ayrıldı — milli müstəqilliyi üstün tutdu
«Müsəlmanlıq» (İttihad)	1905, Rusiya	Müsəlman xalqların dini birliyi; türkçülük ideyası
«Qeyrət»	1905, Gəncə, Ə. Rəfibəyov	Şimali Azərbaycanda ilk milli partiya; federativ dövlət, ilk muxtariyyət tələbi; Şuşa, Bakı filialları
«Difai» («Müdafiə»)	1906, Bakı, Ə. Ağayev	Ziyalılar və sahibkarlar birləşdi; milli qırğından və erməni terrorundan müdafiə; Gəncə, Ağdam, Şuşa (ən təsirli), Kars, Vladikavkaz filialları; «İrşad» qəzeti; silahlı dəstələr, terrorçulara kömək edən çar məmurlarına cəza; Şuşadan Səttar xana silah; Cənubda Məşrutə, Osmanlıda «Gənc türklər» hərəkatına yardım; torpaq paylanması, idarə özünüidarəetmə, muxtariyyət
«Müdafiə»	1907, Gəncə, İ. Vəkilov	Rusiya ordusu zabitləri; Qərb qəzalarında; Difainin davamçısı; erməni-rus qırğınlarına qarşı müdafiə, təhsil, kəndli hüquqları
«Müsavat»	1911, Bakı, M. Rəsulzadə, A. Kazımzadə, T. Nağıyev	1912 proqram; 1913 M.Ə. Rəsulzadə lider; Ə. Hüseynzadə ideyası: «türkləş, islamlaş, müasirləş»; Balkan müharibələrində (1912–1913) Osmanlıya dəstək; 1915 «Açıq söz»; 1917 I qurultay — muxtariyyət və müstəqillik
«Türk-Ədəmi mərkəziyyət»	Mart 1917, Gəncə, N. Yusifbəyli	Federativ Rusiya, Şimali Azərbaycana muxtariyyət; «Yaşasın Azərbaycan muxtariyyəti!»

1917 birləşmə: İyun 1917-də «Türk-Ədəmi mərkəziyyət» Müsavat ilə birləşərək «Türk Ədəmi-mərkəziyyət Müsavat» partiyasını yaratdı. Qeyrət, Difai, Müsavat, Türk-Ədəmi mərkəziyyət birlikdə Şimali Azərbaycana muxtariyyət tələb etdi.

Müsavat 1912 proqramının məqsədləri: bütün müsəlman xalqların birliyi; bütün müsəlman xalqların müstəqilliyinin bərpası; müstəqillik uğrunda mübarizə aparan müsəlman xalqlara maddi-mənəvi yardım.

Partiyaların ortaq cəhətləri

Partiyaları tək-tək yadda saxlamaq çətindir. Ona görə onları birləşdiyi cəhətə görə qruplaşdırırıq: bir sətirdə hansı partiyaların üst-üstə düşdüyü görünür.

Ortaq cəhət	Hansı partiyalar
Gəncədə qurulub	«Qeyrət» (1905) · «Müdafiə» (1907) · «Türk-Ədəmi mərkəziyyət» (1917)
Şuşada filialı olub	«Qeyrət» · «Difai»
Erməni silahlı dəstələrinə qarşı yaradılıb	«Difai» · «Müdafiə»
Şimali Azərbaycana muxtariyyət tələb edib	«Qeyrət» · «Difai» · «Müsavat» · «Türk-Ədəmi mərkəziyyət»
M.Ə. Rəsulzadə ilə bağlıdır	«Müsəlman Gənclik» (1903) · «Müsavat» (1911-dən, lider 1913)

Tipik səhvlər

«Müsəlman Gənclik» (1903) — ilk milli ictimai-siyasi; «Qeyrət» (1905) — ilk milli partiya!
«Hümmət» (1904) ≠ «Müsavat» (1911) — Rəsulzadə Hümmətdən ayrıldı!
«Difai» (1906) ≠ «Müdafiə» (1907) — fərqli partiyalar, Vəkilov!
1917 iyun — Türk-Ədəmi mərkəziyyət + Müsavat birləşməsi!
«Difai» — «İrşad» qəzeti; Səttar xana silah, Cənubi Azərbaycana yardım.

DİM qeydləri

1903 Müsəlman Gənclik — Rəsulzadə; 1904 Hümmət.
1905 Qeyrət — ilk muxtariyyət tələbi; 1906 Difai — Ağayev.
1911 Müsavat — 1912 proqram, 1913 Rəsulzadə lider.
1917 mart — Türk-Ədəmi mərkəziyyət; iyun — Müsavatla birləşmə.
Abbreviatur: MM (Müsəlman Gənclik, Müsavat), QD (Qeyrət, Difai), DM (Difai, Müdafiə).

Bütün Tarix mövzuları