Azərbaycan tarixi · Yeni dövr · XX əsrin əvvəlləri
Milli partiya və təşkilatların yaranması
Milli partiya və təşkilatların yaranması
Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 168–169 / §67
1905–1907 inqilabı yeni mərhələyə keçdi — milli-ərazi muxtariyyət, söz, mətbuat və yığıncaq azadlığı tələb olundu. 17 oktyabr 1905 manifestindən sonra milli-demokrat intellektuallar müxtəlif partiya və təşkilatlar yaratdı; milli təşkilatlar əhalini erməni terrorundan qorumaq məqsədini daşıyırdı. 1903-də Rusiya Sosial-Demokrat İşçi Partiyası bolşeviklər və menşeviklər olaraq bölündü.
Siyasi partiya və təşkilatlar
| Təşkilat | İl, yer | Xüsusiyyət |
|---|---|---|
| «Müsəlman Gənclik» | 1903, M.Ə. Rəsulzadə | Azərbaycanda ilk milli ictimai-siyasi təşkilat; gizli fəaliyyət |
| «Hümmət» | 1904, Bakı, M. Mövsümov, M.Ə. Rəsulzadə | Sosial-demokrat; azərbaycanlı fəhlələr arasında fəaliyyət; bolşevik təsirindən Rəsulzadə ayrıldı — milli müstəqilliyi üstün tutdu |
| «Müsəlmanlıq» (İttihad) | 1905, Rusiya | Müsəlman xalqların dini birliyi; türkçülük ideyası |
| «Qeyrət» | 1905, Gəncə, Ə. Rəfibəyov | Şimali Azərbaycanda ilk milli partiya; federativ dövlət, ilk muxtariyyət tələbi; Şuşa, Bakı filialları |
| «Difai» («Müdafiə») | 1906, Bakı, Ə. Ağayev | Ziyalılar və sahibkarlar birləşdi; milli qırğından və erməni terrorundan müdafiə; Gəncə, Ağdam, Şuşa (ən təsirli), Kars, Vladikavkaz filialları; «İrşad» qəzeti; silahlı dəstələr, terrorçulara kömək edən çar məmurlarına cəza; Şuşadan Səttar xana silah; Cənubda Məşrutə, Osmanlıda «Gənc türklər» hərəkatına yardım; torpaq paylanması, idarə özünüidarəetmə, muxtariyyət |
| «Müdafiə» | 1907, Gəncə, İ. Vəkilov | Rusiya ordusu zabitləri; Qərb qəzalarında; Difainin davamçısı; erməni-rus qırğınlarına qarşı müdafiə, təhsil, kəndli hüquqları |
| «Müsavat» | 1911, Bakı, M. Rəsulzadə, A. Kazımzadə, T. Nağıyev | 1912 proqram; 1913 M.Ə. Rəsulzadə lider; Ə. Hüseynzadə ideyası: «türkləş, islamlaş, müasirləş»; Balkan müharibələrində (1912–1913) Osmanlıya dəstək; 1915 «Açıq söz»; 1917 I qurultay — muxtariyyət və müstəqillik |
| «Türk-Ədəmi mərkəziyyət» | Mart 1917, Gəncə, N. Yusifbəyli | Federativ Rusiya, Şimali Azərbaycana muxtariyyət; «Yaşasın Azərbaycan muxtariyyəti!» |
1917 birləşmə: İyun 1917-də «Türk-Ədəmi mərkəziyyət» Müsavat ilə birləşərək «Türk Ədəmi-mərkəziyyət Müsavat» partiyasını yaratdı. Qeyrət, Difai, Müsavat, Türk-Ədəmi mərkəziyyət birlikdə Şimali Azərbaycana muxtariyyət tələb etdi.
Müsavat 1912 proqramının məqsədləri: bütün müsəlman xalqların birliyi; bütün müsəlman xalqların müstəqilliyinin bərpası; müstəqillik uğrunda mübarizə aparan müsəlman xalqlara maddi-mənəvi yardım.
Partiya abbreviaturası
- MM — Müsəlman Gənclik və Müsavat — M.Ə. Rəsulzadə
- QD — Qeyrət və Difai — Şuşa filialları
- QMT — Qeyrət, Müdafiə, Türk-Ədəmi mərkəziyyət — Gəncədə
- DM — Difai və Müdafiə — erməni qruplarına qarşı
- QDMT — Qeyrət, Difai, Müsavat, Türk-Ədəmi mərkəziyyət — muxtariyyət tələbi
Tipik səhvlər
- «Müsəlman Gənclik» (1903) — ilk milli ictimai-siyasi; «Qeyrət» (1905) — ilk milli partiya!
- «Hümmət» (1904) ≠ «Müsavat» (1911) — Rəsulzadə Hümmətdən ayrıldı!
- «Difai» (1906) ≠ «Müdafiə» (1907) — fərqli partiyalar, Vəkilov!
- 1917 iyun — Türk-Ədəmi mərkəziyyət + Müsavat birləşməsi!
- «Difai» — «İrşad» qəzeti; Səttar xana silah, Cənubi Azərbaycana yardım.
DİM qeydləri
- 1903 Müsəlman Gənclik — Rəsulzadə; 1904 Hümmət.
- 1905 Qeyrət — ilk muxtariyyət tələbi; 1906 Difai — Ağayev.
- 1911 Müsavat — 1912 proqram, 1913 Rəsulzadə lider.
- 1917 mart — Türk-Ədəmi mərkəziyyət; iyun — Müsavatla birləşmə.
- Abbreviatur: MM (Müsəlman Gənclik, Müsavat), QD (Qeyrət, Difai), DM (Difai, Müdafiə).