Mövcud quruluşa qarşı çıxışlar. Milli demokratik hərəkat

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 164–167 / §66

Fəhlələrin ağır şəraitdə — uzun iş günü, aşağı əməkhaqqı, uşaq və yeniyetmə əməyinin geniş istifadəsi — siyasi aktivləşməsinə səbəb oldu. 1900–1903 iqtisadi böhran müəssisələrin bağlanmasına, tətillərin başlanmasına səbəb olmuşdu. Aprel 1902 — Bakıda ilk açıq siyasi nümayiş; iyun 1903 — Bibiheybat ümumi tətili (bütün sənaye sahələri, şəhər fəaliyyəti dayandı), tətil komitəsi və tələbnamə; ordunun müdaxiləsi ilə yatıldı, lakin təşkil olunmuş güc göstərdi. 1904 — Rusiya-Yapon müharibəsi vəziyyəti pisləşdirdi; 13 dekabr 1904 — Balaxanı neft yataqlarında ümumi tətil, bütün Bakıya yayıldı, əsasən iqtisadi tələblər; 30 dekabr 1904 — neft sənayeçiləri ilə fəhlələr arasında «Mazut konstitusiyası» imzalandı — bütün tələblər qəbul edildi.

«Mazut konstitusiyası» (1904) şərtləri

• İş günü — 9 saata endirildi; əməkhaqqı artırıldı
• İstirahət — Həftədə bir gün istirahət, illik məzuniyyət hüququ
• Bərabərlik — Yerli fəhlə ilə Cənubi Azərbaycan fəhləsi arasında əməkhaqqı fərqi aradan qaldırıldı

Bu — Rusiya imperiyası əmək hərəkatında ilk kollektiv razılaşma idi; yalnız neft sənayesi fəhlələrinə şamil olundu — digər sənaye sahələrində fəhlələr 1905-də tətil yolu ilə tələblərinə nail oldular.

Kəndli hərəkatı. Qaçaqçılıq — milli azadlıq hərəkatının tərkib hissəsi idi; ən geniş Yelizavetpol (Gəncə) vilayətində; Dəli Əli və Qaçaq Süleyman çar məmurları və mülkədarlara qarşı mübarizə apardı.

1905–1907 birinci rus inqilabı: Rusiya-Yapon müharibəsində (1904–1905) məğlubiyyət böhran dərinləşdirdi; 9 yanvar 1905 Petroqradda «Qanlı bazar günü» burjua-demokratik inqilabın başlanğıcı oldu — Bakıda həmrəylik tətilləri başladı. Yay 1905 — Bakıda ümumi tətil, Tətil komitəsi; payız 1905 — tətillər Gəncə, Şamaxı və digər vilayətlərə yayıldı, fəhlə komissiyaları yaradıldı; noyabr 1905 — Bakı Fəhlə Deputatları Soveti (BFDS) təsis olundu, fevral 1906-da qubernatorun əmri ilə məcburi bağlandı.

Çar hökuməti polis təzyiqini artırdı, hərbi vəziyyət tətbiq etdi; 1905-də Qafqaz canişinliyi bərpa edildi (1883-də ləğv olunmuşdu); Bakı şəhəri və qəzası hərbi vəziyyətə salındı. 17 oktyabr 1905 manifesti — şəxsi toxunulmazlıq, söz, yığıncaq, mətbuat və təşkilatlanma azadlığı; qanunverici Duma seçkiləri vəd edildi.

İntellektual və milli burjuvaziya «Milliyyət və hürriyyət», «məşrutə», «müsavat» ideyalarını irəli sürdü; H.Z. Tağıyev, M. Nağıyev, M. Muxtarov; 1905–1906-da «Nəşri-maarif» və «Nicat» cəmiyyətləri yaradıldı.

1905–1906 milli qırğınlar: «parçala, hökmranlıq et!» siyasəti; 1905-də «erməni-müsəlman davası» başladı — «Daşnaktsutyun» (1890, Tiflis) «Böyük Ermənistan» məqsədi ilə türk-müsəlman əhaliyə qarşı terror tətbiq edirdi; İrəvan, Gəncə və Qarabaqdan türklərin qovulmasını tələb edirdi; qubernator Nakashidze Bakıda qırğın planını həyata keçirdi. Bakı (1905): 2 fevral — bir neçə azərbaycanlı öldürüldü; 6–9 fevral davam etdi; nizam fevralın sonu bərpa olundu. Qırğınlar Yerevan (may), Zəngəzur və Naxçıvana yayıldı — Cahri kəndində (Naxçıvan) bir ailənin tamamilə məhv edilməsi soyqırım nümunəsi kimi qeyd olunur; Quru-bulaq rayonu, Gözəcik kəndi, Veysəlli, Qacar kəndləri (Cəbrayıl). Məşədi Qasım (Daşkənd, Göyçə) və Sultan bəyin dəstəsi daşnak hücumlarına qarşı müdafiə apardı; M.S. Ordubadi «Qanlı illər» kitabında Yerevan faciələrini sənədləşdirdi. Şuşa (avqust 1905): çar əsgərləri və erməni qrupları müsəlman məhəllələrinə hücum etdi; Əbdülkərim bəy Mehmandarov müdafiəni təşkil etdi, xəstəxana və yetim məktəbi açdı; 1906 — ermənilər rus kazakları ilə birləşib top atəşinə tutdular; Sultan bəy Sultanov erməni-kazak qüvvələrini məğlub etdi. Qaryagin (indiki Füzuli, Cəbrayıl), Xocalı və Umudlu (Ağdərə) kəndlərində qırğınlar baş verdi. H.Z. Tağıyev, M. Muxtarov və Həmidə xanım Cavanşir (C. Məmmədquluzadənin həyat yoldaşı) qurbanlara tibbi və maliyyə yardımı göstərdilər. Fevral 1906 Tiflis konfransı — canişinin təşəbbüsü ilə «sülh şurası»; Ə. Ağayev və Ə. Topçubaşov «Daşnaktsutyun»u terror təşkilatı kimi ifşa etdi; «Difai» partiyası Ağayevin təşəbbüsü ilə yaradıldı. 1905 yay — Ə. Topçubaşov və digərləri müsəlmanlar üçün islahat tələb edən ərz-hal göndərdilər — Şimali Azərbaycanda ilk demokratik proqram sənədi. 1905–1907 inqilabı milli hərəkata təkan verdi; ideya əsası türkçülük və islamçılıq idi.

Rusiya müsəlmanlarının qurultayları

Azərbaycanlı deputatlar — Duma

I Duma 1906 yayda buraxıldı; İ. Ziyadxanlı rus kolonial siyasətini və erməni dağıntılığını tənqid etdi; Ə. Topçubaşovun fəaliyyəti hökumətin narazılığına səbəb oldu. Vıborq bəyannaməsi — Ə. Topçubaşov və İ. Ziyadxanlı imzaladı, həbs olundular. 1907 iyun — reaksioner seçki qanunu qeyri-rus xalqların seçki hüququnu kəskin məhdudlaşdırdı.

Tipik səhvlər

• 1902 aprel — ilk açıq siyasi nümayiş; 1903 Bibiheybat — ilk böyük ümumi tətil!
• Mazut konstitusiyası — 30 dekabr 1904; Balaxanı tətili 13 dekabr!
• BFDS — noyabr 1905, fevral 1906 bağlandı; 17 oktyabr manifesti — 1905!
• I qurultay 1905, II 1906, III 1906 — fərqli şəhərlər!
• Vıborq bəyannaməsi — Topçubaşov + Ziyadxanlı həbs; III/IV Dumada bir deputat!

DİM qeydləri

• 1902–1904 tətillər → Mazut konstitutsiyası (30.12.1904).
• 1905–1907 inqilab — BFDS, 17 oktyabr manifesti.
• 1905–1906 qırğınlar — Bakı, Şuşa, Daşnaktsutyun.
• Tiflis konfransı (1906), Difai yaradılması.
• I–III müsəlman qurultayı; I–IV Duma deputatları; Vıborq bəyannaməsi.