Kənd təsərrüfatı. Yeni aqrar qanunlar

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 163–164 / §65

Şimali Azərbaycanda torpaq azlığı kəndlilərin vəziyyətini ağırlaşdırırdı. Ən münbit torpaqlar buğda, arpa və düyü üçün, ipəkçilik geniş idi; pambıq əkin sahələri artdı. Maşın və traktorlar pambıq becərilməsində qismən tətbiq olunurdu, lakin bahalı olduğundan əsasən mülkədarlar və qolçomaqlar istifadə edirdi.

Rus köçürmə siyasəti: çar hökuməti rusları Şimali Azərbaycana köçürürdü — siyasi məqsəd: koloniyalarda rus əhalisini artırmaq; iqtisadi məqsəd: mərkəzi rus vilayətlərində aqrar problemi həll etmək. Ruslar əsasən Cənubi Azərbaycanla sərhəd ərazilərdə münbit torpaqlara yerləşdirildi; yerli kəndlilərin torpaqları alındığından milli ziddiyyətlər yaranırdı. Muğan ərazisində 2000-dən çox kəndli ailə rus köçkünlərinə yer açmaq üçün evindən çıxarıldı; hökumət muğanlı ruslara yerli əhalidən «qorunmaq» üçün odlu silah payladı.

XX əsrin əvvəlində Şimali Azərbaycanda torpaqların 70%-i dövlət mülkiyyətində idi; 1853-cü il köçürmə qanunu və digər köhnə qanunlar səbəbindən kapitalist münasibətlər bu torpaqlarda yavaş inkişaf edirdi.

Dövlət kəndlilərinə aid islahatlar

1900-cü il Qanunu (1 may 1900) — «Cənubi Qafqazda dövlət kəndlilərinin torpaq quruluşu haqqında Qanun»: dövlət kəndlilərinə icma torpaqlarından nəsli istifadə hüququ verdi — 1870 islahatından fərqli olaraq torpaq dərhal şəxsi mülkiyyətə keçmirdi. 1903-cü il Əsasnamə (21 aprel 1903) — 1900 qanununa əlavə: nəsli istifadəyə verilən torpaqların sərhədləri, əlavə pay torpaqlarının verilməsi, otlaq, çəmən və meşə torpaqlarının ayrılması müəyyən edildi. 1903 Əsasnaməsindən sonra vergilər artdı — əlavə (tez-tez faydasız) pay torpaqları ayrıldığından kəndlilərin vəziyyəti pisləşdi.

1903 Əsasnaməsinin 1847 və 1870 islahatlarından fərqi

• Tətbiq sahəsi — Dövlət kəndliləri üçün
• Pay torpaqları — Əlavə pay torpaqlarının verilməsi nəzərdə tutulurdu
• Otlaq, çəmən, meşə — Bu torpaqlardan pay ayrılması planlaşdırılırdı

Məhdud cəhətlər (1900–1903): torpaq problemi tam həll olunmadı; pay torpaqları dövlət mülkiyyətində qaldı; qolçomaqlar torpaq bölünmələrində faydalı icma torpaqlarını ələ keçirdi, sosial fərqlənmə artdı; dövlət kəndliləri Rusiya imperiyasının süqutuna qədər mülk torpaq sahibi ola bilmədi.

Sahibkar kəndlilərinə aid islahatlar

1870 islahatı natamam qalmış, bir çox kəndli torpaq almağa imkan tapmadığından «müvəqqəti mükəlləfiyyətli» qalmışdı. 1912-ci il Qanunu — «Sahibkar kəndlilərinin pay torpaqlarının məcburi alınması haqqında Qanun»: 1 yanvar 1913-dən sahibkar kəndliləri müvəqqəti mükəlləfiyyətdən azad edildi; pay torpaqları məcburi alınır, mülkədarlar dövlət xəzinəsindən ödəniş alır, kəndlilər 20 il faizlə dövlətə borc qaytarır; faydasız torpaqlar pulsuz kəndli mülkiyyətinə keçir; pay torpaqlarında salınmış bağlara görə ödəniş tələb olunmur; otlaq, çəmən, meşə alına bilməz; suvarma kanalları mülkədarların şəxsi mülkiyyətində qalır. Zaqatala 1913: Zaqatala qəzasında sahibkar kəndliləri (1870 islahatından kənar qalmış) feodal asılılıqdan azad edildi.

1912 qanununun 1870 islahatından fərqi

• Mülkədarlar — Müvəqqəti mükəlləfiyyətdən azad olundular
• Alış — Pay torpaqlarının alınması məcburi idi; dövlət kəndliyə maliyyə yardımı göstərirdi

Məhdud cəhətlər: yavaş həyata keçirilmə; kəndlilər faktiki olaraq dövlətə borclu qaldı; dövlət kəndlilərinə şamil olunmurdu. Əhəmiyyəti: kəndlilər öhdəlikdən azad olub pay torpaqlarının şəxsi sahibi oldular; fermer təsərrüfatına şərait yarandı, sosial fərqlənmə və kapitalizm sürətləndi.

Aqrar qanunlar xronologiyası

Tipik səhvlər

• 1900 Qanun — dövlət kəndliləri; 1912 Qanun — sahibkar kəndliləri!
• 1903 Əsasnamə — vergilər artdı, vəziyyət pisləşdi!
• 1913 — 1 yanvar tətbiq; Zaqatala həmin il azad olundu!
• Muğan — 2000+ ailə çıxarıldı; ruslara odlu silah verildi!
• 70% torpaq — dövlət mülkiyyətində; qolçomaqlar icma torpaqlarını ələ keçirdi.

DİM qeydləri

• Torpaq azlığı + rus köçürməsi (Muğan, 2000+ ailə).
• 1900 Qanun — nəsli istifadə; 1903 Əsasnamə — sərhədlər, pay torpaqları.
• 1912–1913 — sahibkar kəndliləri, 20 il borc, Zaqatala 1913.
• Qolçomaq — torpaq bölünmələrində faydalı torpaqları ələ keçirdi.
• 1870 islahatı natamam — müvəqqəti mükəlləfiyyətli status.