Sənayenin vəziyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 162–163 / §64

IX fəsil — Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində — Şimali Azərbaycan iqtisadiyyatı XX əsrin əvvəllərində Rusiya sənayesinin xammal və yanacaq ehtiyaclarını ödəməyə yönəlmişdi. Bakı neft sənayesi dünya mərkəzinə çevrilmiş, artım sürəti və hasilat üzrə birinci yerdə dayanmışdı.

1900–1903 iqtisadi böhran — istehsal artımından tələbatın geri qalması, həddindən artıq istehsal nəticəsində tələbat-təklif balanssızlığı — bütün sənaye sahələrinə, xüsusilə neft və mədən sənayesinə mənfi təsir etdi. Qazma, hasilat və emal kəskin azaldı; kiçik və orta müəssisələr iflas etdi. Bu, istehsalın təmərküzləşməsinə (böyük müəssisələrdə istehsalın cəmləşməsi) sürətləndirdi — neftin çıxarılması, emalı, daşınması və satışı bir neçə iri şirkətin — inhisarların — əlinə keçdi. Xarici kapital artsa da, texniki yeniliklər bahalı olduğundan məhdud qaldı. 1904–1905 Rusiya-Yapon müharibəsi və 1905–1907 inqilabı durğunluğu dərinləşdirdi; Rusiya (Bakı) neft hasilatında birinci yeri ABŞ-a itirdi.

Bakı neft sənayesində durğunluğun səbəbləri

Digər sənaye sahələri: Kapitalist münasibətlər qəzalarda genişləndi. İpək və pambıq təmizləmə sənayesində Cənubi Qafqazdakı kapitalın və pambıq-parça fabriklərinin əksəriyyəti milli burjuaziyaya məxsus idi; bağçılıq sənayesində də milli sahibkarlar üstünlük təşkil edirdi. Qida sənayesi neft sənayesindən sonra kapital qoyuluşu və işçi sayına görə ikinci yerdə dayanırdı. 1900–1903 böhran rəngsiz metallurgiyada filiz hasilatının azalmasına səbəb oldu. Siemens qardaşları Gədəbəy mis filizlərində fəaliyyət göstərirdi; Gədəbəyin Qalakənd çayı üzərində Cənubi Qafqazın ilk hidroelektrik stansiyası (HES) tikildi — filizlərdə əl əməyini elektrik enerjisi ilə əvəz etmək üçün.

Bakının su təchizatı: şəhərdə su qıtlığı var idi; əhalinin artması səbəbindən Şəhər Duması dörd layihə müzakirə etdi: dəniz suyunun duzdan təmizlənməsi; Kür çayından su kəməri; Bakı kəndlərində quyu qazma; Şollar-Bakı su kəməri. H.Z. Tağıyev Kür layihəsinə qarşı Şollar-Bakı layihəsini müdafiə etdi — rus və erməni müxalifətinə baxmayaraq; kəmər 1917-də Tağıyevin maliyyə köməyi ilə istifadəyə verildi.

Tipik səhvlər

• 1900–1903 böhran — durğunluğun birinci səbəbi; 1904–1905 müharibə və 1905–1907 inqilab da dərinləşdirir!
• İnhisarlar — kiçik müəssisələrin iflasından sonra təmərküzləşmə nəticəsində yaranır.
• Qalakənd HES — Cənubi Qafqazın ilk HES-i; Siemens Gədəbəydə!
• Şollar-Bakı (1917) ≠ Kür layihəsi — Tağıyev Şolları müdafiə etdi!
• Neft liderliyi — əvvəl Bakı, böhrandan sonra ABŞ birinci yerə keçdi.

DİM qeydləri

• IX fəsil — XX əsrin əvvəlləri; §64 sənayenin vəziyyəti.
• 1900–1903 böhran → inhisarlar, istehsalın təmərküzləşməsi.
• 5 səbəb — geoloji kəşfiyyat, texnologiya, elektrik, emal, süni azalma.
• İpək/pambıq — milli burjuaziya; Siemens + Qalakənd HES.
• Şollar-Bakı 1917 — Tağıyevin rolu.