XIX əsr Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 160–162 / §63

Təhsil

Çar təhsil siyasəti: pravoslavlıq, mütləqiyyət, xalqçılıq. 1828 Tiflisdə Əmanətlər məktəbi; 1829 Cənubi Qafqaz məktəbləri nizamnaməsi; 1830 Şuşada ilk qəza məktəbi — Avropa tipli laic təhsilin başlanğıcı. 1849 — Qəncə, Şuşa, Şamaxı, Bakıda müsəlman məktəbləri. 1865 Bakıda ilk gimnaziya; 1874 qadın gimnaziyası. 1869 Şamaxıda Seyid Əzim Şirvani — ilk üsuli-cədid məktəbi; 1887 — ilk rus-tatar (Azərbaycan) məktəbi (H. Mahmudbəyov, S. Qənizadə). 1876/1879 Gori Müəllimlər seminariyasının azərbaycan filialı — Ü. Hacıbəyov, N. Nərimanov, C. Məmmədquluzadə. 1894 — N. Nərimanovun Bakıda ilk azərbaycanlı oxu evi.

Elm

Abbasqulu ağa Bakıxanov (1794–1846) — «Gülüstani-İrəm» (1841): azərbaycan tarixinin ilk elmi ümumi əsəri (qədimdən 1813 Gülüstana qədər). H.Z. Şirvani — «Səyahət bağı», «Səyahət gülzarı» (40 illik səyahət). M. Kazımbəy — «Türk-tatar dilinin qrammatikası», Dəmidov mükafatı; Peterburq universitetində şərqşünas. D.İ. Mendeleyev — Bakı neftinin kimyəvi tədqiqi; M. Xanlarov — ilk azərbaycanlı kimya doktoru.

Teatr, mətbuat, mədəniyyət

1873 — Bakıda M.F. Axundzadənin «Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran» — müsəlman Şərqində ilk teatr tamaşası (H. Zərdabi, N. Vəzirov); 1883 — Tağıyevin teatr binası. 22 iyul 1875 «Əkinçi» — H. Zərdabi (1877 Rusiya-Osmanlı müharibəsində bağlandı). 1879 «Ziya» (Tiflis, S. Ünsizadə) → «Ziyayi-Qafqaziyyə»; 1883 «Kəşkül» (C. Ünsizadə) — 1891 «Azərbaycan milləti». M.F. Axundzadə, H. Zərdabi, Ziya — milli oyanış.

Musiqi: aşıq (Molla Cümə, Aşıq Ələsgər, Aşıq Əli) və xanəndə (Xarrat Qulu, Hacı Hüsü, Cabbarg Qaryağdıoğlu). Rəssamlıq: M.Q. İrəvani (realizm), X. Natəvan, M. Nəvvab. Memarlıq: rus şəhər planlaşdırması; Q. Hacıbababəyov, Z. Əhmədbəyov, İ. Qoslavski (Tağıyev qız məktəbi, 1898–1900). Cənubda M.H. Rüşdiyyə — Təbrizdə üsuli-cədid, «Vətən dili», «Ana dili».

Mədəniyyət xronologiyası

• 1841 — Bakıxanov «Gülüstani-İrəm»
• 1873 — İlk milli teatr (Bakı)
• 1875 — «Əkinçi» qəzeti
• 1879 — «Ziya» qəzeti
• 1883 — «Kəşkül»; Tağıyev teatr binası
• 1891 — «Kəşkül» — «Azərbaycan milləti»

Tipik səhvlər

• 1873 teatr — «Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran»; 1875 «Əkinçi» — mətbuat!
• Bakıxanov «Gülüstani-İrəm» (1841) — ilk elmi ümumi tarix; 1813-ə qədər.
• «Kəşkül» (1891) — «Azərbaycan milləti»; «Əkinçi» (1875) — mətbuatın başlanğıcı.
• 1830 Şuşa qəza məktəbi — laic təhsil; 1828 Əmanətlər məktəbi — Tiflis.
• M.Q. İrəvani — portret rəssamı; Bakıxanov — tarixçi.

DİM qeydləri

• Təhsil: 1830 Şuşa, üsuli-cədid, 1887 rus-tatar məktəbi.
• Elm: Bakıxanov, Şirvani, Kazımbəy.
• 1873 teatr, 1875 «Əkinçi», 1879 «Ziya», 1883 «Kəşkül».
• Musiqi: aşıq + xanəndə; rəssamlıq: İrəvani, Natəvan.
• Memarlıq: Hacıbababəyov, Əhmədbəyov, Qoslavski.