Cənubi Azərbaycan XIX əsrdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 157–158 / §62

Gülüstandan sonra Qacarlar Maku, Urmiya kimi güclü xanlıqları ləğv edib vilayət etdilər. Türkmənçaydan sonra Cənubi Azərbaycan 4 vilayətdən ibarət idi. Fətəli şah (1797–1834) dövründə Cənubi Azərbaycan vəliəhdin vilayəti sayılırdı. Təbriz — «saltanət evi», Qacarların ikinci paytaxtı, xarici diplomatik missiyalar.

XIX əsrin sonunda əhali 2 milyon (~1/4 şəhərdə). Zadəgan, mülkədar, ruhanilər üst təbəqə; kəndlilərin çoxu torpaqsız rəncbər. Torpaq formaları: xalisə (dövlət), tiyul, mülk (66% əkin torpağı), vəqf, xırdamalik (Urmiyada), ilati (yaylaq). ~20 vergi növü; oturaq vergisi — torpaq pulu; mal — baş pulu; otlaq — qapı pulu (Şimalda çöpbaşı).

İqtisadiyyat: 1850–1870-lərə qədər taxıl-bazarlıq bazası; pambıq, tütün, ipək; rus və ingilis kapitalının təsiri; xalçaçılıq — əsas sənət; Təbriz, Marağa, Xalxalda ipək sənayesində kapitalist münasibətlər.

Babilər hərəkatı (1848–1852): Seyid Əli Məhəmməd «Bab»; 1850 Zəncan üsyanı — qadın hüquqları, Zərrintac (Tahirə); 30 000 şah qoşunu ilə yatıldı. 1891–1892 Tənbəki (tütün) üsyanı: Nəsirəddin şah ingilis şirkətinə monopoliya verdi; Təbriz yarmarkası bağlandı; 1892 müqavilə ləğv. 1898 Təbriz Zeynəb paşa üsyanı — taxıl monopoliyasına qarşı; anbarlar talan, qiymətlər endirildi.

Cənubi Azərbaycan vergiləri

Tipik səhvlər

• Cənubi Azərbaycan — 4 vilayət; Təbriz ikinci paytaxt!
• Babilər (1848–1852), Tənbəki (1891–1892), Zeynəb paşa (1898) — fərqli üsyanlar!
• Qapı pulu (Cənub) = çöpbaşı (Şimal) — otlaq vergisi!
• Mülk — əkin torpağının 66%-i; xalisə — dövlət torpağı.
• 1892 — tütün monopoliyası ləğv; 1898 — taxıl monopoliyası.

DİM qeydləri

• 4 vilayət, Təbriz — ikinci paytaxt.
• Torpaq: xalisə, tiyul, mülk, vəqf, xırdamalik, ilati.
• Babilər 1848–1852, Tənbəki 1891–1892, Zeynəb paşa 1898.
• ~20 vergi növü; otlaq — qapı pulu.
• Rus/ingilis kapitalının təsiri artdı.