Millətin təşəkkülü. Xalq hərəkatı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 154–157 / §61

Şimali azərbaycanlı millətinin formalaşması XIX əsrin II yarısında baş verdi. Çarizm milli-discriminasiya siyasəti aparırdı: idarəetmə yalnız rus dilində; «tatar/muselman» adlandırma; yüksək vəzifələrə buraxmama; erməni köçürmə və ruslaşdırma.

Millət formalaşmasının xüsusiyyətləri: 1) Azərbaycan iki yerə bölündü; 2) Şimali Azərbaycan Rusiya koloniyası; 3) torpaqlar müxtəlif quberniyalara bölündü. Kapitalizm, vahid bazar, burjuvaziya və proletariat yaranması şərait yaratdı.

Milli hərəkat mərhələləri: I (1875–1904) — milli oyanış, «Əkinçi» (1875); II (1904–1917) — müstəqillik; III (1917–1918) — dövlətçilik. M.F. Axundzadə, H. Zərdabi «millət» anlayışını işlətdi; 1891 «Kəşkül» — «Azərbaycan milləti»; «Kaspi» — Şahtaxtinski «Azərbaycanlı».

1863 Zaqatala üsyanı — Hacı Murtuz rəhbərliyində; kilsə tikintisi bəhanəsi; iyn 1863; Muridizm əlaqəsi; 1000-dən çox iştirakçı Sibirə sürüldü; islahat 1913-ə qədər gecikdi.

Qaçaqçılıq — xalq intiqamçıları: Qaçaq Nəbi (Zəngəzur), Qaçaq Kərəm (Qazax), Dəli Əli (Yelizavetpol). Torpaq vergisindən imtina, dağ-meşəyə çəkilmə.

Fəhlə tətilləri: 1870–1890-cı illər Bakı, Nuxa, Gədəbəy; 1895 — Bakı tütün fabrikinin ilk təşkilatlanmış tətili; hərbi vəziyyət elan olundu.

Milli hərəkat mərhələləri

Tipik səhvlər

• «Əkinçi» — 1875; I mərhələ 1875–1904!
• 1863 Zaqatala ≠ 1830 Cər-Balakən — fərqli üsyanlar!
• 1891 «Kəşkül» — «Azərbaycan milləti» ilk dəfə; 1875 «Əkinçi» — mətbuatın başlanğıcı.
• Qaçaqçılıq — muzdur mübarizəsi deyil, torpaq-vergi mübarizəsi!
• 1895 — ilk təşkilatlanmış fəhlə tətili (Bakı tütün).

DİM qeydləri

• Millət formalaşması — XIX əsr II yarısı.
• 3 mərhələ: 1875–1904, 1904–1917, 1917–1918.
• «Əkinçi» (1875), «Kəşkül» (1891).
• 1863 Zaqatala — Hacı Murtuz.
• Qaçaqçılıq + 1895 fəhlə tətilləri.