Azərbaycanlıların 1918-ci il mart soyqırımı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 179–181 / §72

1918-ci il mart soyqırımı Bakı Soveti, erməni-daşnak qüvvələri və sovet Rusiyasının dəstəyi ilə Şimali Azərbaycanda türk-müsəlman əhaliyə qarşı həyata keçirilmiş geniş miqyaslı qırğın idi.

Soyqırımından əvvəl vəziyyət

Bakı Soveti sovet Rusiyasının köməyi ilə silahlı qüvvələr yaratmış, bolşevik–erməni ittifaqı qurulmuşdu. 5 dekabr 1917-də Komissarlıq ilə Osmanlı arasında Ərzincan sazişi imzalanmışdı. Qafqaz cəbhəsindən qayıdan rus əsgərləri Bakıda saxlanılırdı — müharibə çətinlikləri və bolşevik təbliğat onların əhval-ruhiyyəsini ağırlaşdırırdı. Bakı Sovetinin silahlı hissələri əsasən erməni və rus əsgərlərindən ibarət idi və yerli əhaliyə düşmən münasibətli idi.

1917-nin sonundan ermənilər «etnik təmizləmə» siyasətinə keçmişdi. 1918 marta qədər İrəvan vilayətində təxminən 200 müsəlman kəndi məhv edilmiş, 100 000-dən çox azərbaycanlı soyqırıma uğramışdı. Bolşevik–ermənilərin qəzəbinin səbəbləri azərbaycanlıların muxtariyyətə meylliyi, milli qüvvələrin arxasında durması və bir qismin Osmanlıya birləşmək istəyilə izah olunurdu.

Müsəlman korpusu və Şəmkir

Dekabr 1917-də Komissarlıq Müsəlman korpusu yaratdı; komandir Ə. Şıxlinski idi, korpus «Tatar Süvari Alayı» əsasında formalaşmışdı. Yanvar 1918-də Şəmkirdə cəbhədən qayıdan rus qoşunları kəndləri talayırdı. Komissarlıq Şəmkir dəmir yolu stansiyasında silahsızlandırma əmr etdi; F. Xoyski, X. Xasməmmədov, S. Rüstəmbəyov, H. Rəfibəyov münaqişəni həll etdi.

Fevral 1918-də I Müsəlman piyada alayı yaratmaq cəhdi olundu; X. Talışinski general-mayor Lənkərandan qayıdarkən həbs olundu — müsəlmanlar etiraz etdilər. Mart 1918-də Bakı Soveti daşnaklarla hərbi-siyasi ittifaq qurdu və **«Müsavat»**a qarşı mübarizəyə başladı.

Bakının bolşeviklər üçün üç əsas əhəmiyyəti vardı: neft və iqtisadi resurslar, milli hərəkat mərkəzi olması, Qafqazda sovet hakimiyyətini yaymaq dayağı. Bakı Sovetinin məqsədləri «Müsavat»ın sosial bazasını məhv etmək, hərəkatı lidersiz qoymaq, Bakını tutub bütün Azərbaycana yayıxmaq idi.

«Evelina» gəmisi və soyqırımın başlanması

27 mart 1918-də Lənkərandan H.Z. Tağıyevin oğlu Məhəmmədin dəfninə gələn Müsəlman Süvari Alayı əsgərləri «Evelina» gəmisindən Bakı Soveti tərəfindən tərksilah edildi — beləliklə, qırğın üçün bəhanə yaradıldı.

30 mart 1918-də Bakı Soveti qüvvələri türk-müsəlman əhaliyə qarşı geniş hərbi əməliyyata başladı; erməni zabitlər rəhbərlik etdi, hadisə milli qırğın xarakteri aldı. Dənizdən gəmilər, havadan 2 təyyarə ilə müsəlman məhəllələri bombalandı. Yanan binalar arasında «Kaspi», «Açıq söz» redaksiyaları, «İsmailiyyə», Təzəpir və Şah məscidləri var idi. Xəzər donanması dənizçiləri etiraz etdi, erməni məhəllələrini bombalamaqla hədələdi. 1 apreldə şərtlər qəbul olundu, qırğın 2 aprela qədər davam etdi. Bakı vilayətində 50 000-dən çox adam öldürüldü; şəhər müdafiə dəstələri kəndlərə erməni qruplarının girməsinin qarşısını aldı.

İyul 1918-də AXC Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası 3 gün ərzində Bakıda 12 000 müsəlmanın öldürüldüyünü müəyyən etdi.

Digər regionlarda soyqırım

Şamaxıda (30 mart – iyul sonu) 20 000-dən çox adam öldürüldü; erməni qruplarına S. Lalayan rəhbərlik etdi, malakanlar kömək etdi.

Qubada (aprel–may) Hamazasp rəhbərliyində 4000-dən çox müsəlman qırıldı. 2007-də Qubada kütləvi qəbir aşkar edildi, 2009-da Soyqırım Memorial Kompleksi yaradıldı; 18 sentyabr 2013-də kompleksin rəsmi açılışı oldu.

Digər qəzalarda da qırğınlar baş verdi: Lənkəranda (aprelin ortası — 3000 nəfər), Kürdəmirdə, Salyanda, Göyçayda, İrəvanda, Naxçıvanda, Şərurda, Üçmüədzində, Zəngəzurda — Zəngəzurda 115 kənd məhv edilmiş, 10 000-dən çox adam öldürülmüşdü. Cəmi 100 000-dən çox türk-müsəlman qurban vermişdi.

Nəticələr və Bakı Sovetinin tədbirləri

Soyqırın Bakıda vəziyyəti bolşeviklərin xeyrinə dəyişdirdi; bir qisim əhali sovet hakimiyyətini tanımaq məcburiyyətində qaldı, lakin müstəqil dövlət yaratmaq istəyi gücləndi.

Bakı Soveti zorla yerli sovet hakimiyyəti qurdu, bütün Milli şuralar (ermənilərin istisna) qadağan etdi, bolşevik və erməni mətbuatını bağladı. 20 aprel 1918-də Bakı şəhər duması dağıldı, ərzaq və nəqliyyat Sovetin nəzarətinə keçdi; soyqırım «vətəndaş müharibəsi» kimi təqdim olundu. 25 aprel 1918-də Bakı Xalq Komissarları Soveti (XKS) yaradıldı — sədri S. Şaumyan idi.

Bakı XKS antiazərbaycan siyasəti aparırdı: sovet Rusiyasının yerli orqanı kimi fəaliyyət göstərirdi, rəhbər vəzifələr ermənilərdə idi, «milliləşdirmə» adı ilə mülkiyyət müsadirə olunurdu. 25 aprel – 31 iyul 1918 tarixlərində xalq milisiyası, inqilabi tribunal, xalq məhkəməsi fəaliyyət göstərdi; neft sənayesi milliləşdirildi, neft Rusiyaya daşınırdı. «Qardaş yardımı» adı ilə 1,3 mln ton neft, pambıq, düyü, çay, duz, balıq, meyvə Rusiyaya göndərildi; müqabilində silah, pul, hərbi hissələr alınmışdı.

S. Şaumyanın məqsədi Azərbaycandan azərbaycanlıları «təmizləyib» «Böyük Ermənistan» yaratmaq idi. Cənubi Qafqaz Seymi «anti-inqilabi orqan» elan olundu.

Lenin 18 000 qoşundan 13 000-ünün erməni olduğunu yazmışdı. 1998-ci ildə Heydər Əliyev 31 martı Azərbaycanlıların soyqırımı günü elan etdi.

Tipik səhvlər

• 30 mart 1918 soyqırımın başlanğıcı; «Evelina» — 27 mart!
• 12 000 (3 gün, Bakı) ≠ 50 000+ (vilayət)!
• Şamaxı — 20 000+; Quba — Hamazasp, 4000+!
• Bakı XKS — 25 aprel 1918; fəaliyyət 31 iyula qədər!
• Ərzincan 5.12.1917 ≠ soyqırım — fərqli hadisələr!

DİM qeydləri

• Müsəlman korpusu (1917), Şəmkir (1918), «Evelina» (27.03).
• 30 mart–2 aprel Bakı; Şamaxı, Quba, Zəngəzur.
• 100 000+ qurban; 31 mart — Soyqırım günü (1998).
• Bakı XKS 25.04.1918; 1,3 mln ton neft «qardaş yardımı».