Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 183–197 / §73

AXC-nin yaradılması

Cənubi Qafqaz Seyminin dağılmasından sonra azərbaycanlı siyasətçilər müstəqil dövlət yaratmaq zərurəti ilə üz-üzə qaldılar. 27 may 1918-də Tiflisdə Seymin azərbaycanlı fraksiyasının fövqəladə iclasında Azərbaycan Müvəqqəti Milli Şurası yaradıldı; sədri Batumda sülh danışıqlarında iştirak etdiyi üçün M.Ə. Rəsulzadə idi. Növbəti gün, 28 may 1918-də Milli Şuranın I iclasında X. Xasməmmədov müstəqil dövlət zərurətini əsaslandırdı, İstiqlal Bəyannaməsi qəbul olundu və F. Xoyskinin rəhbərliyi ilə I Müvəqqəti hökumət formalaşdırıldı.

İstiqlal Bəyannaməsi altı əsas prinsipi birləşdirirdi: Cənubi Şərqi Qafqazda müstəqil dövlətin yaradılması; dövlət forması kimi Xalq Cümhuriyyətinin seçilməsi; qonşu və bütün xalqlarla dostluq münasibətləri; milliyyət, din, sinif və cins fərqinə baxmayaraq siyasi və vətəndaş hüquqlarının bərabərliyi; bütün xalqların azad inkişafının təmin edilməsi; Müəssislər Məclisinə qədər ölkənin Milli Şura və Müvəqqəti hökumət tərəfindən idarə olunması. Son bənd ilk Azərbaycan parlamentinin hüquqi əsasını qoymuşdu.

Beləliklə, Müsəlman Şərqində və türk dünyasında ilk sekulyar dövlət — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti — yaradıldı; «Azərbaycan» coğrafi adı siyasi realiyyətə çevrildi və dünya dövlətlərinə radioteleqrafla elan olundu.

4 iyun 1918-də imzalanan Batum müqaviləsi ilə Osmanlı dövləti AXC-ni tanıyan ilk dövlət oldu. Müqavilənin 4-cü maddəsi təhlükə halında hərbi yardımı nəzərdə tuturdu; Nuru paşa rəhbərliyində qoşunlar Qafqaz İslam Ordusu adı altında göndərildi. AXC rəhbərləri «Bakısız Azərbaycan başsız bədəndir!» deyərək Bakının azad edilməsini əsas prioritet sayırdılar.

Tiflis, Gəncə və Bakı dövrləri

Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində təxminən 18 000 nəfər — 6000 osmanlı əsgəri və 12 000 azərbaycanlı könüllü — vardı. Almanlar Gürcü qoşunlarına dəstək verirdi; iyun 1918-də Borçalıda osmanlı qoşunları alman-gürcü qüvvələri tərəfindən məğlub edildi. 16 iyun 1918-də hökumət və Milli Şura Tiflisdən Gəncəyə köçdü — beləliklə Gəncə dövrü başladı.

17 iyunda baş verən iyun böhranında Milli Şura fəaliyyətini dayandıraraq II hökumətə (F. Xoyski) tam hüquq verdi, 6 ay ərzində Müəssislər Məclisinin çağırılması və hərbi vəziyyətin elan olunması qərarlaşdırıldı. 27 iyun – 1 iyul tarixlərində Göyçay döyüşlərində Bakı XKS qüvvələri məğlub oldu. 31 iyulda Bakı XKS süqut etdi; 1 avqustda isə eser, menşevik və daşnakların təşkil etdiyi «Sentrokaspi diktaturası» yaradıldı (bolşeviklər bu qurumda iştirak etmirdilər). 4 avqustda Denstervil ingilisləri Bakıya daxil oldu. 27 avqustda alman–soviet gizli razılaşması neft müqabilində Bakıya osmanlı qoşunlarının girməsinin qarşısını aldı, lakin bu razılaşma tezliklə ləğv olundu.

15 sentyabr 1918-də Qafqaz İslam Ordusunun «Bakı zəfəri» ilə şəhər azad edildi. 17 sentyabrda hökumət Gəncədən Bakıya köçdü.

AXC dövrləri

AXC haqqında ümumi məlumat

• Tarix — 28.V.1918 – 28.IV.1920 (23 ay)
• Paytaxtlar — Gəncə, Bakı
• Forma — Parlament respublikası
• Dövlət dili — türk (azərbaycan) dili
• Valyuta — Bakı bonu
• Sahə — 97 min km²
• Əhali (1920) — ~2 mln

İstiqlal Bəyannaməsinə görə dövlətin ərazisi təxminən 150 000 km² idi; 1920-ci il xəritəsində isə 114 000 km² göstərilirdi, mübahisəsiz ərazi isə 97,3 min km² təşkil edirdi. 1920-ci ildə əhali təxminən 2 milyon nəfər idi — soyqırım və etnik təmizləmə nəticəsində əvvəlki dövrlə müqayisədə 700 000 nəfər azalmışdı.

Qanunvericilik orqanları

AXC-də qanunvericilik orqanları ardıcıl inkişaf etmişdi: əvvəlcə Milli Şura (27 may – 17 iyun 1918), sonra qanunvericilik səlahiyyəti verilmiş II hökumət (19 iyun – 16 noyabr 1918), yenidən fəaliyyətə başlayan Milli Şura (16 noyabr – 7 dekabr 1918) və nəhayət Parlament (7 dekabr 1918 – 28 aprel 1920).

16 noyabr 1918-də Milli Şura fəaliyyətini bərpa edərək ölkənin yeganə qanunverici orqanı elan olundu. Bütün millətləri təmsil edən parlamentin yaradılması zərurəti artıq aydın idi.

Parlament və hökumətlər

20 noyabr 1918-də «Azərbaycan parlamentinin yaradılması haqqında» qanun qəbul olundu. 7 dekabr 1918-də parlament fəaliyyətə başladı və siyasi məhbuslara amnistiya elan edildi. Parlamentdə 120 deputat təmsil olunurdu; sədri İstanbulda səfir olduğu üçün Ə. Topçubaşov, müavinlər isə H. Ağayev və M.Y. Cəfərov idilər. Parlament təxminən 230 qanun qəbul etmişdi. Fraksiyalar arasında «Müsavat», «İttihad», «Ahrar», sosialistlər və «Slavyan-rus» cəmiyyəti var idi; bütün millətlərə proporsional təmsilçilik, azlıqlara isə güzəştlər nəzərdə tutulmuşdu.

26 dekabr 1918-də III koalisiya hökuməti (F. Xoyski) formalaşdırıldı. İngilis generalı Tomson dekabrın sonunda parlament və hökuməti tanıdı.

AXC hökumətləri

Respublikanın qurucuları arasında M.Ə. Rəsulzadə (Milli Şura sədri), F. Xoyski, N. Yusifbəyli, Ə. Topçubaşov, H. Ağayev, M.Y. Cəfərov, X. Sultanov, S. Mehmandarov, Ə. Şıxlinski və H. Səlimov xüsusi yer tuturdu.

Dövlət quruculuğu sahəsində 24 iyun 1918-də birinci bayraq (qırmızı fon üzərində ağ hilal və ulduz) qəbul olundu; 9 noyabr 1918-də isə üçrəngli bayraq (mavi, qırmızı, yaşıl) təsdiq edildi. 27 iyun 1918-də türk dili dövlət dili elan olundu. İyul 1919-da qəbul edilən seçki qanununa görə 20 yaşdan yuxarı vətəndaşlar, o cümlədən qadınlar da səs verə bilirdi — bu, Şərqdə ilk idi. Avqust 1919-da vətəndaşlıq qanunu qəbul olundu. Rəsmi himn qəbul olunmasa da, Ahməd Cavadın sözləri və Üzeyir Hacıbəyovun musiqisi ilə «Azərbaycan marşı» geniş yayılmışdı.

Ordu quruculuğu

Respublika ordusu Müsəlman korpusu əsasında formalaşdırdı. I hökumət dövründə Hərbi Nazirlik yaradıldı və birinci nazir X. Sultanov təyin olundu; iyun böhranında nazirlik ləğv edilərək hərbi işlər Nuru paşaya həvalə olundu. Gəncə hərbi məktəbi (1918) açıldı, hərbi xidmət yaşı 19-a endirildi. 26 iyun 1918-də «Əlahiddə Azərbaycan korpusu» yaradılması respublika ordusunun əsasını təşkil etdi. Hərbi xidmət varlıların və ziyalıların uşaqları üçün məcburi idi; S. Mehmandarovun da vurğuladığı kimi, ordunun məqsədi yalnız müdafiə — sərhəd müdafiəsi və ictimai asayişin təmin edilməsi idi.

Noyabr 1918-də Hərbi Nazirlik bərpa olundu. 25 dekabrda S. Mehmandarov hərbi nazir, Ə. Şıxlinski isə müavin təyin edildi. 1919-cu ildə dövlət büdcəsinin üçdə biri hərbi xərclərə sərf olunurdu. İyun 1919-da Gürcüstanla hərbi-texniki müqavilə bağlanaraq Baş Qərargah yaradıldı; onun altında «Əks-inqilabla Mübarizə Təşkilatı» fəaliyyət göstərirdi. 1919-cu ilin ortalarında Xəzər hərbi donanması formalaşdırıldı; donanmanın bayraq gəmisi «Ardabil» idi.

Ərazi bütövlüyü

Yanvar 1919-da Qarabağ general-qubernatorluğu yaradıldı; X. Sultanov mərkəzi Şuşa olmaqla Şuşa, Cavanşir, Cəbrayil və Zəngəzur uyezdlərinə nəzarət edirdi. Andranik Zəngəzur, Naxçıvan və Qarabaqda qırğınlar törətdi; ingilis generalı Tomsonun köməyi ilə Erməni Milli Şurasının təxribatçı üzvləri ərazidən çıxarıldı. Şuşa erməniləri X. Sultanova sadiqlik məktubu yazdılar və avqust 1919-da Qarabağ erməniləri AXC-ni tanıdılar.

Fevral 1919-da Naxçıvan general-qubernatorluğu (B. Naxçıvanski; Naxçıvan, Ordubad, Şərur-Dərələyəz, Vedibasar) yaradıldı. Mudrosdan sonra noyabr 1918-də Araz-Türk Respublikası (ATR) formalaşmışdı; 1919-un mart–iyul aylarında ingilislər ərazini erməni idarəetməsinə verdi, avqust 1919-da isə S. Cəmillinski qubernator təyin olundu. Noyabr 1919-da Ermənistanla Tiflis sazişi imzalandı — Zəngəzurdan qoşunların çıxarılması nəzərdə tutulsa da, Ermənistan bunu pozdu. May 1919-da Muğan Sovet Respublikası yaradıldı; iyul 1919-da H. Səlimovun rəhbərliyi ilə Lənkəran əməliyyatı isə ləğv olundu.

İqtisadi, sosial və mədəni siyasət

İqtisadi sahədə M.Ə. Rəsulzadə «iqtisadi müstəqillik siyasi müstəqilliyin köküdür» prinsipini irəli sürdü; şəxsi mülkiyyət müqəddəs sayılırdı. Sentyabr 1919-da Dövlət Bankı yaradıldı, milli banknot (manat) buraxıldı; 1919-cu ildə neft gəlirinin 600 milyon manatlıq payı dövlət büdcəsinə daxil olmuşdu. İyun 1918-də ərzaq ixracına müvəqqəti qadağa qoyulmuşdu. Oktyabr 1918-də neft sahələri və zavodlar sabiq sahiblərinə qaytarıldı. Bakı–Batumi neft boru xətti isə yalnız Versal müqaviləsinin 89-cu maddəsi əsasında bərpa oluna bilmişdi.

Sosial sahədə təxminən 300 000 qaçqına yardım göstərilmişdi. 1919-da «Müsavat» partiyasının torpağın dövlət mülkiyyətinə keçirilməsini nəzərdə tutan aqrar islahat layihəsi mübahisəli oldu və II hökumət böhranına səbəb oldu.

Mədəni sahədə 28 avqust 1918-də məktəblərin milliləşdirilməsi və ana dilin məcburi tədrisi təmin olundu. 1 sentyabr 1919-da BDU qanunu qəbul edildi, 100 nəfər xaricdə təhsil almaq üçün göndərildi. 1919-da latın əlifbasına keçid komissiyası yaradılsa da, bu təşəbbüs həyata keçmədi. Senzura noyabr 1918-də ləğv olundu; «İstiqlal», «Azərbaycan», «Qurtuluş», «Mədəniyyət» və digər 100-dən çox qəzet nəşr olunurdu. 1918-də Gəncə Ganja, Qaryagin isə Cəbrayil adlandırıldı. Qazax müəllimlər seminariyası, «Tarixi türk xalqlarının tarixi» fənni, Xalq evləri, İstiqlal muzeyi, Dövlət Teatrı (N. Nərimanov — «Nadir şah»), «Müsəlman Şərqini öyrənən cəmiyyət» və «Türk ocağı» mədəni həyatın mühüm mərkəzləri idi.

Xarici siyasət

Osmanlı ilə münasibətlərdə 4 iyun 1918 Batum müqaviləsi ilk tanınmanı təmin etmişdi. Mudros (oktyabr 1918) müqaviləsi ilə osmanlı qoşunları ərazidən çıxdı; 17 noyabr 1918-də Tomson ingilisləri gəldi. 4 noyabr 1918-də Ə. Topçubaşov Mudros müqaviləsinə etiraz etdi.

Ermənistanla münasibətlərdə 29 may 1918-də Milli Şura «tarixi hərbi zərurət» və «qaçınılmaz acı həqiqət» əsasında İrəvanı ermənilərə verdi; müqabilində Zəngəzur, Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz və dağlıq Qarabaqdan imtina vəd edilmişdi, lakin ermənilər bu razılaşmanı pozdular. Gümrü osmanlı nəzarətində qalırdı.

Gürcüstanla 16 iyun 1919-da 3 illik hərbi-müdafiə müqaviləsi bağlandı; Borçalı, Axalkələk və Lori mübahisəli ərazilər kimi qalırdı. Dağlı Respublikasına maliyyə yardımı göstərilirdi; 1919-un yayında Denikinin «Vahid və bölünməz Rusiya» siyasəti ilə süqut etdi; R. Qaplanov sonradan AXC naziri oldu.

Britaniya ilə münasibətlərdə Tomson noyabr 1918-də parlament və III hökuməti tanıdı; avqust 1919-da ingilis qoşunları çıxdı və donanma AXC-yə verildi.

Versal konfransında 28 dekabr 1918-də Ə. Topçubaşov rəhbərliyində nümayəndə heyəti (Ə. Şeyxülislamov, C. Hacıbəyli, M. Məhərrəmov, M.Y. Mehdiyev) iştirak etdi; konfransda dördüncü qrupda təmsil olunurdular. May 1919-da V. Vilsonla görüş keçirildi, iyun 1919-da 50 səhifəlik ingilis-fransız memorandum təqdim olundu. 11 yanvar 1920-də de-fakto tanınma, 14 yanvar 1920-də F. Xoyski parlamentdə bunu qeyd etdi. Mart 1920-də Qacarlar de-yure tanıma verdi; fevral 1920-də İtaliya ilə silah-neft müqaviləsi bağlandı. Tanınmadan sonra «Diplomatik nümayəndəliklərin yaradılması» qanunu qəbul olundu; Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya, İsveçrə, Almaniya, ABŞ, Polşa və Sovet Rusiyada missiyalar açıldı; Belçika, İsveçrə, Hollandiya, Finlandiya, Çexiya və Slovakiya isə Bakıda missiya açdılar.

AXC-nin süqutu

Yanvar–mart 1920-də sovet Rusiyası Denikinə birgə mübarizə təklifi ilə notlar göndərdi; AXC bunu daxili işlərə müdaxilə saydı və öz müqəyyərliyini vurğuladı. Sovet Rusiyası nefti «qəsb etməklə» almaq qərarına gəldi.

Fevral 1920-də AK(b)P yaradıldı; mart 1920-də Lenin Bakının tutulması barədə telegram göndərdi. 22–23 mart (Novruz) tarixlərində Qarabaqda erməni-dəşnak üsyanı başladı; C. Şıxlinski «Əsgəranı tutacağıq, ya da orada öləcəyik» demişdi. 2 apreldə Əsgəran döyüşündə Əsgəran və Xocalı azad olundu, Keşişkənd tutuldu; ordunun əksəriyyəti Qarabağa yönəldildiyi üçün şimal sərhədi zəif qaldı.

30 mart 1920-də V hökumət istefa verdi; M.H. Hacınski VI hökuməti formalaşdıra bilmədi — kommunistlər silahlı üsyan hazırlığında idilər. Gürcüstan hərbi yardımı rədd etdi, Mustafa Kamal isə Sovet Rusiyası ilə yaxınlaşdı.

21 aprel 1920-də XI Qırmızı Ordu Bakını tutmaq əmrini aldı. 26–27 aprel gecəsi sərhədi keçərək Yalama döyüşündə qalib gəldi, Xudat tutuldu; S. Mehmandarov Qazax-Gəncədən ordunu toplaya bilmədi. 27 apreldə Biləcəridə kommunistlər ultimatum təqdim etdilər; parlament M.Ə. Rəsulzadənin sədrliyi ilə saat 23:00-da qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün hakimiyyəti kommunistlərə verdi. 28 aprel 1920-də sovet hakimiyyəti elan olundu; San-Remo konfransında böyük dövlətlər yardım etmədi. AXC 23 ay — 28 may 1918 – 27 aprel 1920 — mövcud olmuşdu. M.Ə. Rəsulzadə «Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!» demişdi.

AXC-nin yaranmasının əhəmiyyəti

AXC-nin yaranması XIX əsrin əvvəlindən itirilmiş dövlətçilik ənənələrinin bərpası demək idi. Bu, Müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika olmaqla yanaşı, «Azərbaycan» adının müstəqil dövlət anlayışına qayıtmasını təmin etdi. Erməni-daşnak qruplarından azad edilmiş ərazilər ərazi bütövlüyünün qorunmasına xidmət etdi. 1919-cu ildə qəbul olunmuş seçki qanunu ilə Şərqdə qadınlara seçki hüququ verilməsi də tarixi əhəmiyyət daşıyırdı.

Tipik səhvlər

• 28 may 1918 — AXC; 4 iyun Batum — ilk tanıma!
• 15 sentyabr Bakının azad edilməsi; 17 sentyabr paytaxt Bakı!
• 7 dekabr 1918 — parlament; 11 yanvar 1920 — de-fakto tanınma!
• 27 aprel 1920 — süqut; 28 aprel — sovet elanı!
• 23 ay müstəqillik — 28.IV.1920!

DİM qeydləri

• İstiqlal Bəyannaməsi 6 bənd; Batum 4 iyun 1918.
• Tiflis–Gəncə–Bakı dövrləri; I–V hökumətlər.
• Parlament 7.12.1918; Tomson tanıması.
• Qarabağ/Naxçıvan g.-q.; Versal 11.01.1920.
• 27–28 aprel 1920 — süqut.