Cənubi Azərbaycan 1917-1920-ci illərdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 197–200 / §74

Birinci dünya müharibəsində Qacarlar neytrallıq elan etmiş, torpaq döyüş meydanına çevrilmişdi. 1917 Fevral inqilabı Cənubda milli-azadlıq hərəkatına təkan verdi. İran Demokrat Partiyasının (ADP) Azərbaycan Əyalət Komitəsi hərəkata rəhbərlik etdi — başçı Ş.M. Xiyabani; hərəkət şah rejiminə və xarici işğalçılara qarşı yönəlmişdi. 1917-dən etibarən fars dilində «Təcəddüd» qəzeti nəşr olunurdu.

ADP-nin yaranması və fəaliyyəti

Avqust 1917-də Təbriz konfransında Azərbaycan Demokrat Partiyası (ADP) yaradıldı — başçı Xiyabani idi. Partiya bütün sosial təbəqələri — burjuvaziya, mülkədarlar, ziyalılar, aşağı ruhanilər, fəhlələr, kəndlilər — təmsil edirdi.

ADP-nin əsas tələbləri xarici işğalçıların çıxarılması, Qacarlar dövlətinin demokratləşdirilməsi və Cənubi Azərbaycana geniş muxtariyyət verilməsi idi.

Partiya bir neçə komissiya yaratmışdı:

• Ərzaq — Zənginlərdən taxıl alıb ucuz çörək satmaq
• Məhəllə — Yoxsul ailələri müəyyən etmək
• Yoxsullar evi — Yetim, qocalar üçün sığınacaq
• Yardım (ianə) — Varlılardan pul yığmaq

Xiyabani «Təcəddüd»də vəzifəli şəxslərin adlarını çap edirdi.

1917 yayında Təbriz, Urmiya, Ərdəbil şəhərlərində etirazlar baş verdi; şah nümayəndəsi şəhərdən çıxarıldı. 1917-nin sonunda Vüsuquddövlə hökuməti istefa verdi. Təşkilatlar genişləndi; Bakı təşkilatı «Azərbaycan» qəzeti buraxdı. Xiyabaninin platforması «Təcəddüd» (yenilənmə) ideyasına əsaslanırdı.

İngilis-Qacar münasibətləri və Təbriz üsyanı

Yanvar 1918-də rus qoşunları Cənubdan çıxdı; Denstervil xüsusi qoşunla gəldi — əvvəlcə Enzeli, Rəştdə, sonra Bakıda (neft, Osmanlıya qarşı). Noyabr 1918-də osmanlılar çıxdıqdan sonra ingilislər bütün Cənubu tutdu.

Avqust 1919-da İngilis-Qacar sazişi imzalandı: Qacarlar İngiltiyə tabe oldu — bu, yeni milli hərəkat dalğasına səbəb oldu. Xiyabani vahid mübarizə çağırışı etdi, ingilis qoşunlarının Təbrizdən çıxarılması tələb olundu.

1920 apreldə Təbriz silahlı üsyanı başladı. ADP dinc mübarizədən silahlı üsyanına keçdi; ADP üzvlərinin həbsi üsyanı təkcə etdi. İctimai İdarə Heyəti (İİH) Xiyabani rəhbərliyində yaradıldı; 2 gündə bütün idarələr tutuldu, rəsmilər qovuldu — «qansız qələbə» qazanıldı. 7 aprel 1920-də əraziyə «Azadistan» (Azadlıq Torpağı) adı verildi.

1920 iyununda Sovet Rusiyası Enzeli limanını tutdu, Gilanda sovet hakimiyyəti elan etdi — bu, ADP mövqeyini gücləndirdi. Xiyabani həm bolşevik, həm Mustafa Kamal (Abbasqulu bəy Şadlinski vasitəsilə) təkliflərini rədd etdi.

Milli Hökumət

23 iyun 1920-də İİH Milli Hökumət (MH)-ə çevrildi; Xiyabani baş nazir oldu, vali Eynüddövlə şəhəri tərk etdi. Mərkəz «Alaqapı» binasında yerləşirdi, rəsmi orqan «Təcəddüd» qəzeti idi.

Milli Hökumət hərbi, idarəetmə, sosial-iqtisadi və təhsil sahələrində geniş tədbirlər gördü. Hərbi sahədə Milli Qvardiya (~12 000 nəfər), jandarma və polis yaradıldı. İdarəetmə sahəsində «Azadistan» lövhələri asıldı; məqsəd demokrat Qacarlar daxilində milli muxtariyyət idi — tam müstəqillik deyil. Təhsil, mədəniyyət, səhiyyə, ədliyyə, vaqf, hərbi nazirliklər formalaşdırıldı, şəhər şura seçkiləri planlaşdırıldı. Sosial-iqtisadi sahədə Təbrizdə xalça fabriki, şəkər, toxuma, dəri fabrikləri açıldı; aqrobank, milli bank, pul islahatı həyata keçirildi. Təhsil sahəsində şəhər və kəndlərdə pulsuz məktəblər, Təbrizdə pulsuz qız məktəbi yaradıldı.

Xiyabani «məşrutə» rejiminin xalq üçün həqiqiliyi lazım olduğunu vurğulayırdı.

MH süqutu: şah rejimi və ingilislər (Bakı neftinə görə) birgə hərəkət etdi; baş nazir Müşirüddövlə idi. Hidayət Müxbirüssəltənə sentyabrda Tabriz valisi təyin olundu — danışıqlar görünüşü altında gizli hücum planı hazırlanırdı; Qazak briqadası aldadıldı. 12 sentyabr 1920-də reaksioner qüvvələr hücum etdi; Alaqapı tutuldu, «Təcəddüd» binası dağıdıldı; Milli Qvardiya komandiri mayor Mir Hüseyn Haşimi xəyanət etdi. 14 sentyabrda Xiyabani şəhid oldu; MH süqut etdi — müstəqillik uğrunda parlaq səhifə bağlandı.

Məşrutə (1905–1911) ilə 1917–1920 müqayisəsi

• Hədəf — Xarici işğalçı və şah rejiminə qarşı
• Xarakter — Silahlı üsyan; fədai dəstələr
• Nəticə — Valilər qovuldu; Təhsil, məktəb, məhkəmə tələbləri
• Son — Hərbi qüvvə ilə yatırıldı; ingilis marağı
• Fərqli cəhət — 1905–1911
• --- — ---
• Qüvvə — Rus qoşunları
• Lider — Səttar xan
• Orqan — Hərbi Şura
• Tələb — Konstitutsiya

Təbriz üsyanları müqayisəsi (1907 vs 1920)

• Nəticə — Qələbə
• Nəticə — Vali və rəsmilər şəhərdən qovuldu

AXC ilə MH müqayisəsi (1920)

• İslahatlar — Ordu, təhsil, maliyyə
• Quruluş — Yeni nazirliklər
• Təhsil — Xüsusi diqqət
• Süqut — Hər ikisi 1920-də

Tipik səhvlər

• ADP — avqust 1917; Xiyabani — ADP başçısı!
• Vüsuquddövlə — 1917 sonu istefa; Denstervil — yanvar 1918!
• Azadistan — 7 aprel 1920; MH — 23 iyun 1920!
• Xiyabani — 14 sentyabr 1920 şəhid!
• MH = tam müstəqillik deyil — muxtariyyət tələbi!

DİM qeydləri

• ADP, Xiyabani, «Təcəddüd», 4 komissiya.
• 1919 İngilis-Qacar sazişi — yeni dalğa.
• 7 aprel Azadistan; 23 iyun Milli Hökumət.
• 14 sentyabr 1920 — süqut.
• AXC (Şimali) vs MH (Cənubi) — 1920 müqayisəsi.