Azərbaycan SSR-in yaradılması

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 200–201 / §75

XI fəsil «Azərbaycan 1920–1930-cu illərdə» dövrünün mərkəzi hadisəsi 28 aprel 1920-də baş verən dövlət çevrilişidir. Bu gün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) mövcudluğuna son qoyuldu, bolşeviklər hakimiyyətə gəldi və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (Azərbaycan SSR) yaradıldı. Rusiya 1917-ci ildə itirdiyi siyasi-iqtisadi üstünlüyünü indi «kolonial» formada bərpa etməyə başladı; 1920–1991-ci illər tarixin «Sovet dövrü» və ya «İkinci respublika dövrü» adlandırılan mərhələsinə aiddir.

Yerli bolşeviklər prosesdə iştirak etsə də, rəhbərliyə rus, erməni, gürcü və digər millətlərdən şəxslər üstünlük verilirdi. Sovet Rusiyası ilkin mərhələdə «müstəqilliyin qarantoru» rolunu oynayaraq əsasən Bakı neftinə nəzarət etmək istəyirdi; real hakimiyyət isə Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası (AK(b)P)-də cəmlənmişdi.

Az.MİK və XKS

28 aprel 1920-də azərbaycanlılardan ibarət Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi (Az.MİK) yaradıldı. İlkin mərhələdə bu orqan ali qanunverici və icraedici funksiyaları daşıyırdı, lakin fəaliyyətini sovet Rusiyasının göstərişləri ilə həyata keçirirdi. Eyni gün Az.MİK Xalq Komissarları Sovetini formalaşdırdı.

Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti (XKS) ali icraedici orqan idi. Onun birinci sədri N. Nərimanov (1920–1921) olmuşdu. XKS də sovet Rusiyasının göstərişləri ilə işləyirdi və sovet Azərbaycanda real səlahiyyət faktiki olaraq yox idi. H. Sultanov 19 oktyabr 1920-də «yalama dayanan qırmızı süngülərin köməyi ilə» hakimiyyətin devrilməsində iştirak etdiyini etiraf etmişdi.

AK(b)P

Fevral 1920-də sovet Rusiyasının tapşırığı ilə AK(b)P yaradıldı. Partiyanın Mərkəzi Komitəsi real hakimiyyət mərkəzi sayılırdı və onun qərarları məcburi idi. İlkin mərhələdə azərbaycanlılar azınlıqda idi — məsələn, Bakı təşkilatında rus və ermənilər üstünlük təşkil edirdi. Partiya faktiki olaraq rus KP-nin «filialı» rolunu oynayırdı, respublikanın müstəqilliyi isə formal xarakter daşıyırdı. 1933-cü ildə M.C. Bağırov MK-nin birinci katibi və eyni zamanda Bakı komitəsinin katibi seçildi və bu vəzifədə 1953-cü ilə qədər qaldı.

Sovet hökumətinin ilk tədbirləri (1920)

May–iyun 1920-də İnqilab Komitəsi «sosialist» tədbirlər paketini həyata keçirdi. Az.MİK-in 1920-ci il dekretləri ilə qəzalarda, nahiyələrdə və kəndlərdə inqilab komitələri yaradıldı; polis əvəzinə fəhlə-kəndli milisi təşkil olundu. Xalq Məhkəməsi yalnız fəhlə və kəndlilərdən ibarət idi. Fövqəladə komissiya əks-inqilab və sabotaja qarşı mübarizə aparırdı. ADR ordusu ləğv edildi; Azərbaycan ordusu və donanması sovet Rusiyasının Qırmızı Ordusunun tərkib hissəsinə çevrildi. Siniflər və adlar (xan, bəy, ağa) ləğv olundu, bütün vətəndaşlar «Azərbaycan SSR vətəndaşı» adlandırıldı. Vicdan azadlığı dekreti qəbul edilsə də, məktəblərdə din təhsili qadağan edildi, dini mərasimlər məhdudlaşdırıldı. «Torpaq haqqında» dekreti ilə xan, bəy, vaqf və kilsə torpaqları milliləşdirilib kəndlilərə verildi. 24 may 1920-də neft sənayesi milliləşdirildi; Xəzər ticarət donanması, zavodlar və digər dövlət mülkiyyəti də dövlətin nəzarətinə keçdi.

1921 — Birinci Ümum-Azərbaycan Sovetlər Qurultayı

May 1921-ci ildə Bakıda keçirilən Birinci Ümum-Azərbaycan Sovetlər Qurultayı bolşevik hakimiyyətin hüquqi əsasını yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Qurultay Azərbaycan SSR-in ilk Konstitusiyasını qəbul etdi.

Konstitusiyanın prinsiplərinə görə hakimiyyət əmək xalqına məxsus idi; vicdan, mətbuat və nitq azadlığı elan olunurdu; bütün millətlər üçün bərabərlik, millət azlıqlarına isə xüsusi zəmanətlər nəzərdə tutulurdu. Konstitusiya iki ali orqan müəyyən etdi: 1) Azərbaycan MİK — ali qanunverici orqan; 2) Azərbaycan SSR XKS — ali icraedici orqan, sədri N. Nərimanov.

Tipik səhvlər

• 28 aprel 1920 — SSR; 24 may — neft milliləşməsi!
• Az.MİK — qanunverici+icraedici; XKS — icraedici!
• N. Nərimanov — XKS birinci sədri (1920–1921)!
• AK(b)P — fevral 1920; May 1921 — ilk Konstitusiya!
• ADR ordusu ləğv — sovet ordusunun tərkibində!

DİM qeydləri

• 28.IV.1920 SSR; Az.MİK, XKS, AK(b)P.
• 24.05.1920 neft milliləşməsi; torpaq dekreti.
• May 1921 — Qurultay, ilk Konstitusiya, MİK + XKS.
• 1920–1991 — İkinci respublika (SSR) dövrü.