Sovet rejiminə qarşı xalq hərəkatı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 202–203 / §76

Aprel çevrilişindən etibarən bolşeviklər geniş siyasi repressiyalar həyata keçirməyə başladılar.

Repressiyalar

AK(b)P-dən başqa bütün partiyalar qanunsuz elan olundu. «Müsavat», «İttihad», «Əhrar» və digər partiyalar «işçi düşməni» sayıldı; qanunverici və icraedici orqanlarda yalnız kommunistlərə yer verilirdi.

Məhkum edilib güllələnənlər arasında ADR-nin hərbi və dövlət xadimləri — S. Sulkeviç, İ. Usubov, H. Səlimov, S. Tlexas, R. Şıxlinski; hökumət üzvləri — X. Rəfibəyov, İ. Ziyadxanlı; alim F. Köçərli var idi.

1920–1921-ci illərdə xaricdə sui-qəsd cəhdləri baş verdi: F. Xoyski və H. Ağayev Tiflisdə, B. Cavanşir isə İstanbulda (erməni-daşnaklar tərəfindən) öldürüldü. Versal konfransında olan Ə. Topçubaşov, A. Şeyxülislamov və digərləri repressiyadan qaçmaq üçün Azərbaycana qayıtmadılar.

M.Ə. Rəsulzadə həbs olunsa da, N. Nərimanov və İ.V. Stalinin müdaxiləsi onu xilas etdi. 1922-ci ildə o gizlicə Finlandiyaya, sonra Polşaya köçdü.

Müqavimət hərəkatı və üsyanlar

Ağır iqtisadi və terror siyasəti anti-sovet üsyanlara səbəb oldu. 1920-ci ilin may sonunda Gəncə, iyunun əvvəlində isə Qarabaqda (keçmiş ADR ordusunun qalıqları iştirak etmişdi) üsyanlar baş verdi.

Üsyanlar 1920–1921-ci illərdə aşağıdakı ərazilərdə yayıldı: Gəncə, Qarabağ, Şəki, Zaqatala, Lənkəran, Şəmkir.

Üsyanların səbəbləri bir neçə istiqamətdə cəmlənirdi: 1) sovet rejiminə narazılıq; 2) Qırmızı Ordu əsgərlərinin qırğınları; 3) yerli şərait nəzərə alınmayan iqtisadi-terror siyasəti. Məğlubiyyətin əsas səbəbləri isə 1) qüvvələrin bərabərsizliyi və 2) vahid qərargahın olmaması idi.

Gəncə üsyanı 24 may 1920-də başladı. Üsyançılar bolşevik qərargahını tutdular; Samuxdan 250 könüllü gəldi, küçə döyüşləri davam etdi. Bolşevik qüvvələri Üçtəpə istiqamətindən şəhərə daxil olduqda kişi, qadın, uşaq fərqi etmədən qırğın törədildi.

XI Ordunun tərkibində bolşevik formada erməni-daşnaklar qırğınların miqyasını daha da artırdı. Fövqəladə komissiya («çeka») əsas terror orqanı sayılırdı; onun üzvləri «çekist» adlandırılırdı. «Şübhəli» şəxslər arasında keçmiş partiya üzvləri, mülk sahibləri və ziyalılar yer alırdı.

Tipik səhvlər

• Gəncə — 24 may 1920; Qarabağ — iyun 1920!
• F. Xoyski — Tiflis; B. Cavanşir — İstanbul!
• Rəsulzadə — 1922 emiqrasiya (Finlandiya, Polşa)!
• 6 üsyan ərazisi — Gəncə, Qarabağ, Şəki, Zaqatala, Lənkəran, Şəmkir!
• «Çeka» = Fövqəladə komissiya!

DİM qeydləri

• Apreldən repressiya; yalnız AK(b)P qanuni.
• 1920–1921 üsyanlar; Gəncə 24.05.1920.
• Sulkeviç, Səlimov, Köçərli və s. güllələnmə.
• Rəsulzadə xilas + emiqrasiya 1922.