Azərbaycan tarixi · Müasir dövr · 1920-1930-cu illər

Formal müstəqilliyin ləğvi

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 203–204 / §77

1920–1922-ci illərdə formal müstəqilliyin ləğvi iki və üçtərəfli sazişlərlə həyata keçirildi. Azərbaycan Cənubi Qafqazda bolşevik işğalının ilk qurbanı oldu.

ZSFSR-in yaradılması (1922)

10 dekabr 1922-də Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (ZSFSR) yaradıldı. Onun tərkibinə Azərbaycan SSR, Gürcüstan SSR və Ermənistan SSR (1922–1936) daxil oldu. ZSFSR MİK-i seçildi; region Qafqaz vilayəti Partiya Komitəsi vasitəsilə birbaşa Moskvaya tabe edildi — bu, «canişinlik» sisteminə bənzəyirdi.

ZSFSR-in nəticələri

Nəticə
Cənubi Qafqaz respublikalarının suveren hüquqları məhdudlaşdı
Moskvanın asılılığı artdı (birdəpartiyelik)
Azərbaycanda formal müstəqilliyə son
Müstəqil xarici siyasət və xarici ticarət ləğv
Xarici diplomatik missiyalar ləğv
Neft tamamilə Moskvanın nəzarətinə keçdi

SSRİ-nin yaradılması (1922)

30 dekabr 1922-də ZSFSR, RSFSR, Belarus SSR və Ukrayna SSR SSRİ yaradılması barədə bəyannamə və müqavilə imzaladı. Azərbaycan SSR böyük bolşevik imperiyasının vilayətinə çevrildi — «Müstəqil Azərbaycan» şüarı iflasa uğradı. «Federativ prinsip» (kö mərhələli birləşmə) deyilsə də, əslində birdəpartiyeli unitar dövlət formalaşdı.

Totalitar cəmiyyət və konstitusiyalar

Stalin islahatları totalitar sosialist dövlət qurulmasına səbəb oldu; azad bazar və şəxsi mülkiyyət tam ləğv edildi, birdəpartiyelik bərpa olundu.

1924-cü ildə SSRİ-nin I Konstitusiyası, 1936-cı ildə II Konstitusiya («Stalin Konstitusiyası»), 1937-ci ildə isə SSRİ-nin 1936 konstitusiyasına uyğun Azərbaycan SSR-in II Konstitusiyası qəbul edildi.

1936 SSRİ II Konstitusiyası «exploiter siniflər ləğv edilib» tezisini irəli sürdü; ZSFSR ləğv olundu — Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan birbaşa SSRİ-yə suveren subyekt kimi daxil oldu.

1937 Az.SSR II Konstitusiyası əvvəlkindən fərqlənirdi: xalq rəsmi «azerbaycanlı», dil «Azərbaycan dili» adlandırıldı (Stalin «azərbaycançılıq» ideyasını gücləndirmək üçün). Kağız üzərində geniş hüquqlar nəzərdə tutulsa da, reallıqda terror hökm sürürdü. Azərbaycan SSR Ali Soveti ali qanunverici orqan olaraq Az.MİK-in yerini tutdu; onun üzvləri bütün vətəndaşlar tərəfindən seçilirdi.

Tipik səhvlər

10.12.1922 — ZSFSR; 30.12.1922 — SSRİ!
ZSFSR 1922–1936; 1936-da ləğv!
1924 SSRİ I Konst.; 1936 SSRİ II; 1937 Az.SSR II!
1937 — «azerbaycanlı», «Azərbaycan dili» rəsmi!
Ali Sovet — Az.MİK-in əvəzi!

DİM qeydləri

1920–1922 formal müstəqilliyin ləğvi.
10.12.1922 ZSFSR; 30.12.1922 SSRİ.
1936 ZSFSR ləğv; respublikalar birbaşa SSRİ-yə.
1937 Az.SSR II Konstitusiya — Ali Sovet.