Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə yeni qəsdlər

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 204–206 / §78

Şimali Azərbaycanda sovetləşmə ermənilərin ərazi iddialarını gücləndirdi. Erməni-daşnak hökuməti sovet Rusiyasının köməyi ilə Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvanı tutmaq istəyirdi; sovetləşmədən sonra mediator rolunu sovet Rusiyası öz üzərinə götürdü.

Qərb ərazilərinin Ermənistan SSR-ə verilməsi

Sovet Rusiyası Ermənistanla apardığı danışıqlarda Azərbaycan adından güzəştlərə getdi.

Avqust 1920-də sovet Rusiyası ilə erməni-daşnak hökuməti arasında imzalanan sazişə görə Şərur-Dərələyəz Ermənistana verildi; Zəngəzur, Naxçıvan və dağlıq Qarabaq isə «mübahisəli ərazilər» elan olundu.

1921-ci ilin yayında XI Ordu erməni-daşnaqları məğlub etdikdən sonra Yuxarı (Qərb) Zəngəzur Ermənistana verildi. 30 noyabr 1920-də Azərbaycan partiya rəhbərliyi Zəngəzur barədə qərar qəbul etmişdi. İ. Stalin və G. Orjonikidzenin anti-azərbaycan fəaliyyəti bu prosesi sürətləndirdi. 1920-ci illər ərzində Qazax və Cəbrayil rayonlarında otlaqlar mübahisəsi davam etdi.

1920–1929-cu illərdə sovet milli siyasəti nəticəsində Azərbaycan ərazisi təxminən 12 000 km² azaldı.

Gürcüstanla sərhəd mübahisələri

1921-ci ildə Gürcüstan Zaqatala iddiasından imtina etdi — əhalinin 92–95%-i muselman idi və Azərbaycanda qalmaq istəyirdi; lakin Zaqatalanın bəzi otlaqları Gürcüstanın Siqnaqhi rayonuna verildi. Qarayazi bölündü: Yuxarı Qarayazi Gürcüstana, Aşağı Qarayazi Azərbaycana qaldı. Borçalı isə Gürcüstan və Ermənistan arasında bölündü.

DQMV-nin yaradılması

1920-ci ilin sonunda Ermənistanın sovetləşdirilməsi və Qarabağ məsələsi yenidən gündəmə gəldi. 1921-ci ilin yayında rus KP Qafqaz Bürosu müzakirələri apardı.

5 iyul 1921-ci ildə Qafqaz Bürosu qərar verdi ki: 1) dağlıq Qarabaq Az.SSR-də qalsın; 2) muxtariyyət statusu verilsin, mərkəzi Şuşa olsun.

7 iyul 1923-də Az.SSR MİK dekreti ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradıldı; inzibati mərkəz Xankəndi (ermənilər sonradan Stepanakert adlandırdılar) təyin edildi.

Qarabağın Azərbaycan əleyhinə həlli — amillər

DQMV-nin nəticələri

Naxçıvan

İyun 1920-də Veysəl bəy rəhbərliyində türk qoşunları erməni təcavüzünə qarşı Naxçıvana kömək etdi. 28 iyul 1920-də XI Ordu Naxçıvana daxil oldu və burada ikihakimiyyətlilik yaranmışdı.

Avqust 1920-də Moskva sovet-türk sazişinə görə Naxçıvan Ermənistandan ayrı saxlanmalı idi; sovet Rusiyası yenə də statusu şübhəli etmək istədi, lakin yerli əhalinin müqaviməti və türk qoşunları onun Ermənistana verilməsini əngəl etdi.

16 mart 1921-ci ildə imzalanan Moskva müqaviləsi (RSFSR–Türkiyə) 3-cü maddəyə görə: 1) Naxçıvan muxtar vilayət Azərbaycanın «qayyumluğu» altında olmalı idi; 2) Azərbaycan bu qayyumluğu üçüncü dövlətə verə bilməzdi.

13 oktyabr 1921-ci ildə Qars müqaviləsi (Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyə + RSFSR) Naxçıvanın Azərbaycana qayyumluğu altında muxtar vilayət statusunu təsdiq etdi.

Moskva və Qars müqavilələri — oxşar cəhətlər

9 fevral 1924-də Naxçıvan MSSR yaradılması dekreti qəbul edildi. Zəngəzurun ayrılması Naxçıvanı ana yurtdan ayırdı. 1929-cu ildə ZSFSR MİK qərarı ilə Naxçıvandan 657 km² Ermənistana verildi.

Tipik səhvlər

• Avqust 1920 — Şərur-Dərələyəz Ermənistana!
• 5.07.1921 Qafqaz Bürosu ≠ 7.07.1923 DQMV dekreti!
• Xankəndi — DQMV mərkəzi (Stepanakert)!
• 16.03.1921 Moskva + 13.10.1921 Qars — Naxçıvan qayyumluğu!
• 9.02.1924 — Naxçıvan MSSR!

DİM qeydləri

• Zəngəzur, Şərur-Dərələyəz, Qarabağ — 1920–1921.
• 5.07.1921 Büro; 7.07.1923 DQMV.
• Moskva + Qars 1921 — Naxçıvan.
• 1920–1929 ~12 000 km² itki.