Azərbaycanda sovet hökumətinin iqtisadi tədbirləri

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 206–207 / §79

«Hərbi kommunizm» siyasəti (1920–1921)

Hərbi-siyasi uğurları möhkəmləndirmək məqsədilə Az.SSR-də 1920–1921-ci illərdə «Hərbi kommunizm» siyasəti məhdud və qısamüddətli tətbiq olundu.

Avqust 1920-də İnqilab Komitəsi dövlət taxıl ticarəti monopoliyası dekreti qəbul etdi. Sentyabr 1920-də ərzaq sapalağı və ümumi əmək mükəlləfiyyəti tətbiq olundu — bu, «Hərbi kommunizm»in rəsmi başlanğıcı sayılır. Kəndlərə taxıl satmaq qadağan edildi, azad ticarət dayandırıldı. Artıq məhsul məcburi alınır, «ac qalan şəhər fəhlələrinə çörək» verilməsi nəzərdə tutulurdu. Xüsusi fəhlə dəstələri kəndlərə göndərilir, məhsul XI Orduya və Rusiyaya yönləndirilirdi. Bakı sənaye mərkəzi, qalan ərazi isə aqrar xarakter daşıyırdı.

Nəticədə kəndlinin vəziyyəti pisləşdi, kənd təsərrüfatına mənfi təsir göstərildi, əməyə maraq azaldı və ərzaq böhranı yaranmışdı. 1921-ci ilin əvvəlində bir neçə şəhər istisna olmaqla taxıl alışı dayandırıldı.

Siyasətin ləğv səbəbləri iki əsas amillə izah olunur: 1) rayonlarda taxıl ehtiyatının tükənməsi; 2) kənd üsyanlarının və qaçaq hərəkatının genişlənməsi.

Yeni İqtisadi Siyasət (YİS / NEP, 1921–1925)

1921-ci ilin yazında fövqəladə üsullar iqtisadiyyatı bərpa edə bilmədi. May 1921-də bütün məhsul monopoliyalarının ləğvi dekreti qəbul olundu.

Ərzaq sapalağı ləğv edildi, onun yerinə çanaq vergisi gətirildi. 1922-dən vergi nəvə ilə tutulmağa başladı; kəndli artıq məhsulu istədiyi kimi istifadə edə bilirdi və azad ticarət inkişaf etdi.

Sənaye sahəsində neft sənayesi bərpa olundu — Bakı körfəzində yeni yataqlar açıldı, elektrikləşdirmə genişləndi, neft maşınqayırma inkişaf etdi. Kiçik müəssisələr icarəyə verildi; iri sənaye dövlət nəzarətində qaldı. Yüngül və ərzaq sənayesində xüsusi kiçik müəssisələrə icazə verildi. Bakı və Tovuzda sement zavodları, Gədəbəydə mis əritmə zavodu fəaliyyət göstərirdi.

Ticarət və bank sahəsində daxili ticarət genişləndi, xarici ticarət dövlət monopoliyası altında qaldı, kredit şirkətləri fəaliyyət göstərdi.

Kənd təsərrüfatında torpaq icarəsi və muzdlu əmək icazəli idi; mexanikləşmə aparıldı, taxıl və pambıq sahələri genişləndi, mal-qara sayı artdı.

YİS nəticələri (Az.SSR)

Tipik səhvlər

• Sentyabr 1920 — ərzaq sapalağı = Hərbi kommunizm başlanğıcı!
• May 1921 — monopoliyaların ləğvi, YİSə keçid!
• Sapalaq ləğv → çanaq vergisi!
• YİS 1921–1925; Hərbi kommunizm 1920–1921!
• 24.05.1920 neft milliləşməsi — ayrı hadisə!

DİM qeydləri

• Hərbi kommunizm 1920–1921 — sapalaq, monopoliya.
• May 1921 — YİS; çanaq vergisi.
• 1921–1925 iqtisadi bərpa.
• Neft, sement (Bakı, Tovuz), mis (Gədəbəy).