Azərbaycanda sosialistcəsinə yenidənqurmalar

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 207–211 / §80

1920-ci illərin sonu YİS-dən sosialistcəsinə yenidənqurmaya keçid dövrü idi. Bu proses üç istiqamətdə davam etdi: 1) sosialist sənayeləşdirmə; 2) kollektivləşdirmə; 3) bolşevik ideologiyasına xidmət edən mədəni quruculuq.

Sosialist sənayeləşdirmə (1925–1930-cu illər)

1925-ci ilin sonunda SSRİ sosialist sənayeləşdirmə xəttini elan etdi; 1926-cı ildə Az.SSR-də xüsusi komissiya yaradıldı. Prioritet 1) neft sənayesi və 2) elektrikləşdirmə idi. Xarici kapital olmadığından daxili resurslardan və «varlı kəndlilərin talan edilməsi»ndən istifadə olunurdu.

Neft sənayesində geoloji kəşfiyyat aparıldı, yeni yataqlar açıldı; 1930-cu ildə Bakı–Batumi neft boru xətti tamamlandı, kerosin-benzin, yağlama və kraking zavodları tikildi. 1927–1928-ci illərdə Salyan, Qaryagin (Füzuli) və Nuxa İES-ləri istismara verildi. 1928–1932 I beşillik planı çərçivəsində 35 sənaye müəssisəsi tikildi; agrar ölkə aqrar-sənaye ölkəsinə çevrildi. Gəncə II sənaye mərkəzi oldu. 1920-ci illərin sonu Rusiyadan əmək miqrasiyası başladı; 1932-ci ildə pasport sistemi tətbiq olundu və kəndlinin şəhərə köçməsi məhdudlaşdırıldı. 1939-cu ildə Bakı işçilərinin 28%-i azərbaycanlı idi.

1933–1937 II beşillik dövründə 29 yeni müəssisə tikildi; sənaye və elektrik istehsalında Az.SSR SSRİ-də 3-cü yeri (RSFSR və Ukrayna SSR-dən sonra) tutdu. 1930-cu illərin sonu Bakı SSRİ-də əhalisinə görə 5-ci şəhər sayılırdı.

Mənfi cəhətlərə gəldikdə, orta 1930-cu illər ərzində azad bazar tam ləğv olundu, planlı sosialist sistem quruldu. Staxanovçu hərəkatı keyfiyyət deyil, miqdarı ön plana çıxardı; şəhər-kənd balansı pozuldu, sənayeləşmə kənd gəlirləri hesabına aparıldı. 1920-ci illərin sonu çörək böhranı yaranmış, inzibati təzyiq və zorakılıq genişlənmişdi.

Kollektivləşdirmə

1929-cu ildə bütün şəhərlərdə kartoçka sistemi tətbiq olundu; çörək ticarəti qadağan edildi, artıq taxıl məcburi alınmağa başladı. Eyni ildə «elliklə kollektivləşdirmə» elan olundu.

1929-cu ilin yayında kiçik fərdi fermalar məcburi ləğv edildi, kəndlilər kolxoz və sovkhozlara birləşdirildi. Torpaq icarəsi və muzdlu əmək qadağan olundu. Azərbaycanda proses SSRİ-nin digər regionlarından xeyli yavaş getdi.

Yavaş getmənin səbəbləri 1) fərdi təsərrüfat ənənəsinin möhkəmliyi və 2) din və milli adətlərə qarşı mübarizənin üst-üstə düşməsi idi.

1930-cu illərin əvvəli silahlı üsyanlar Şəmkir, Nuxa, Zaqatala, Naxçıvan, Cəbrayil ərazilərində baş verdi. Kəndlilər Mərkəzi Asiya və Qazaxstana sürgün olundu. 1936-cı ildə ev təsərrüfatlarının 80–85%-i kolxozlarda cəmlənmişdi.

Faciəvi nəticələr arasında kənd təsərrüfatına tam dövlət nəzarəti, kəndlinin «hüquqsuz əməkçi» statusu, mülkiyyət hissinin məhv olması və əməyə maraqın azalması yer alırdı. 1932 pasport sistemi kəndliyə verilmirdi; kolxoz üzvləri 1950-ci illərin sonuna qədər yaşayış yerini tərk edə bilmirdilər.

Kütləvi repressiyalar

Sovet işğalının ilk gündən repressiyalar başlamış, 1933-cü ildə M. Bağırov hakimiyyətə gəldikdə güclənmiş, 1930-cu illərin ortası isə zirvəyə çatmışdı.

1934-cü ildə S. Kirov Leneqradda öldürüldü — bu, kütləvi repressiyaların yeni təkanı oldu. 1936-cı ildə «qanlı mərhələ» başladı, «üçlüklər» tətbiq olundu; 1936-cı ilin sonunda R. Axundov, Ə. Qarayev, S.M. Əfəndiyev, Q. Musabəyov, D. Bünyadzadə, M.D. Hüseynov, H. Sultanov repressiyaya uğradı. 1937-ci il repressiyaların zirvəsi oldu.

Repressiyaya uğrayan ziyalılar arasında H. Cavid, M. Müşfiq, T. Şahbazi, Ə. Razi, S. Mumtaz, Y.V. Çəmənzəminli, Ə. Cavad; alimlər — B. Çobanzadə, Ə. Qubaydulin; aktyorlar — Ü. Rəcəb, A.M. Şərifzadə var idi.

Cənublu soydaşlar barədə 1938-ci ildə SSRİ vətəndaşlığı olmayanlar 10 gün ərzində İrana köçməli və ya Qazaxstana köçürülməli qərarı qəbul edildi; 1938–1940-cı illərdə İrana kütləvi deportasiya həyata keçirildi.

Mədəni quruculuq (1920–1930)

Təhsil sahəsində 1923-cü ildə səyyar savadlılıq komitəsi (Q. Musabəyov rəhbərliyində) yaradıldı; 1939-cu ildə savadlılıq ~74%-ə çatdı. Ali məktəblər — Bakı Politexnik, Pedaqoji, Tibb institutları, Gəncə Kənd Təsərrüfatı institutu — fəaliyyət göstərirdi. Ana dil təbliği aparılsa da, rus dili karyera üçün vacib «beynəlxalq ünsiyyət dili» sayılırdı.

Əlifba islahatı 1922-ci ildə Yeni Türk Əlifbası Komissiyasının (S. Ağamalıoğlu rəhbərliyində) yaradılması ilə başladı. 1926-cı ilin fevralında Bakıda I Ümumittifaq Türkologiya Qurultayı keçirildi. 1 yanvar 1929-da latın əlifbasına keçid, 1 yanvar 1940-da isə kiril əlifbasına keçid həyata keçirildi.

Dini və mənəvi dəyərlərə gəldikdə, 1920-ci illərin sonu – 1930-cu illərin əvvəli məscid, kilsə və sinaqoqların bağlanması, dini xadimlərin təqibi, Quranın «zərərli kitab» elan edilməsi, Bibiheybat məscidinin dağıntısı nəzərə çarpır.

Elm sahəsində 1923-cü ildə AÖC və Arxeologiya komitəsi, 1929-cu ildə Az.DETİ yaradıldı; arxeoloji kəşflər — Xocalı-Gədəbəy, Yaloylutepe, Qızılveng — aparıldı.

İncəsənətdə 1920–30-cu illər Dövlət Dram, Opera-Balet, Musiqili Komediya, Rus Dram, Gəncə Gənclər teatrlarının fəaliyyət dövrü idi. 1926-cı ildə birinci kinostudiya və radio stansiya açıldı. 1937-ci ildə Ü.Hacıbəyov «Koroğlu» operasını (Az opera sənətinin zirvəsi) yaratdı; 1940-cı ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görüldü.

Memarlıqda bolşevik liderlərin heykəlləri ucaldıldı; Yeni Suraxanı, Razin (Bakıxanov), Artyom (Pirallahı) yaşayış massivləri tikildi.

Tipik səhvlər

• 1929 — elli kollektivləşdirmə elan!
• 1.01.1929 latın ≠ 1.01.1940 kiril!
• 1932 pasport — kəndliyə verilmirdi!
• 1937 — repressiya zirvəsi; 1933 Bağırov!
• I beşillik 1928–1932 — 35 müəssisə!

DİM qeydləri

• Sənayeləşdirmə 1925+; neft + elektrikləşdirmə.
• 1929 kollektivləşdirmə; 1930 üsyanları.
• 1929 latın, 1940 kiril əlifbası.
• 1937 repressiyalar; Koroğlu 1937.