Cənubi Azərbaycan 1920-1930-cu illərdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 211–212 / §81

1920-ci ildə Milli Hökumətin süqutundan sonra Rza xan (Rza şah) hakimiyyətə gəldi. 1921-ci ildə dövlət çevrilişi baş verdi; o əvvəl hərbi nazir, sonra baş nazir oldu, repressiyalar genişləndi. Böyük Britaniya onu dəstəklədi — neft maraqları və sovet Rusiyası təsirinin azaldılması məqsədilə.

1925-ci ilin iyulunda Rza xan Cənubi Azərbaycana — Təbriz, Xoy, Salmas, Ərdəbilə — səfər etdi; məqsəd Qacarları devirmək və yerli dəstək toplamaq idi. 1925-ci ilin sonunda o özünü şah elan etdi — beləliklə, Pəhləvi sülaləsi (1925–1979) hakimiyyətə gəldi.

Rza şah dövründə Cənubi Azərbaycan

1920–30-cu illər ərzində əsas iqtisadi sahə kənd təsərrüfatı idi; sənaye isə xüsusi kapitalın kiçik-orta müəssisələrdə cəmləndiyi sahə sayılırdı. Təbriz, Zəncan, Ərdəbildə toxuma, yun və kibrit fabrikləri fəaliyyət göstərirdi. Dövlət müəssisəsi kimi yalnız bir şəkər zavodu mövcud idi.

Pəhləvi rejimi mərkəzi hakimiyyəti gücləndirdi; ruhanilərin təsiri zəiflədi, sayı azaldı.

Paniranizm və fəsadları

1930-cu illərin əvvəlindən İran–SSRİ (Şimali Azərbaycan) iqtisadi əlaqələri zəifləyib kəsildi — bu, Cənubun iqtisadi həyatına mənfi təsir göstərdi.

Paniranizm fars millətçi ekstremistlərinin nəzəriyyəsi idi; qeyri-fars xalqların assimilyasiyası məqsəd daşıyırdı.

Bu siyasətin tətbiqi geniş idi: azərbaycan dilinin məktəb, qəzet və kitablarda istifadəsi qadağan edildi; azərbaycan dilində kitab və əlyazmalar toplanıb yandırıldı; türk coğrafi adları və tarixi abidələr farslaşdırıldı.

1937-ci ildə inzibati islahat aparıldı: Cənubi Azərbaycan bir neçə ostana («qərb» və «şərq» vilayətləri) bölündü — bu, milli şüurun parçalanması məqsəd daşıyırdı.

Tipik səhvlər

• 1925 — Rza şah, Pəhləvi (1925–1979)!
• 1925 iyul — Cənuba səfər (Təbriz, Xoy, Salmas, Ərdəbil)!
• Paniranizm — assimilyasiya siyasəti!
• 1937 — ostanlara bölmə!
• Yeganə dövlət müəssisəsi — şəkər zavodu!

DİM qeydləri

• Rza şah 1925; Pəhləvi sülaləsi.
• Təbriz, Zəncan, Ərdəbil — sənaye mərkəzləri.
• Paniranizm 1930-cu illər — dil qadağası, kitab yandırma.
• 1937 inzibati islahat — ostanlara bölmə.