Azərbaycan SSR İkinci dünya müharibəsi illərində

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 212–215 / §82

XII fəsil — Azərbaycan 1940–1980-ci illərdə.

Almaniyanın 1 sentyabr 1939-da Polşaya hücumu ilə II Dünya müharibəsi başladı. SSRİ-nin Finlandiya ilə apardığı 1939–1940-cı illər «qış müharibəsi» sovet ordusunun zəifliyini açıq göstərdi. 22 iyun 1941-də isə Almaniya SSRİ-yə «Barbarossa» planı ilə qəfil hücum etdi. Azərbaycan SSR də müharibəyə cəlb olundu, ölkədə ümumi səfərbərlik elan edildi.

Böyük dövlətlərin Azərbaycana aid planları

Müharibənin əvvəlində böyük dövlətlərin Bakı neftinə marağı xüsusilə artdı. 1939-da SSRİ ilə Almaniya arasında hücum etməmək paktı bağlanmışdı; Fransa və İngiltərə isə narahat idilər — Almaniya Bakı neftinə nəzarət etsəydi, müharibədə tez qalib gələ bilərdi. 1940-cı ildə Fransa hərbi dairələrinin məruzəsində vurğulanırdı ki, Bakı SSRİ neftinin 75%-ini verir. İlk plan Bakı neft istehsalını məhv etmək idi, lakin sonra submarinlər vasitəsilə neft daşımalarını dayandırmaq qərarına gəldilər. Uinston Çörçill və Şarl de Qoll bombardman planının ləğvinə təsir etdi.

Almaniyanın isə 1942-ci ildə «Edelveys» («Edelveys») adlı planı Qafqazın, xüsusilə Bakının tutulmasını nəzərdə tuturdu. Hitler sentyabr ayına qədər şəhərin işğalını tələb etmişdi. 1942-ci ilin yayında bu plana əsasən Qafqaza hücum başladı; Cənubi Qafqaz respublikalarında hərbi vəziyyət elan olundu. Lakin 1941-ci ilin qışında Moskva döyüşündə faşist ordusu məğlub oldu, 1943-cü ilin əvvəllərində Şimali Qafqazda sovet ordusunun əks-hücumu alman irəliləyişini tam dayandırdı.

Azərbaycan milli diviziyaları

Müharibə dövründə azərbaycanlılar SSRİ ordusunun tərkibində milli diviziyalar şəklində döyüşdülər:

77-ci diviziya əslində 1920-də yaradılmış, 1938-də ləğv olunmuş, 1941-də yenidən bərpa edilmişdi. Təxminən 700 000 azərbaycanlı səfərbər olundu, onların 11 000-dən çoxu qadın idi. 120 000-ə yaxın nəfər orden və medal aldı, 42 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Diviziyalara H. Heybətov, M. Əbilov, M. Zeynalov, T. Əliyarbəyov, A. Abbasov kimi komandanlar rəhbərlik edirdi.

Ön cəbhədə fərqlənən azərbaycanlılar

Ön cəbhədə çoxlu azərbaycanlı hərbi xadim və əsgər fərqləndi. İsrafil Məmmədov 1941-ci ilin dekabrında Novqorod yaxınlığındakı döyüşlərdə qəhrəmanlıq göstərərək azərbaycanlılar arasında ilk Sovet İttifaqı Qəhrəmanı oldu. Yaqub Quliyev Moskva və Stalingrad döyüşlərinin qəhrəmanlarından idi, 1942-ci ilin dekabrında öldürüldü. Xıdır Mustafayev Kiyevin azad edilməsində, Adil Quliyev isə 18 düşmən təyyarəsini vuraraq bu ada layiq görüldü.

Qafur Məmmədov 1942-ci ilin payızında Şimali Qafqazda, Ziya Bünyadov 1945-də Polşa və Çexoslovakiyanın azadlığında, Gəray Əsədov Rumıniyada düşmən pulemyot bunkeri üzərinə atılaraq, Yusif Sadıkov Berlin və Reyxstaq uğrunda döyüşərək qəhrəmanlıq göstərdilər. Həzi Aslanov tank zərbələri ustası kimi Stalingrad döyüşündə tanındı; 1942-də birinci SİQ aldı, 1944-də ikinci dəfə nominasiya olunsa da, rəsmi təsdiq yalnız 1991-də baş verdi. Ziba Qəniyeva snayper, Züleyxa Seyidməmmədova pilot kimi Moskva və Stalingrad döyüşlərində iştirak etdi.

Partizan hərəkatında da azərbaycanlılar fərqləndi: Vilayət Hüseynov İtaliyada Mussolininin həbsində iştirak etdi; Cavad Həkimli 1944-də İtaliyada partizan dəstəsinə rəhbərlik etdi; Mehdi Hüseynzadə («Mixaylo») İtaliya və Yuqoslaviyada döyüşüb 1944-də öldürüldü, 1957-də SİQ adı verildi; Əhmədiyyə Cəbrayılov («Silahlı Mişel») Fransada Rodez və Parisin azadlığında iştirak edərək «Hərbi xaçı» aldı; Aliyə Rüstəmbəyova Smolensk bölgəsində partizan dəstəsində həkim kimi fəaliyyət göstərdi.

Arxa cəbhə — neft, silah, nəqliyyat

Arxa cəbhədə bütün işlər «Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün» şüarı ilə təşkil olunmuşdu. 1941–1945-ci illərdə neft sənayesi xüsusilə vacib rol oynadı. 1941-ci ilin sonunda Bakı rekord həcmdə — 23 milyon ton neft istehsal etdi. SSRİ-nin ümumi neft hasilatının 110 milyon tonundan 75–80 milyon tonu (75–80%) Azərbaycanın payına düşürdü. Xəzər dənizində neft sisternləri dünyada ilk dəfə gəmilərin arxasına bağlanaraq daşınırdı. Maraqlıdır ki, buna baxmayaraq Bakıya «Qəhrəman şəhər» adı verilmədi.

Silah istehsalı da sürətlə inkişaf etdi: 1942-ci ilin əvvəlində təyyarə təmiri zavodu tikildi, ilin sonuna qədər Bakıda 130 növ silah və sursat hazırlanırdı — o cümlədən «Katyusha» reaktiv qurğusu və «Molotov kokteyli». Azərbaycan işğal olunmuş qərb rayonlarından təxliyə üçün mühüm tranzit ərazi idi; Bakı limanı və dəmir yolları cəbhəyə yanacaq və sursat daşıyırdı. ABŞ və İngiltərənin SSRİ-yə yardımları İrandan Azərbaycan vasitəsilə ötürülürdü.

Sosial həyatda qadınlar və yeniyetmələr kişilərin yerini tutmuşdu. 1941-ci ildə Bakıda və respublikanın digər ərazilərində onlarla hərbi hospital yaradılmış, Naxçıvan, Şuşa, Şəki və digər şəhərlərdəki sanatoriyalar hospitala çevrilmişdi. Elm və mədəniyyət sahəsində Yusif Məmmədəliyev yüksoktanlı aviasiya yanacağının hazırlanmasında böyük xidmət göstərdi; 1945-ci ilin martında Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası yaradıldı, mədəniyyət xadimləri cəbhəyə səfərlər təşkil edirdilər.

Şimali Azərbaycan — I və II Dünya müharibəsi müqayisəsi

Tipik səhvlər

• 22.06.1941 — SSRİ-yə hücum; 1.09.1939 — müharibənin başlanğıcı!
• 77, 402, 223, 416, 271 — milli diviziyalar!
• 416-cı — Brandenburg qapıları (2.05.1945)!
• İ. Məmmədov — ilk azərbaycanlı SİQ (1941)!
• H. Aslanov — 1991 ikinci SİQ rəsmi təsdiq!
• Bakı nefti 75–80% — «Qəhrəman şəhər» verilmədi!

DİM qeydləri

• Barbarossa 22.06.1941; Edelveys 1942.
• 5 milli diviziya; 700 000 səfərbər.
• Neft 75–80%; 23 mln ton (1941).
• AÖC — 1945 mart; Y. Məmmədəliyev yanacaq.
• İ. Məmmədov, H. Aslanov, M. Hüseynzadə — SİQ.