Cənubi Azərbaycan İkinci dünya müharibəsi illərində

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 216–217 / §83

Müharibə başlayanda İran getdikcə Almaniyanın təsiri altına düşdü. 1941-ci ilin avqustunda SSRİ və Böyük Britaniya alman təxribatının qarşısını almaq məqsədilə İran ərazisinə daxil oldular: sovet qoşunları şimaldan, o cümlədən Cənubi Azərbaycandan, ingilis qoşunları isə şimaldan irəli sürdülər.

Rza şah diktaturasının süqutu

1941-ci ilin sentyabrında təzyiq altında Rza şah istefa verdi, taxtdan oğlu Məhəmməd Rza şah (1941–1979) keçdi. Hərbi-polis rejimi iflasa uğradı, real hakimiyyət parlament və hökumətə ötürüldü. Bu, Cənubda milli-azadlıq və demokratik hərəkat üçün əlverişli şərait yaratdı: siyasi azadlıqlar bərpa olundu, siyasi məhbuslar azad edildi.

Demokratik hərəkatın mərhələləri

Cənubi Azərbaycanda 1941–1946-cı illər ərzində demokratik hərəkat üç mərhələdən keçdi:

Birinci mərhələdə Təbriz ümumi-iran demokratik hərəkatın əsas mərkəzlərindən birinə çevrildi. Müxtəlif ictimai-siyasi və mədəni-maarif klubları, birliklər yaradıldı. Şimali Azərbaycan (sovet Azərbaycan) yardımı — partiya və sovet işçiləri, ədəbiyyat və incəsənət xadimləri — mədəni inkişafa kömək etdi.

İkinci mərhələ 1945-ci ilin yayında başladı. Keçmiş müttəfiqlər — SSRİ, ABŞ, Böyük Britaniya — İran siyasətinə münasibətdə fikir ayrılığı yaranmış, «soyuq müharibə»nin əvvəlləri görünürdü. Torpaq sahibləri və tacir burjuvaziyası hərəkatı dayandırmaq üçün etnik toqquşmalar təşviq etdi.

1945-ci ilin sentyabrında Azərbaycan Demokrat Firqəsi (ADP) yaradıldı, sədri S. C. Pişəvəri seçildi, «Azərbaycan» qəzeti ana dilində nəşr olunmağa başladı. ADP bəyanatında Cənubi Azərbaycana muxtariyyət, siyasi həyatın demokratikləşməsi və iqtisadi islahatlar nəzərdə tutulurdu. Oktyabrda I ADP Qurultayı keçirildi, proqram və nizamnamə qəbul olundu. Noyabrda Azərbaycan Xalq konqresi özünü Müəssislər Məclisi elan edərək Milli Məclis və Milli Hökumət tələb etdi; ayın sonunda Milli Məclis seçkiləri keçirildi.

Üçüncü mərhələdə, 12 dekabr 1945-də Milli Məclis işə başladı və S. C. Pişəvəri rəhbərliyində Milli Hökumət yaradıldı. Bu hadisə tarixə «21 Azər hərəkatı» kimi düşdü — İran təqvimində 21 Azər tarixi 12 dekabr tarixəsinə uyğun gəlir. Milli Hökumət 12 dekabr 1945 – 12 dekabr 1946 tarixləri arasında fəaliyyət göstərdi; tərkibində 10 nazirlik, Ali Məhkəmə və Baş prokurorluq var idi.

Sosial-iqtisadi və mədəni tədbirlər

Milli Hökumətin ilk işi yerli idarə orqanları olan əncümənlərin seçki yolu ilə yaradılması idi. Ən böyük nailiyyət 1946-cı ilin yanvarında qəbul olunan Dil haqqında qanun oldu: azərbaycan dili rəsmi dövlət dili elan edildi, idarə işləri ana dilində aparılmağa başlandı, millət azlıqlarına ana dilində təhsil hüququ verildi, dərsliklər və qəzetlər genişləndi.

Fevral 1946-da torpaq islahatı qanunu qəbul olundu, torpaqsız kəndlilərə torpaq verildi. May ayında əmək haqqı haqqında qanun işçilərin hüquqlarını qorudu. İyunda isə Təbriz Universiteti fəaliyyətə başladı — bu, Cənubi Azərbaycanın mədəni həyatında mühüm hadisə idi.

Hərəkatın yatırılması

1946-cı ildə şah hökuməti ABŞ və Böyük Britaniyanın dəstəyi ilə hərəkatı yatırmaq üçün tədbirlər gördü, BMT-də «İran məsələsi» qaldırıldı. SSRİ ilə aparılan danışıqlar nəticəsində şimalda neft kəşfiyyatı müqaviləsi mübadiləsində sovet qoşunları İrandan çıxarıldı.

Noyabr ayının sonunda hökumət qoşunları hücuma keçdi. 11 dekabr 1946-da Pişəvəri və digər rəhbərlər münaqişənin qarşısını almaq üçün SSRİ-yə getməli oldular. 12 dekabrda Tehrandan gələn qoşunlar Təbrizə daxil oldu. Minlərlə insan edam edildi, həbs olundu. 1947-ci ildə Pişəvəri Gəncə–Yevlax yolunda naməlum şəraitdə həlak oldu. Buna baxmayaraq, 1941–1946-cı illərin milli-demokratik hərəkatı Cənubi Azərbaycanda milli ləyaqət və özünüdərk hissinə dərin təsir göstərdi.

Tarixi müqayisələr

Tipik səhvlər

• 1941 avqust — SSRİ+İngiltərə İrana; sentiyabr — Rza şah istefa!
• ADP — 1945 sentyabr; Pişəvəri sədri!
• 21 Azər = 12 dekabr 1945 — Milli Hökumət! - Dil qanunu — 1946 yanvar; Təbriz Universiteti — 1946 iyun!
• 12.12.1946 — hərəkatın yatırılması!

DİM qeydləri

• 1941 — Rza şah süqutu; M. Rza şah.
• 3 mərhələ 1941–1946; ADP 1945.
• 21 Azər 1945; Dil qanunu 1946.
• Pişəvəri 1947 — həlak.