Azərbaycan SSR 1945-1960-cı illərdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 218–220 / §84

Müharibə bitdikdən sonra Azərbaycan SSR bərpa və inkişaf dövrünə qədəm qoydu. Lakin müharibənin ağır nəticələri hələ uzun müddət hiss olunurdu.

Sənayenin inkişafı

Müharibə illərində neft quyuları həddindən artıq istismar olunmuşdu. Nəticədə 1945-ci ildə neft istehsalı 1940-cı ilə müqayisədə 22% azalmış, sənaye və kənd təsərrüfatının texniki bazası zəifləmişdi. Buna baxmayaraq, dövlət neft sənayesini bərpa etmək üçün tədbirlər gördü: Xəzərdə yeni yataqlar axtarıldı, müharibədən sonrakı beş ildə 10 neft emalı müəssisəsi tikildi.

1948-ci ildə dünyada ilk dəfə neft-mədən estakadaları tikildi, 1949-cu ildə Neft Daşlarında fontan vurdu — beləliklə, dünyada ilk dəfə açıq dənizdən neft hasilatına başlanıldı və Neft Daşları qəsəbəsi yaradıldı. Eyni zamanda Sumqayıt, Daşkəsən, Mingəçevir, Əli Bayramlı (Şirvan) kimi yeni sənaye şəhərləri formalaşdı; Sumqayıt SSRİ-nin əsas kimya və metallurgiya mərkəzlərindən birinə çevrildi. 1954-cü ildə Mingəçevir SES və Daşkəsən filizsaflaşdırma kombinatı istifadəyə verildi.

Kənd təsərrüfatı və əhalinin rifahı

1950-ci illərdə sovet hökuməti xırda kolxozların birləşdirilməsi siyasətini həyata keçirdi. Suvarma sistemləri, kanallar və su anbarları tikildi, məhsuldarlıq artdı. Aqrar siyasətin əsas məqsədi pambıq, ipək, tütün, sonra isə tərəvəz və meyvə istehsalını artırmaq, mərkəzi ərzaq təchizatından asılılığı azaltmaq idi. 1950-ci illərdə qarğıdalı əsas məhsula çevrildi, lakin 1960-cı illərin sonuna qədər göstəricilər aşağı qaldı.

Müharibədə əhalinin sayı 17,1% azalmışdı. 1947-ci ildə talon (rasyon kartı) sistemi ləğv olundu, yüksək doğum dərəcəsi və 1948–1953-cü illərdə Ermənistan SSR-dən azərbaycanlıların deportasiyası demoqrafiyaya təsir etdi. 1959-cu ildə əhali sayı müharibədən əvvəlki səviyyəyə çatdı, 1960-cı ildə isə 5 milyondan çox insan yaşayırdı. Sənayeləşmə Bakıda yeni iş yerləri yaratdı; 1959-da kolxozçulara pasport verilməsi gənclərin şəhərə axınını sürətləndirdi.

Totalitar rejimin güclənməsi (1945–1953)

Müharibədən sonra siyasi hakimiyyət mərkəzləşmiş qaldı. M. C. Bağırov Daxili İşlər və Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliklərinə nəzarət edirdi. Stalinin şəxsiyyət kultu davam etdi, «xalq düşməni» axtarışları və tarixi elmə ideoloji təzyiq gücləndi. «Kitabi-Dədə Qorqud» «feodal-klan eposu» adlandırılıb qadağan edildi, A. Bakıxanov və M. Kazımbəy tənqid olundu, ADR «anti-xalq» təqdim edildi. Akademik M. A. Dadaşzadə «türk casusu» sayıldı, 1949-da H. Hüseynovun Stalin mükafatı Şeyx Şamil mövzusuna görə ləğv edildi.

1945-ci ilin noyabrında ermənilər DQMV-ni Ermənistan SSR-ə birləşdirmək istədilər. M. C. Bağırov tarixi sübutlarla cavab verdi və Vedi, Qarabağlar, Əzizbəyov rayonlarının geri qaytarılmasını tələb etdi; Moskva erməni iddialarını rədd etdi. Lakin 1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən deportasiyası həyata keçirildi: 23 dekabr 1947 və 10 mart 1948 qərarları ilə 100 000 nəfərin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi planlaşdırıldı. Köçürülənlər Saatlı, Göyçay, İmişli, Əli Bayramlı, Zərdab, Salyan, Kürdəmir, Sabirabad, Yevlax, Ucar rayonlarına yerləşdirildi. Eyni dövrdə ermənilər Sumqayıt, Mingəçevir, Daşkəsənə köçürüldü.

1953-cü ilin martında Stalin öldü, N. Xruşşov Sov.İKP MK-nın birinci katibi seçildi. M. C. Bağırov eyni il vəzifədən azad edildi, 1956-da «xalq düşməni» kimi edam olundu. 1954-cü ildə İmam Mustafayev KP MK-nın birinci katibi oldu, 1956-cı ildə XX qurultayda stalinizm tənqid edildi — «mülayimləşmə» dövrü başladı.

İ. Mustafayev və V. Axundov dövrləri

İmam Mustafayevin rəhbərliyi (1954–1959) milli dəyərlərin qorunmasına yönəlmişdi. Reabilitasiya komissiyaları minlərlə insanı bəraət etdi. 1956-cı ildə 1937 Konstitusiyasına azərbaycan dilinin dövlət dili olması haqqında maddə əlavə edildi, məhkəmə quruculuğu respublikanın ixtiyarına verildi. 1956-da Bakı telestudiyası fəaliyyətə başladı, 1959-da rus məktəblərində azərbaycan dilinin məcburi tədrisi qərara alındı. Lakin 1959-un iyununda «millətçilik» ittihamı ilə Mustafayev vəzifədən azad edildi, yerinə Vəli Axundov gəldi.

Vəli Axundov dövründə (1959–1969) milli dəyərlərə diqqət artdı. 1962-ci ildə gizli Milli Azərbaycan Qərargahı (MAQ) yaradıldı — sədri Oqtay Rəfili, müavini Xudu Məmmədov. MAQ azərbaycanlı kadr təyinatı, büdcənin Bakıda idarə olunması və milli oyanış məqsədi daşıyırdı. 1966-da M. H. Şəhriyarın «Heydərbabaya salam» poeması çap olundu, «Ulduz» jurnalı nəşrə başladı. 1967-də Bakı metropoliteni istifadəyə verildi, Ş. Qurbanovun təşəbbüsü ilə Novruz «Bahar bayramı» adı ilə rəsmi qeyd olunmağa başladı. 1969-un mayında 1938-ci il qərarı ilə sərhəd torpağının Ermənistana verilməsi təsdiq edilmədi — gələcək rəhbər H. Əliyev bu qərarın icrasına imkan vermədi.

Tipik səhvlər

• 1949 — Neft Daşları fontanı; 1948 — estakadalar!
• 1947 — talon ləğv; 1948–1953 — deportasiya!
• 1945 noyabr — DQMV iddiası; Bağırovun cavabı!
• 1953 Stalin; 1956 Bağırov edam!
• 1956 — azərbaycan dili dövlət dili maddəsi!
• MAQ — 1962; Bakı metro — 1967!

DİM qeydləri

• Neft Daşları 1949; Mingəçevir SES 1954.
• 1948–1953 deportasiya — 100 000 plan.
• Bağırov 1953 süqut; İ. Mustafayev 1954.
• 1956 dil maddəsi; V. Axundov 1959.