Azərbaycan SSR 1970-1980-ci illərdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 221–223 / §85

H. Əliyevin rəhbərliyi (1969–1982)

14 iyul 1969-da H. Əliyev Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi seçildi. Onun şüarı «Qoy ədalət zəfər çalsın!» idi — gəldikdən sonra korrupsiya və rüşvətə qarşı açıq mübarizə apardı, kadr siyasətində dəyişikliklər etdi. 1976-da Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvü seçildi, 1982-ci ilin dekabrında isə SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini təyin olundu.

Hüquqi bazanın möhkəmləndirilməsi üçün 1978-ci ilin aprelində Azərbaycan SSR-in III Konstitusiyası qəbul edildi; burada azərbaycan dilinin dövlət dili statusu qorunurdu. 1971-də Bakıda C. Naxçıvanski adına hərbi məktəb açıldı ki, milli hərbi kadr hazırlansın.

Əliyev dövründə milli irsin qorunmasına xüsusi diqqət yetirildi. 1978-də Bakı Lenin ordeni ilə təltif olundu. 1982-də Hüseyn Cavidin nəşi Sibirdən (İrkutsk) Naxçıvana gətirildi. Üzeyir Hacıbəyov, Səməd Vurğun, Cəfər Cabbarlı, Bülbül üçün ev-muzeylər açıldı, Şuşada Natavan heykəli ucaldıldı.

Eyni zamanda ermənilərin ərazi iddialarına qarşı mübarizə aparıldı. 1977-də yeni SSRİ Konstitusiyası layihəsində DQMV-nin Ermənistana verilməsi cəhdi olmuş, H. Əliyev L. Brejnevlə görüşərək bunun qarşısını almışdı. Şuşada tarixi abidələr bərpa edildi, 1980-cı ilin əvvəlində M. P. Vaqif məqbərəsi açıldı. 1977-də Kəlbəcər rayonunun boşaldılmasının qarşısı alındı.

Sosial-iqtisadi inkişaf

1970–80-ci illərdə ölkənin sosial-iqtisadi həyatında əhəmiyyətli irəliləyiş müşahidə olundu. Azərbaycan elektrotexnika sənayesinin mərkəzinə çevrildi; 1975-də Bakıda SSRİ-nin ən böyük məişət kondisionerləri zavodu açıldı. Neft istehsalında 1960-cı illərin ikinci yarısından azalma başlamışdı — səbəb Qərbi Sibirdə daha ucuz xam neftin meydana çıxması idi; buna baxmayaraq Bakı neft emalı zavodu modernləşdirildi, Sumqayıt, Gəncə, Naxçıvan və Mingəçevirdə yeni müəssisələr tikildi.

1979-da Ağdam–Xankəndi dəmir yolu tamamlandı. Kənd təsərrüfatında pambıq, tərəvəz, meyvə və tütün istehsalı genişləndi; suvarma kompleksləri istifadəyə verildi. Azərbaycan SSRİ-də üzüm istehsalında 1-ci, pambıqda 4-cü yerdə idi. 1971-də Kürdən Bakıya su kəməri çəkildi. Bu illərdə milli gəlir ikiqat artdı, 250-dən çox yeni zavod və fabrik tikildi, 2 milyondan çox insanın yaşayış şəraiti yaxşılaşdı, məhsullar 65 ölkəyə ixrac olunurdu.

K. Bağırov və Qorbaçov dövrləri

1982-ci ilin dekabrından 1988-in mayına qədər respublika KP MK-nın birinci katibi Kamran Bağırov idi (o, M. C. Bağırovla qarışdırılmamalıdır). Onun dövründə 1983-də Bakı–Qroznı neft boru xətti istifadəyə verildi, 1986-da «Dərin Özüllər» zavodu Xəzər şelfində neft hasilatını artırdı, Yevlax–Balakən dəmir yolu (162 km) tamamlandı. 1985-də spirtli içkilərə qarşı kampaniya min hektar üzüm bağının məhv olunmasına səbəb oldu.

1982-də L. Brejnev öldü, 1985-də M. Qorbaçov Ümumittifaq KP MK-nın baş katibi seçildi. SSRİ-nin iqtisadi gücü zəifləyirdi, cəmiyyətdə gərginlik artırdı. 1987-ci ilin yanvar plenumunda sürətləndirmə, aşkarlıq, demokratikləşmə prinsipləri elan olundu — bunların hamısı «yenidənqurma» adı altında birləşdirildi.

Qorbaçov hüquq dövləti, hakimiyyətlərin ayrılması, müxtəlif iqtisadi idarəetmə formaları və icarə-kooperativ sistemlərinin yaradılmasını təklif edirdi. Lakin yenidənqurma iqtisadiyyata ciddi zərbə vurdu, işsizlik artdı, tarixin gizlədilmiş səhifələri yenidən öyrənilməyə başlandı, KP-nin prestiji azaldı, SSRİ-nin dağılması sürətləndi. Azərbaycanlılarda milli şüur gücləndi. Hökumət milli hərəkatları boğmaq üçün milli və dini konfliktlər — o cümlədən Qarabağ məsələsini — istifadə etdi. 1988-də erməni ekstremizmi gücləndi, 1989-da alternativ seçkilər keçirildi. 1987-ci ilin oktyabrında H. Əliyev Moskva vəzifəsindən istefa verdi.

Stalin və Qorbaçov — Azərbaycana təsiri (oxşar cəhətlər)

Tipik səhvlər

• H. Əliyev — 14.07.1969; 1982 — Moskva!
• III Konstitusiya — 1978 aprel!
• Ağdam–Xankəndi — 1979; Yevlax–Balakən — 1986!
• K. Bağırov 1982–1988 ≠ M. C. Bağırov!
• Yenidənqurma — 1987; Qorbaçov — 1985!

DİM qeydləri

• H. Əliyev 1969–1982; III Konstitusiya 1978.
• Kəlbəcər 1977; Vaqif məqbərəsi 1980.
• K. Bağırov 1982; Bakı–Qroznı 1983.
• Yenidənqurma 1987; 1988 Qarabağ.