Cənubi Azərbaycan İran İslam inqilabı və ondan sonrakı dövrdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 223–226 / §86

«Ağ inqilab» və «Milli vəhdət» siyasəti

İkinci dünya müharibəsindən sonra İranda, o cümlədən Cənubda sosial-iqtisadi problemlər dərinləşmiş, neft sənayesində ingilis monopoliyası hökmranlıq edirdi. 1962-ci ildə şah «Ağ inqilab» proqramını elan etdi: torpaq islahatı aparıldı, kəndlilər dövlət və məmləklərdən torpaq aldı — Cənubun 80%-i torpaq sahibi oldu; neft sənayesi milliləşdirildi. Proqram sürətli inkişaf və qərbiləşmə vəd etsə də, Cənubi Azərbaycan mərkəzdən geri qaldı.

1960–70-ci illərdə «Milli vəhdət» siyasəti — əslində paniranizmin davamı — qeyri-fars xalqların assimilyasiyasını nəzərdə tuturdu. Azərbaycanca təhsil, qəzet və kitab nəşri qadağan edildi, türk coğrafi adları farslaşdırıldı.

İran İslam inqilabı

İnqilabın səbəbləri arasında Pəhləvi islahatları, millət azlıqlarının assimilyasiya siyasəti, xarici dövlətlərin — xüsusilə Qərbin — daxili işlərə müdaxiləsi, xarici investisiyaların şərtləri və qərbiləşmə cəhdləri dayanırdı.

İnqilab iki mərhələdə keçdi. Birinci mərhələdə 12 dekabr 1977-də Təbriz Universitetində 1945 Milli Hökumətinin ildönümü münasibətilə etiraz başladı. Dekabrın sonunda Qum şəhərində monarxiyanın ləğvi tələb olundu. 1978-ci ilin yanvarında Qumda polis ilə toqquşma baş verdi. 18 fevralda — Qum hadisələrinin 40-cı günü — Təbrizdə «29 bəhmən üsyanı» başladı; burada M. Bazərqan və K. Şəriətmədari fəal iştirak etdi.

İkinci mərhələ 1978-ci ilin sentyabrından başladı, ruhanilərin rolu gücləndi. R. Xomeyni Fransadan — Parisdən — inqilaba rəhbərlik edirdi. 7 sentyabrda 12 şəhərdə etirazlar, neft sənayesində tətillər başladı. 8 sentyabr — «Qanlı cümə»: etirazçıların kütləvi qırğını. Noyabr–dekabrda həftəlik, sonra ümumi tətillər davam etdi. 16 yanvar 1979-da M. Rza şah İrandan qaçdı, fevralda Pəhləvi sülaləsi (1925–1979) süqut etdi. 1 fevralda Xomeyni Tehrana qayıtdı, 16 fevralda Təbrizdə son müxalif qüvvələr zəiflədi.

Müxtəlif siyasi qüvvələr və İİR-in qurulması

İnqilabdan sonra ölkənin gələcək quruluşu barədə müxtəlif qüvvələr fikir ayrılığı yaşayırdı. Tudə Partiyası sosialist respublika, İslam Respublika Partiyası islam respublikası, Milli Cəbhə demokratik quruluş, Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası (MXRP) isə — K. Şəriətmədarinin rəhbərliyində — din və siyasətin ayrılmasını, milli hüquqları müdafiə edirdi.

1 aprel 1979-da keçirilən referandumda İran İslam Respublikası (İİR) yaradıldı. İlkin mərhələdə M. Bazərqan hökuməti etnik azlıqların hüquqlarına vəd vermişdi, lakin bu vədlər tam yerinə yetirilmədi.

Hüquqi mübarizə və son üsyan

Tehranda Azərbaycan Yazıçıları və Şairləri Cəmiyyəti muxtariyyət, ana dilində təhsil və nəşr tələb edirdi. MXRP muxtariyyət və sosialist cəmiyyət qurulmasını dəstəkləyirdi.

1979-un dekabrında qəbul olunan Konstitusiya ruhanilərə mütləq hakimiyyət verdi. 15-ci maddə fars dilini rəsmi dil elan etdi, lakin yerli dillərin mətbuat və məktəbdə «sərbəst» istifadəsinə icazə verirdi — ana dilində təhsil məsələsi isə açıq qaldı.

5 dekabr 1979-da Təbrizdə Konstitusiyaya etiraz edən etirazlar başladı, «Azərbaycan İslam Respublikası» elan olundu. Şəriətmədari dəstəyi ilə hərəkat bir müddət davam etdi, lakin mərkəzi hökumətin üstünlüyü ilə yatırıldı. 1980-cı ildə prezident seçkiləri, parlament və daimi hökumət formalaşdı. 1981-ci il torpaq islahatı uğursuz oldu.

1980-ci illərin əvvelindən «mədəni inqilab» başladı: çoxlu təşkilatlar bağlandı, farslaşdırma siyasəti gücləndi. Ədəbi xadim Cavad Heyət 1979-dan «Varlıq» jurnalını ana dilində nəşr edirdi. 1984-də Xomeyni «təhsilin islamlaşdırılması» konsepsiyasını irəli sürdü.

Tipik səhvlər

• «Ağ inqilab» — 1962; Pəhləvi 1925–1979!
• 29 bəhmən — 18.02.1978 Təbriz!
• 16.01.1979 — şahın qaçışı; 1.04.1979 — İİR referendumu!
• 5.12.1979 — son üsyan Təbrizdə!
• MXRP — Şəriətmədari; «Varlıq» — C. Heyət!

DİM qeydləri

• 1962 Ağ inqilab; paniranizm 1960–70.
• 1978–1979 İslam inqilabı; 29 bəhmən.
• İİR 1.04.1979; Konstitusiya 1979.
• 5.12.1979 üsyan; «Varlıq» jurnalı.