XX əsrin II yarısında Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 226–229 / §87

XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan mədəniyyəti təhsil, elm, incəsənət və memarlıq sahələrində əhəmiyyətli irəliləyişə nail oldu. Bu dövr həm müharibədən sonrakı bərpanı, həm də sovet dövrünün son mərhələsindəki mədəni yüksəlişi əhatə edir.

Təhsil

Təhsil sistemi addım-addım genişləndi. 1959-cu ildə icbari 8 illik təhsilə keçildi, Azərbaycan dilinin rus məktəblərində tədrisi haqqında qanun qəbul olundu. 1966-da isə icbari 10 illik təhsil tətbiq edildi. Bu illərdə Teatr İnstitutu, Xarici Dillər İnstitutu, Naxçıvan və Xankəndi Pedaqoji institutları fəaliyyət göstərdi. 1971-də Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəb açıldı — milli hərbi kadr hazırlamaq məqsədilə.

Mətbuat və mədəni-maarif

Mətbuat sahəsində də genişlənmə müşahidə olundu. 1970-ci illərdə azərbaycanca 100-dən çox nəşr fəaliyyət göstərirdi. Gənc yazarlar üçün «Ulduz» jurnalı, 1969-da «Qobustan» almanaxı, 1970-də «Sovet türkologiyası», 1975-də «Azərbaycan təbiəti» jurnalı nəşr olunmağa başladı. «Ədəbiyyat» və satirik «Kirpi» jurnalı da bu dövrün məhsuludur. 1967-də Ş. Qurbanovun təşəbbüsü ilə Novruz «Bahar bayramı» adı ilə rəsmi qeyd olunmağa başladı.

Mədəni-maarif işində milli ziyalıların xatirəsi xüsusi yer tutdu. 1958-də Məhəmməd Füzulinin vəfatının 400 illiyi qeyd edildi. 1970–80-ci illərdə Üzeyir Hacıbəyov, Səməd Vurğun, Cəfər Cabbarlı, Bülbül üçün ev-muzeylər açıldı. 1980-ci ildə Şuşada M. P. Vaqif məqbərəsi, 1982-də Hüseyn Cavidin nəşi Naxçıvana gətirildi. 1976–1987-ci illərdə Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası nəşr olundu, Bakıda Xalça və Tətbiqi Sənət Muzeyi yaradıldı, 1977-də Şuşanın tarixi hissəsi memarlıq qoruğuna çevrildi.

Elm

Elmin inkişafında 1945-ci ilin mart ayı xüsusi əhəmiyyət daşıyır — bu vaxt Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası (AÖC) yaradıldı. Birinci prezident Mirəsəddulla Mirqasımov idi; akademiyanın təsisində Üzeyir Hacıbəyov, Səməd Vurğun, Məhəmməd Topçubaşov, Yusif Məmmədəliyev kimi görkəmli şəxslər iştirak etmişdi.

1950-ci illərdə fizikada kvant fizikası və kosmoqoniya sahələri inkişaf etdi, Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası (ŞAR) tikildi. Kimya üzrə Yusif Məmmədəliyev yüksoktanlı aviasiya yanacağının hazırlanmasında böyük xidmət göstərdi. Tarix elminin inkişafında Ziya Bünyadov, Sara Aşurbəyli, Mahmud İsmayılovun fundamental əsərləri xüsusi yer tutur.

Arxeologiya sahəsində 1946-da Saleh Qaziyevin Mingəçevir ekspedisiyası, 1947-də İsaq Cəfərzadənin Qobustan qayaüstü təsvirlərinin tədqiqi, 1960-da Məmmədali Hüseynovun Azıx mağarasının aşkar edilməsi və 1968-də Azıx adamının alt çənə sümüyünün tapılması mühüm nailiyyətlərdir.

1970–80-ci illərdə Naxçıvan Elmi Mərkəzi, «Kosmos tədqiqatı» İstehsalat Birliyi yaradıldı. Geoloq Farman Salmanov Qərbi Sibirdə neft-qaz yataqları açdı, astronom Nadir İbrahimovun fəaliyyəti nəticəsində Marsda «Azərbaycan», «Nizami Gəncəvi» və «ŞAR» kraterləri adlandırıldı. 1956-da Səməd Vurğuna «Xalq şairi» adı verildi — bu, birinci dəfə olaraq belə adın verilməsi idi.

İncəsənət və kino

İncəsənət həyatı da zəngin idi. Xan Şuşinski, Seyid Şuşinski kimi xalq sənətkarları, Rəşid Behbudov, Lütifiyar İmanov kimi ifaçılar, Tofiq Quliyev, Emin Sabitoğlu kimi bəstəkarlar tanınırdı. Fikrət Əmirov «Sevil» operası və «Min bir gecə» baletini, Qara Qarayev «İldırımlı yollarla» və «Yeddi gözəl» baletini, Şəfiqə Axundova «Gəlin qayası» operasını yaratdı. Teatr səhnəsində Leyla Bədirbəyli, Nəsibə Zeynalova kimi aktyorlar fərqləndi. Rəssamlar Mərziyyə Rəhmanzadə, Səttar Bahlulzadə, heykəltəraşlar Cəlal Qaryagdı, Ömər Eldarov milli incəsənəti zənginləşdirdilər; Gəncədə Nizami abidəsi (F. Abdürəhmənov) ucaldıldı.

Kinematoqrafiya da inkişaf etdi. 1945-də «Arşın mal alan» filmi çəkildi. 1950-ci illərdə «Qara daşlar», «Qızmar günəş altında», «Bir məhəlləli iki oğlan», «O olmasın, bu olsun», «Ögey ana» kimi filmlər yaradıldı. 1970–80-ci illərdə «Yeddi oğul istəyirəm», «İstintaq», «Nəsimi», «Babək», «Axırıncı aşırım», «Dədə Qorqud» filmləri istehsal olundu.

Memarlıq

Müharibədən sonra Bakının mərkəzi yenidən quruldu. 1967-də Bakı metropoliteninin ilk 6 stansiyası istifadəyə verildi, «Bakı Venesiyası» və Fəvvarələr meydanı yaradıldı.

Bakıda istifadəyə verilən obyektlər

Bundan başqa, Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı, Daxili İşlər Nazirliyi binası və M. F. Axundov adına Dövlət Kitabxanası (indiki Milli Kitabxana) bu dövrün memarlıq irsinə daxildir.

Tipik səhvlər

• AÖC — 1945 mart (müharibə dövrü); Y. Məmmədəliyev yanacaq!
• «Arşın mal alan» — 1945!
• Azıx — 1960 (M. Hüseynov); 1968 alt çənə!
• Ensiklopediya 1976–1987; Metro 1967!
• S. Vurğun — 1956 «Xalq şairi»; Füzuli 400 illik — 1958!

DİM qeydləri

• AÖC 1945; ŞAR; Azıx 1960.
• Y. Məmmədəliyev, Z. Bünyadov, S. Aşurbəyli.
• 1945 «Arşın mal alan»; 1970–80 kino.
• Metro 1967; Azadlıq meydanı 1970-ci illər.