Müstəqillik uğrunda mübarizə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 229–231 / §88

XIII fəsil — Azərbaycan müstəqillik illərində açılır. 1980-ci illərin sonlarında SSRİ-də «yenidənqurma» siyasəti cəmiyyətdə gərginliyi artırdı, Azərbaycanlıların milli şüuru gücləndi. Ermənistanın Dağlıq Qarabağa iddiaları və ərazi tələbləri ölkədə milli-demokratik hərəkatın formalaşmasına səbəb oldu. Bu dövr Azərbaycanın müstəqillik yolunda keçdiyi ən ağır və fədakar mərhələlərdən biridir.

Milli hərəkatın başlanğıcı

Ermənistanın Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini (DQMV) özünə birləşdirmək cəhdləri 1988-ci ilin əvvəlindən etibarən kəskinləşdi. 19 fevral 1988-də DQMV-nin mərkəzi — Xankəndi şəhərində (o vaxtkı adı ilə Stəpanakert) ermənilər milli hərəkatı başlatdılar. Eyni günlərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) formalaşma prosesinə başladı; onun gələcək lideri Əbülfəz Elçibəy oldu.

28–29 fevral 1988-də Sumqayıtda erməni əhalisinə qarşı toqquşmalar baş verdi. Hadisənin ilk qurbanı Eduard Qriqoryan adlı gənc erməni oldu. Bu hadisələr SSRİ rəhbərliyinin diqqətini Azərbaycana yönəltdi və ölkədə gərginliyi daha da artırdı. 1988–1991-ci illər ərzində Ermənistan SSR-dən və Dağlıq Qarabağdan təxminən 230 000 azərbaycanlı məcburi köçkün və deportasiyaya məruz qaldı.

Xalq Hərəkatı və siyasi təşkilatlanma

1989-cu ilin yanvarından sentyabrına qədər ölkədə Xalq Hərəkatı (XİK) fəaliyyət göstərdi. XİK milli-demokratik tələbləri irəli sürdü, Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğuladı və müstəqillik yolunda kütləvi aksiyalar təşkil etdi.

17 noyabr 1988-də Bakıda Topxana meydanında «Milli Dirçəliş» mitinqi keçirildi — bu, milli oyanışın ən kütləvi nümayişlərindən biri idi. 1989-cu ildə AXC rəsmi təşkilat kimi fəaliyyətə başladı; onun lideri Əbülfəz Elçibəy oldu. AXC müstəqillik, demokratiya və ərazi bütövlüyü tələblərini irəli sürdü.

23 sentyabr 1989-da Azərbaycan SSR Ali Soveti «Suverenlik haqqında» qanunu qəbul etdi. Bu qanun respublikanın SSRİ konstitusiyasından üstün olduğunu bəyan edirdi və Azərbaycanın öz qanunvericiliyini müstəqil formalaşdırma hüququnu təsdiqləyirdi.

31 dekabr 1989-da ölkə miqyasında «Həmrəyliyə» aksiyası keçirildi — azərbaycanlılar Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu bir daha bəyan etdilər.

20 Yanvar faciəsi

1990-cı ilin 20 yanvar gecəsi sovet qoşunları Bakıya hücum etdi. Tanklar və zirehli maşınlar şəhərə daxil oldu, mülki əhaliyə qarşı güc tətbiq edildi. Nəticədə 131 nəfər həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı. 20 Yanvar Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən birinə çevrildi və milli müstəqillik hərəkatının simvolik tarixi oldu. Bu gün hər il 20 Yanvar — Ümummilli Hüzn Günü kimi qeyd olunur.

Kamran Bağırov dövrünün konteksti

1982-ci ilin dekabrından 1988-ci ilin mayına qədər respublika KP MK-nın birinci katibi Kamran Bağırov idi (o, M. C. Bağırovla qarışdırılmamalıdır). Onun dövründə iqtisadi layihələr — Bakı–Qroznı neft boru xətti (1983), «Dərin Özüllər» zavodu (1986), Yevlax–Balakən dəmir yolu — həyata keçirildi. Lakin 1988-də erməni ekstremizminin güclənməsi və milli hərəkatın artması onun vəzifədən azad olunmasına səbəb oldu. 1988-dən sonra ölkədə siyasi gərginlik davam etdi və bu, 1990-cı ilin 20 yanvar hadisəsinə qədər böyüdü.

Tipik səhvlər

• 19 fevral 1988 — milli hərəkatın başlanğıcı; Xankəndi/Stəpanakert!
• 28–29 fevral 1988 — Sumqayıt; Eduard Qriqoryan ilk qurban!
• 17 noyabr 1988 — Topxana «Milli Dirçəliş»; 23 sentyabr 1989 — Suverenlik qanunu!
• AXC — 1989; lider Əbülfəz Elçibəy!
• 20 yanvar 1990 — 131 ölü; 31 dekabr 1989 — Həmrəyliyi!
• Deportasiya 1988–1991 — ~230 000 azərbaycanlı!

DİM qeydləri

• XIII fəsil — müstəqillik illəri.
• 19.02.1988 milli hərəkat; AXC 1989.
• 23.09.1989 Suverenlik qanunu.
• 20.01.1990 — 131 şəhid; Ümummilli Hüzn Günü.
• 1988–1991 — 230 000 deportasiya/köçkün.