Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 232–233 / §89

SSRİ-nin dağılması prosesi sürətləndikcə Azərbaycan da öz dövlət müstəqilliyini bərpa etməyə hazırlaşırdı. 1991-ci il ölkə tarixində həlledici rol oynadı: respublika adını dəyişdi, dövlət rəmzlərini bərpa etdi, müstəqillik aktlarını qəbul etdi və beynəlxalq səviyyədə tanınma yoluna çıxdı.

Müstəqillik aktları

5 fevral 1991-də Azərbaycan SSR-in adı Azərbaycan Respublikası (AR) olaraq dəyişdirildi. Eyni gün üçrəngli milli bayraq — yaşıl, qırmızı, mavi — dövlət bayrağı kimi təsdiqləndi.

30 avqust 1991-də Ali Sovet «Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Bəyannamə» qəbul etdi. Bu sənəd respublikanın SSRİ-dən müstəqilliyini elan edirdi.

18 oktyabr 1991-də isə «Konstitusiya Aktı haqqında» qanun qəbul olundu. Bu Akt Azərbaycanın Üçüncü Respublikasının yaradıldığını bəyan etdi (birinci — 1918–1920 AXC, ikinci — 1991-dən bəri müasir AR).

29 dekabr 1991-də ölkədə müstəqillik referendumu keçirildi. Əhali böyük əksəriyyətlə müstəqilliyi dəstəklədi.

SSRİ-nin süqutu və MDB

8 dekabr 1991-də Belovejesk meşəsində Rusiya, Ukrayna və Belarus liderləri SSRİ-nin faktiki olaraq dağıldığını bəyan etdilər. 25 dekabr 1991-də isə SSRİ rəsmi olaraq süqut etdi. Azərbaycan bu prosesdə öz müstəqilliyini təsdiqlədi və Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB)-nin (8 dekabr 1991) təsisçi üzvü oldu.

Dövlət rəmzləri

• Bayraq — Üçrəngli — yaşıl, qırmızı, mavi; ortada ağ ay və səkkizguşəli ulduz
• Gerbi — Şir, od qülləsi, buğda sünbülləri — 2001-də təsdiqlənmiş müasir variant
• Himni — Ahmad Cavadın sözləri, Üzeyir Hacıbəyovun musiqisi

Beynəlxalq tanınma

Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət Türkiyə oldu — 9 noyabr 1991-də. Mart 1992-də Azərbaycan BMT-nin tamhüquqlu üzvü oldu. ABŞ 907-ci bölmə ilə Azərbaycana yardımı məhdudlaşdırdı (bu, sonradan ləğv edildi). Azərbaycan bir çox beynəlxalq təşkilatlara üzv oldu:

• BMT — 1992 (mart)
• MDB — 1991 (8 dekabr)
• Müsəlman Dövlətləri Təşkilatı — 1991
• Avropa Şurası — 2001
• Qoşulmama Hərəkatı — 2011

Hakimiyyət mübarizəsi

Müstəqillik dövrünün əvvəllərində hakimiyyət uğrunda mübarizə gedirdi. Ayaz Mütəllibov (1990–1992) ilk prezident oldu, lakin Qarabağ müharibəsi və daxili gərginlik onun istefasına səbəb oldu. Əbülfəz Elçibəy (1992–1993) AXC-nin lideri kimi prezident seçildi, lakin ölkədə sabitsizlik davam etdi və 1993-cü ildə Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdı.

Tipik səhvlər

• 5 fevral 1991 — AR adı + üçrəngli bayraq!
• 30 avqust — Bəyannamə; 18 oktyabr — Konstitusiya Aktı!
• 29 dekabr 1991 — referendum; 25 dekabr — SSRİ süqutu!
• Türkiyə — 9 noyabr 1991 ilk tanıma; BMT — mart 1992!
• MDB — 8 dekabr 1991; 907 bölməsi — ABŞ məhdudiyyəti!
• Üçüncü Respublika — 18 oktyabr 1991 Konstitusiya Aktı!

DİM qeydləri

• 05.02.1991 AR adı; 30.08 Bəyannamə; 18.10 Konstitusiya Aktı.
• 29.12.1991 referendum; 25.12 SSRİ süqutu.
• Türkiyə 09.11.1991; BMT mart 1992.
• Mütəllibov → Elçibəy hakimiyyət dəyişikliyi.