Birinci Qarabağ müharibəsi

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 234–238 / §90

Ermənistanın Dağlıq Qarabağa iddiaları 1991-ci ildə tam hərbi münaqişəyə çevrildi. Birinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın ərazisinin beşdə birinin işğalına, bir milyona yaxın qaçqının yaranmasına və onilliklər boyu davam edən humanitar fəlakətə səbəb oldu.

1991-ci ilin hərbi əməliyyatları

1991-ci ildə erməni qoşunları Azərbaycan torpaqlarına hücuma keçdi. Noyabr ayında 20 vertolyot Azərbaycan tərəfindən vuruldu — bu, hərbi əməliyyatların kəskinləşdiyini göstərirdi. 26 noyabr 1991-də Azərbaycan SSR Ali Soveti DQMV-nin ləğvi haqqında qərar qəbul etdi, lakin bu, hərbi vəziyyəti dəyişmədi.

1992-ci ilin faciələri və uğurlar

1992-ci il müharibənin ən ağır ili oldu. 25–26 fevral gecəsi Xocalı faciəsi baş verdi — erməni qoşunları şəhəri işğal etdi, 613 dinc sakin amansızlıqla öldürüldü. Bu, müharibənin ən böyük soyqırımı kimi tarixə düşdü.

Eyni ildə bir sıra strateji məntəqələr işğal olundu: Daşaltı, Əsgəran, Ağdaban kəndləri; 8 mayda Şuşa — Azərbaycan mədəniyyətinin beşiyi — düşmən tərəfindən tutuldu; 18 mayda Laçın koridoru açıldı və Ermənistanla DQMV arasında əlaqə yaradıldı.

AXC hökumətinin dövründə (Əbülfəz Elçibəy) bəzi uğurlar da qeydə alındı: manat milli valyuta kimi təqdim olundu, DİM test imtahanı sistemi tətbiq edildi.

1993-cü ilin işğalları

1993-cü ildə erməni qoşunları geniş hücuma keçdi və ardıcıl olaraq Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayil, Qubadlı və Zəngilan rayonları işğal olundu. Azərbaycan torpaqlarının təxminən beşdə biri erməni işğalı altında qaldı, bir milyona yaxın azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkün oldu.

BMT-nin müdaxiləsi

BMT Təhlükəsizlik Şurası münaqişə ilə bağlı bir neçə rezolyusiya qəbul etdi:

• 822 — Atəşkəs tələbi; işğalçı qoşunların geri çəkilməsi
• 853 — Atəşkəsin pozulmasının qınanması
• 874 — Sülh danışıqlarının bərpası
• 884 — Atəşkəs rejiminin təsdiqi

H. Əliyevin orduda islahatları və atəşkəs

1993-cü ildə Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıdandan sonra orduda ciddi islahatlar apardı. Horadiz əməliyyatı Azərbaycan ordusunun gücünü bərpa etdiyini göstərdi. 8 may 1994-də Bişkek şəhərində atəşkəs razılaşması imzalandı, 12 may 1994-də isə rəsmi atəşkəs qüvvəyə mindi. Müharibə dayandı, lakin ərazi işğalı davam etdi.

Tipik səhvlər

• Xocalı — 25–26 fevral 1992; 613 şəhid!
• Şuşa — 8 may 1992; Laçın — 18 may 1992!
• 1993 işğallar: Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayil, Qubadlı, Zəngilan!
• BMT 822, 853, 874, 884 — rezolyusiyalar!
• Bişkek 8 may 1994; atəşkəs 12 may 1994!
• 1/5 ərazi işğal; ~1 mln qaçqın!

DİM qeydləri

• 1991 hərbi əməliyyatlar; 26.11.1991 DQMV ləğvi.
• Xocalı 25–26.02.1992; Şuşa 08.05; Laçın 18.05.
• 1993 altı rayon işğalı.
• H. Əliyev 1993 orduda islahat; Horadiz əməliyyatı.
• 12.05.1994 atəşkəs; 1/5 ərazi, 1 mln qaçqın.